1. Rapport Veldsterktemeting HS-station Kievitstraat Ommen - DNV 2025

EM-VELDEN EN GEZONDHEID

Meting magnetische veldsterkte HS-station Kievitstraat Ommen Gemeente Ommen

Rapport nr.: 25-0649, Rev. 1 Datum: 24 april 2025

Projectnaam:

EM-velden en gezondheid

Energy Systems

Rapport titel:

Meting magnetische veldsterkte HS-station Kievitstraat

DNV Netherlands B.V.

Ommen

Utrechtseweg 310-B50

Gemeente Ommen

6812 AR Arnhem

Klant:

Contactpersoon klant: Menno Proper Datum uitgave:

24 april 2025

Tel: 026 356 9111

Project nr.:

10553491

Handelsregister Arnhem 09006404

Organisatie unit:

Transmission & Distribution Technology (TDT)

Rapport nr.:

25-0649, Rev. 1

Geschreven door:

Beoordeeld door:

Goedgekeurd door:

Fred Koenis Senior consultant

Leo Lagendijk Principal consultant

Mohammad Shah Head of department TDT

Copyright © DNV 2025. All rights reserved. Unless otherwise agreed in writing: (i) This publication or parts thereof may not be copied, reproduced or transmitted in any form, or by any means, whether digitally or otherwise; (ii) The content of this publication shall be kept confidential by the customer; (iii) No third party may rely on its contents; and (iv) DNV undertakes no duty of care toward any third party. Reference to part of this publication which may lead to misinterpretation is prohibited.

DNV Distributie: ☒ Open

Trefwoorden: elektromagnetische velden, EU-aanbeveling 1999/519/EG, elektriciteitsinfrastructuur, transformatorstation, gezondheidseffecten, veldsterktemetingen, magneetveld, voorzorgsbeleid

☐ Intern ☐ Vertrouwelijk ☐ Geheim *Specificatie distributie: -Rev.

Datum

Reden van uitgave

Auteur

Beoordelaar

Goedgekeurd

0 1

04-04-2025 24-04-2025

Eerste uitgave Tweede meting

F. Koenis F. Koenis

L. Lagendijk L. Lagendijk

M. Shah M. Shah

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. i

Inhoudsopgave 1 1.1 1.2 1.3

INLEIDING ........................................................................................................................................................ 3 Vraagstelling 3 Korte achtergrond 3 Wat komt er in dit rapport aan bod? 4

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

EFFECTEN VAN ELEKTROMAGNETISCHE VELDEN .................................................................................... 5 Elektromagnetische velden 5 De sterkte van een magnetisch veld 5 Blootstellingslimieten bij magnetische velden 6 Voorzorgsbeleid in Nederland 7 Nieuwe ontwikkelingen rond het voorzorgsbeleid 8 Elektrogevoeligheid 9 Samenvatting 9

3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

DOOR DNV UITGEVOERDE WERKZAAMHEDEN ........................................................................................ 11 Werkwijze 11 Beschrijving van de situatie 11 Wijze van meting en meetlocaties 12 Extrapolatie naar jaargemiddelde belasting 12 Meetresultaten 13 Vergelijking metingen DNV met eerdere onderzoeken 17

4

SAMENVATTING EN CONCLUSIE ................................................................................................................ 20

Appendix A

Ondergrondse bekabeling in Wijk Dante

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. ii

1 1.1

INLEIDING Vraagstelling

Aan de Kievitstraat in Ommen beheert elektriciteitsdistributienetbeheerder Enexis Netbeheer B.V. (hierna: Enexis) het hoogspanningsstation ‘Ommen-Dante’. Op het terrein van het hoogspanningsstation zijn ook hoogspanningsverbindingen van landelijk netbeheerder TenneT aanwezig. De dichtstbijzijnde woningen aan de Kievitstraat in de wijk ‘Dante’ staan op ongeveer 50 meter afstand van het station. Hoogspanningsstations zijn knooppunten in de elektriciteitsvoorziening. In Nederland staan honderden van dergelijke stations. Ze sluiten hoogspanningsverbindingen op elkaar aan en/of transformeren een elektrische spanning naar een ander spanningsniveau. Het hoogspanningsstation Ommen-Dante transformeert een spanning van 110 kV (kilovolt) naar een spanning van 10 kV, ter verdere distributie in de omgeving. Enexis heeft het voornemen om dit 110/10 kV-hoogspanningsstation fysiek uit te breiden. Enexis acht uitbreiding van het hoogspanningsstation noodzakelijk om de huidige en toekomstige elektriciteitsvoorziening te kunnen garanderen en het toenemend aantal duurzame energieprojecten in de provincie Overijssel aan te kunnen (blijven) sluiten op het elektriciteitsnetwerk. Concreet wil Enexis de bestaande transformatoren in het hoogspanningsstation vervangen door krachtigere transformatoren en ook twee modulaire gebouwen bouwen met daarin een middenspanningsinstallatie.

Hiertoe is een bestemmingsplanprocedure gestart.1 De gemeenteraad van Ommen heeft het bestemmingsplan vooralsnog niet vast willen stellen vanwege zorgen over de gezondheidsrisico’s voor omwonenden. In de gemeenteraadsvergadering van 19 december 2024 is een motie ingediend en aangenomen die ertoe strekt om, voordat wordt overgegaan tot besluitvorming over de uitbreiding van het hoogspanningsstation, eerst een onafhankelijk onderzoek te laten verrichten naar het huidige ‘stralingsniveau’ van het hoogspanningsstation.2 Ten behoeve van de transparantie moeten de uitkomsten van dit onderzoek worden gedeeld met alle betrokkenen. De Gemeente Ommen heeft daarom DNV Netherlands B.V.3 (hierna: DNV) gevraagd om metingen uit te voeren van het magnetisch veld rond het hoogspanningsstation. Op 19 maart 2025 is een eerste meting uitgevoerd. Op verzoek van de Gemeente Ommen heeft DNV op 9 april 2025 een tweede meting uitgevoerd.

1.2

Korte achtergrond

Bij het gebruik van elektriciteit, wanneer een elektrische stroom door een geleider vloeit, ontstaan altijd magnetische velden. Dit is een natuurverschijnsel. Hoe sterker de stroom, hoe sterker ook het magnetisch veld. Als er geen (of weinig) stroom vloeit, is er dus ook geen (of een zwak) magnetisch veld. Ook elektrische apparaten die men thuis gebruikt, zoals stofzuigers en wasmachines, genereren magnetische velden. Hoewel magnetische velden door veel mensen worden aangeduid met het woord ‘straling’, is er géén verband met radioactiviteit. Het is dus niet zo dat objecten (gewassen, voorwerpen, deeltjes) radioactief kunnen worden in de nabijheid van elektrische infrastructuur. Sterke magnetische velden kunnen bij mensen wel biologische effecten en gezondheidseffecten veroorzaken. Biologische effecten zijn effecten op de zintuigen, die verder niet schadelijk zijn, zoals tintelingen of het zien van lichtflitsen. Gezondheidseffecten zijn effecten op de gezondheid, die vaak wel schadelijk zijn, zoals verstoring van de hartfunctie. Om mensen te beschermen tegen de mogelijke effecten van magnetische velden zijn er daarom internationaal vastgestelde blootstellingslimieten, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek.

Voor magnetische velden afkomstig van infrastructuur uit de elektriciteitssector, met een frequentie van 50 hertz, is de blootstellingslimiet vastgesteld op 100 microtesla.4 Dit betekent dat in de openbare ruimte de magnetische veldsterkte altijd lager moet zijn dan deze waarde.

1 Zie: https://omgevingswet.overheid.nl/regels-op-de-kaart/documenten/NL-IMRO-0175-wonen2012bp0008-OW01-1/plekinfo. 2 Zie: https://ommen.raadsinformatie.nl/vergadering/1162416. 3

Meer informatie over DNV kan men vinden op https://www.dnv.nl/over-ons/.

4 De sterkte van een magnetisch veld wordt weergegeven in de eenheid tesla (T). Een microtesla is één-miljoenste tesla. Zie hoofdstuk 2.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 3

Voor bovengrondse hoogspanningslijnen in Nederland geldt daarnaast een voorzorgsbeleid. De aanleiding hiervoor is dat in wetenschappelijk onderzoek aanwijzingen zijn gevonden dat kinderen die dichtbij bovengrondse hoogspanningslijnen wonen, mogelijk een hoger risico op leukemie hebben. Het gaat om kinderen die wonen op plaatsen waar het magnetisch veld van een hoogspanningslijn gemiddeld over een jaar sterker is dan 0,4 microtesla. Deze samenhang is ongeveer twintig jaar geleden gevonden in Engels statistisch (epidemiologisch) onderzoek naar magneetvelden en leukemie. Het voorzorgsbeleid houdt onder meer in dat bij de bouw van nieuwe bovengrondse hoogspanningslijnen zoveel mogelijk voorkomen moet worden dat kinderen langdurig worden blootgesteld aan magnetische velden die gemiddeld over een jaar sterker zijn dan 0,4 microtesla. Ook worden bij voorkeur geen nieuwe huizen gebouwd in het gebied rond bovengrondse hoogspanningslijnen waarbinnen het jaargemiddelde magnetisch veld hoger is dan 0,4 microtesla. De bedoeling van dit voorzorgsbeleid is om met name kinderen te beschermen tegen langdurige blootstelling aan magnetische velden, ook als de veldsterkte laag is. In veel bestemmingsplannen in Nederland wordt rekening gehouden met dit voorzorgsbeleid.

De advieswaarde van 0,4 microtesla geldt alleen voor bovengrondse hoogspanningslijnen en niet voor ondergrondse hoogspanningskabels of voor hoogspanningsstations. Toch wordt deze waarde door veel mensen als een algemene harde norm geïnterpreteerd. Dat wil zeggen dat magnetische velden met een hogere waarde dan 0,4 microtesla als bezwaarlijk voor de gezondheid worden gezien en magneetvelden met een waarde onder 0,4 microtesla niet. Hier is echter wetenschappelijk geen aanleiding voor.

1.3

Wat komt er in dit rapport aan bod?

Hoofdstuk 2 bevat veel meer algemene informatie over elektromagnetische velden. Onder meer wordt dieper ingegaan op de (al genoemde) internationaal vastgestelde blootstellingslimiet en op het Nederlandse voorzorgsbeleid. In hoofdstuk 3 wordt de werkwijze toegelicht die DNV bij de meting heeft gehanteerd. Verder zijn in hoofdstuk 3 de resultaten van de meting vermeld. Hoofdstuk 4 bevat de conclusies van het onderzoek.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 4

2

EFFECTEN VAN ELEKTROMAGNETISCHE VELDEN

2.1

Elektromagnetische velden

Elektromagnetische velden bevinden zich overal om ons heen. Er zijn velden die van nature aanwezig zijn, zoals het aardmagnetisch veld, de bliksem en de statische elektriciteit die men ervaart bij het uittrekken van een trui. Er zijn ook velden die door de mens worden opgewekt. Voorbeelden van velden die door de mens worden opgewekt, zijn de velden die ontstaan bij de opwekking en het transport van elektriciteit en bij het gebruik van elektrische apparaten. Hier zijn de velden een ‘bijproduct’ van de elektrische stroom. Soms worden elektromagnetische velden bewust opgewekt, zoals wanneer informatie draadloos moet worden verzonden (bijvoorbeeld via mobiele telefonie of wifi). Een elektromagnetisch veld bestaat uit een elektrisch veld en een magnetisch veld. Een elektrisch veld ontstaat door de aanwezigheid van elektrische lading. Als elektrische lading in beweging komt, bijvoorbeeld door het aanzetten van een apparaat, gaat er in de stroomdraden van het apparaat een elektrische stroom lopen. Daardoor ontstaat ook een magnetisch veld. Een magnetisch veld ontstaat als de elektrische lading beweegt. Een elektrisch veld dat in beweging is, veroorzaakt altijd een magnetisch veld, en ook omgekeerd. Elektrische en magnetische velden worden ook wel als elektromagnetische golf of als elektromagnetische velden aangeduid.

Soms wordt in plaats van de term ‘elektromagnetische velden’ het woord ‘straling’ gebruikt. Dit is echter niet juist als het gaat om de velden afkomstig van infrastructuur voor de energievoorziening. Bij straling gaat het om elektromagnetische velden met een zeer hoge frequentie (bijvoorbeeld röntgenstraling of gammastraling). Dergelijke straling bezit veel energie, vaak zo veel dat door de straling elektronen uit de buitenste schil van een atoom weggeslagen kunnen worden, waardoor DNA in een celkern beschadigd kan worden. De velden waar het in de energievoorziening om gaat hebben een extreem lage frequentie (50 hertz) en kunnen dit niet. Het is dus niet zo dat objecten (gewassen, bladeren, deeltjes, voorwerpen) radioactief kunnen worden in de nabijheid van elektrische infrastructuur voor hoogspanning. Bij het onderzoeken van gezondheidseffecten van de velden van elektrische apparaten en het elektriciteitsnetwerk zijn alleen de magnetische velden van belang. Elektrische velden worden afgezwakt of tegengehouden door hindernissen, zoals de coating van stroomkabels, bouwmaterialen, huizen en bomen. Het elektrisch veld van een ondergrondse hoogspanningskabel wordt volledig afgeschermd door de mantel van de kabel. Magneetvelden dringen hier wel doorheen.

Als iemand wordt blootgesteld aan een elektromagnetisch veld met een frequentie van 50 hertz, gaat het dus vrijwel altijd om het magnetisch veld.

2.2

De sterkte van een magnetisch veld

Een magnetisch veld heeft een bepaalde kracht: de veldsterkte. De sterkte van een magnetisch veld wordt meestal weergegeven in de eenheid tesla (T), genoemd naar de Kroatische natuurkundige en uitvinder Nikola Tesla. Omdat een magnetisch veld van 1 tesla heel sterk is, gebruikt men meestal het voorvoegsel micro. Een microtesla is één-miljoenste tesla, vaak afgekort als µT. Een voorbeeld van een bron van magnetische velden is een hoogspanningslijn. Bepalend voor de magnetische veldsterkte van een hoogspanningslijn op een bepaalde plaats zijn: •

De sterkte van de stroom door de hoogspanningslijn; en

•

De afstand vanaf die plaats tot de hoogspanningslijn.

De magnetische veldsterkte is recht evenredig met de stroomsterkte in de hoogspanningslijn. Dit wil zeggen dat een tweemaal zo hoge stroom een tweemaal zo hoge magnetische veldsterkte geeft. Maar de magnetische veldsterkte is omgekeerd evenredig met het kwadraat van de afstand tot de hoogspanningslijn: als de afstand tot de hoogspanningslijn tweemaal zo groot wordt, wordt de veldsterkte viermaal zo klein. De magnetische veldsterkte neemt dus zeer snel af als de afstand tot de hoogspanningslijn wordt vergroot. Zie ook Figuur 1. Dit laatste geldt algemeen, dus ook voor onderstations en ook voor apparatuur in huis: hoe groter de afstand, hoe lager het magnetisch veld.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 5

Figuur 1

De sterkte van het magneetveld neemt kwadratisch af met de afstand. Een twee keer zo grote afstand tot de bron geeft een vier keer zo kleine veldsterkte5

2.3

Blootstellingslimieten bij magnetische velden

Bij het gebruik van elektrische infrastructuur, zoals bovengrondse hoogspanningslijnen, ontstaan dus magnetische velden. Sterke magnetische velden kunnen bij mensen zowel biologische effecten als gezondheidseffecten veroorzaken. Elektromagnetische velden met een frequentie tussen 0 tot 10 megahertz (hierbinnen valt de ‘50 hertz’ van de energievoorziening), kunnen elektrische velden en stromen in het lichaam opwekken, die zenuwcellen of spieren kunnen prikkelen. Als de velden en stromen in het lichaam sterk genoeg zijn, kan dat leiden tot tintelingen, pijn, spiersamentrekkingen of tot het zien van lichtflitsen. Als het hier slechts gaat om effecten op de zintuigen, die verder niet schadelijk zijn, worden deze effecten biologische effecten genoemd. Bij hogere veldsterkten kan bijvoorbeeld ook de hartfunctie verstoord raken. Dergelijke effecten kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid en worden gezondheidseffecten genoemd. Elektromagnetische velden met frequenties van 100 kilohertz tot 300 gigahertz (deze noemt men ‘radiofrequenties’) kan een menselijk lichaam, of een deel daarvan, opwarmen. Dit proces is vergelijkbaar met het opwarmen van voedsel in een magnetron. Een geringe opwarming kan het lichaam probleemloos aan (biologisch effect). Net zoals bij het zitten in de zon kan het lichaam een beperkte temperatuurstijging aan en die warmte afvoeren.

Zolang de toename van de lichaamstemperatuur niet te groot is, leidt dit ook bij langdurige blootstelling niet tot gezondheidsproblemen. Een te grote hoeveelheid in het lichaam opgewekte warmte kan echter wel tot gezondheidsschade leiden, zoals hittestress en schade aan weefsels of organen (gezondheidseffect). Om mensen te beschermen tegen de mogelijke effecten van magnetische velden zijn er internationaal vastgestelde blootstellingslimieten, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek. Voor de energiesector gaat het dan om velden van 50 hertz. In 1998 heeft ICNIRP, de International Commission for Non-Ionizing Radiation Protection, de blootstellingslimiet voor velden van 50 hertz vastgelegd op 100 microtesla.6 Deze limiet geldt op voor publiek toegankelijke plaatsen. Hierin is met een veiligheidsmarge rekening gehouden met de onzekerheden die in wetenschappelijk onderzoek zitten. De Europese Unie heeft deze blootstellingslimiet in 1999 overgenomen in een Europese aanbeveling (1999/519/EG).7 Nederland volgt deze aanbeveling. 5 Zie de website van het Kennisplatform EMV: https://www.kennisplatform.nl/de-sterkte-van-elektromagnetische-velden/. DNV is deelnemer aan

dit platform. 6 Zie: “ICNIRP guidelines for limiting exposure to time-varying electric, magnetic and electromagnetic fields (up to 300 GHz)”, gepubliceerd in Health Physics (volume 74, nr. 4, pp. 494-522, april 1998). 7 Zie: Aanbeveling 1999/519/EG “betreffende de beperking van blootstelling van de bevolking aan elektromagnetische velden van 0 Hz – 300 GHz”, van 12 juli 1999.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 6

Concreet betekent dit bijvoorbeeld dat buiten een ‘transformatorhuisje’ dat in de openbare ruimte staat de magnetische veldsterkte altijd lager dient te zijn dan 100 microtesla. Volgens het RIVM blijft de magnetische veldsterkte van bovengrondse hoogspanningslijnen, ondergrondse hoogspanningskabels en hoogspanningsstations op voor het publiek toegankelijke plaatsen ruim onder deze limiet.8 De jaargemiddelde magnetische veldsterkte in een gemiddelde Nederlandse woning bedraagt ongeveer 0,1 microtesla. Deze veldsterkte wordt veroorzaakt door de ‘eigen installatie’, dit is het geheel aan elektriciteitskabels in (en naar) een woning, inclusief alle apparaten die ermee verbonden zijn, zoals koelkasten, wasmachines, stofzuigers, elektrisch gereedschap, omvormers van zonnepanelen, enzovoorts. Voor werknemers, mensen die beroepsmatig blootgesteld kunnen worden, gelden minder strenge eisen. De blootstellingslimieten voor werknemers liggen hoger, omdat zij gemiddeld gezien gezonder zijn dan het algemeen publiek, verondersteld worden de gevaren beter te kennen en de omstandigheden waaronder ze mogelijk worden blootgesteld gecontroleerd zijn. In 2013 heeft de Europese Unie een nieuwe richtlijn aangenomen (2013/35/EU). 9 De blootstellingslimiet voor beroepsmatige blootstelling voor velden van 50 hertz is hierin vastgelegd op 1000 microtesla.

Nederland heeft deze richtlijn geïmplementeerd door een wijziging van het Arbeidsomstandighedenbesluit.

2.4

Voorzorgsbeleid in Nederland

Er wordt ook al tientallen jaren onderzoek gedaan naar effecten van langdurige blootstelling aan magnetische velden in de woon- en werkomgeving, bij veldsterkten die veel lager zijn dan de maximale grenswaarde van 100 microtesla. Hierbij wordt gekeken naar het vóórkomen van een uiteenlopende reeks van effecten, ziekten of aandoeningen, variërend van het voelen van tintelingen tot neurodegeneratieve ziekten en kanker. Een manier om dit te doen is via epidemiologisch onderzoek. In een epidemiologisch onderzoek worden statistische gegevens over de verspreiding van een bepaalde ziekte onderzocht, zodat men beter kan begrijpen welke risicofactoren een rol spelen. Met behulp van statistiek kunnen correlaties worden aangetoond. Een correlatie is een statistische samenhang, maar geeft geen uitsluitsel over een mogelijk oorzakelijk (causaal) verband. Meestal ontstaan als gevolg van een epidemiologisch onderzoek werkbare veronderstellingen voor vervolgonderzoek. Uit epidemiologisch onderzoek is gebleken dat er een zwakke, maar statistisch significante relatie is tussen langdurig verblijven in de buurt van bovengrondse hoogspanningslijnen en het vóórkomen van leukemie bij kinderen. Er is daarbij géén causaal (oorzakelijk) verband aangetoond, en ook geen ‘dosis-effect-relatie’.

De veldsterkte waarboven dit verband bij langdurige blootstelling toeneemt, ligt rond 0,4 microtesla, een veel kleinere waarde dan de eerdergenoemde limiet van 100 microtesla. Het is echter niet duidelijk wat hiervan de oorzaak is. Het kan zijn dat de magnetische velden de oorzaak zijn. Het is ook mogelijk dat de samenhang het gevolg is van iets anders dat met hoogspanningslijnen samenhangt, of dat dit het gevolg is van de manier van onderzoeken, of ‘gewoon toeval’. Uit onderzoek naar de oorzaak is geen biologische verklaring of causaal verband gevonden voor de gevonden samenhang. Om risico’s te vermijden hanteert de Nederlandse rijksoverheid sinds 2005 voor magnetische velden bij hoogspanning een zogenoemd voorzorgsbeleid. Aanvankelijk was dit beleid uitsluitend gericht op bovengrondse hoogspanningslijnen. Het beleid hield in dat zo veel als redelijkerwijs mogelijk was vermeden moest worden dat er nieuwe situaties zouden ontstaan waarbij kinderen langdurig konden verblijven in het gebied rond hoogspanningslijnen waarbinnen het jaargemiddelde magneetveld hoger is dan 0,4 microtesla. Dit gebied noemt men de magneetveldzone, de strook grond van een bepaalde breedte die zich aan beide zijden langs de bovengrondse hoogspanningslijn bevindt, waarbinnen het jaargemiddelde magneetveld hoger is dan 0,4 microtesla.

Dit voorzorgsbeleid richtte zich op zogenoemde ‘gevoelige bestemmingen’: plaatsen waar kinderen gedurende langere perioden vrijwel dagelijks langdurig aanwezig kunnen zijn, zoals woningen, scholen, crèches en kinderopvangplaatsen.10

8 Zie: RIVM, “Verkenning van extreem-laagfrequente (ELF) magnetische velden bij verschillende bronnen; literatuur en metingen”, te vinden op

https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/609300011.pdf. 9 Zie: Richtlijn 2013/35/EU “betreffende de minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid met betrekking tot de blootstelling van werknemers aan de risico’s van fysische agentia (elektromagnetische velden)”, van 26 juni 2013. 10 Zie verder: https://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/functies/bovengrondse-0/beleid/.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 7

2.5

Nieuwe ontwikkelingen rond het voorzorgsbeleid

In 2023 is het voorzorgsbeleid enigszins aangepast. In 2018 gaf de Nederlandse Gezondheidsraad het kabinet in overweging om het voorzorgsbeleid uit te breiden naar ondergrondse elektriciteitskabels en andere bronnen van langdurige blootstelling aan magneetvelden uit het elektriciteitsnetwerk, zoals hoogspanningsstations en transformatorhuisjes. Dit soort netcomponenten genereren immers óók magneetvelden, die vergelijkbaar zijn met de magneetvelden van bovengrondse hoogspanningslijnen.11 Op verzoek van het (toenmalige) Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft oud-staatssecretaris Co Verdaas vervolgens onderzoek gedaan over het voorzorgsbeleid en advies uitgebracht. Verdaas trekt hierin de conclusie dat het voorzorgsbeleid niet noodzakelijk maar wel nuttig is, vooral om maatschappelijke onrust en disproportionele maatregelen te voorkomen. Hij adviseert om geen onderscheid meer te maken tussen nieuwe en bestaande situaties, tussen hoogspanningslijnen en andere bronnen van magneetvelden en om de advieswaarde van 0,4 microtesla (jaargemiddeld) te schrappen. Het schrappen van die advieswaarde moet bijdragen aan een bredere afweging per situatie.

In oktober 2019 heeft de minister van EZK dit advies aan de Tweede Kamer gestuurd.12 Verdaas adviseerde ook om voor een nieuw voorzorgsbeleid een lijst met maatregelen op te stellen, die ‘redelijk’ en ‘proportioneel’ zijn uit oogpunt van onder meer gezondheidsrisico’s en kosten, waarbij de blootstelling zo laag als redelijkerwijs haalbaar is (ook wel ‘ALARA’ genoemd: As Low As Reasonably Achievable). De kosten van dergelijke maatregelen dienen volgens Verdaas ten laste te komen van de initiatiefnemer van de nieuwe ontwikkelingen. Het advies van de commissie Verdaas is in 2020 verder uitgewerkt, in samenwerking met de belangrijkste stakeholders (zoals netbeheerders en gemeenten) en met kennisinstellingen (zoals GGD GHOR Nederland, het RIVM en het Kennisplatform EMV). Het advies is bedoeld als uitgangspunt voor vervolgacties en ter voorbereiding op de vaststelling van nieuw voorzorgsbeleid. In maart 2021 heeft de minister van EZK de hoofdlijnen van dit advies aan de Tweede Kamer gestuurd.13 Dit bestaat in hoofdlijnen uit de volgende onderdelen: •

Bronmaatregelen: Deze (technische) maatregelen zorgen ervoor dat de magneetvelden rondom de elektriciteitsvoorzieningen daadwerkelijk verminderd worden. Zowel in nieuwe situaties (bij de aanleg van nieuwe hoogspanningslijnen, hoogspanningsstations, kabels, opstijgpunten en transformatorhuisjes) als in bestaande situaties (op natuurlijke momenten van aanpassing en reconstructie), treffen de netbeheerders, wanneer dit mogelijk is, bronmaatregelen die het magneetveld reduceren

•

Maatregelen bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen: Deze zijn gericht op het “zo veel als redelijkerwijs mogelijk is” creëren van een bepaalde afstand tussen elektriciteitsvoorzieningen en nieuwe bestemmingen waarin kinderen onder de 15 jaar langdurig verblijven (woningen, scholen, kinderdagverblijven en crèches). Het is aan het bevoegd gezag op het gebied van de ruimtelijk ordening om hierin een afweging te maken en hieraan uitvoering te geven.

In november 2022 zijn in een volgende brief aan de Tweede Kamer de maatregelen concreter gemaakt.14 De twee belangrijkste veranderingen in het herijkte voorzorgsbeleid zijn: •

Voor wat betreft de bronmaatregelen: Netbeheerders dienen bepaalde technische maatregelen te nemen bij alle nieuwe netcomponenten en bij wijziging van bestaande netcomponenten. Dit geldt voor hoogspanningslijnen, maar ook voor hoogspanningsstations, opstijgpunten, ondergrondse kabels en transformatorhuisjes

•

Voor wat betreft de maatregelen bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen: Afstandsmaatregelen blijven beperkt tot alleen de bovengrondse hoogspanningslijnen. Voor de andere componenten wordt geen afstand geadviseerd.

11 Zie: https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/04/18/hoogspanningslijnen-en-gezondheid-deel-i-kanker-bij-kinderen. 12 Kamerstukken II 2019/20, 29023, nr. 250. De brief en de bijlagen zijn ook te vinden op https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_re-

gering/ (bij zoeken intypen ‘2019D38554’). 13 Kamerstukken II 2020/21, 29023, nr. 267. De brief en de bijlage zijn te vinden op https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/ (bij zoeken intypen ‘2021D10772’). 14 Kamerstukken II 2022/23, 29023, nr. 356. De brief en de bijlagen zijn ook te vinden op https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/ (bij zoeken intypen ‘2022D47827’).

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 8

Door het nemen van technische maatregelen aan alle netcomponenten, zo redeneert de minister, wordt op de langere termijn de sterkte van magneetvelden afkomstig van het gehele elektriciteitsnetwerk lager. Uit onderzoek van de Gezondheidsraad uit 2022 is naar voren gekomen dat mogelijk ook volwassenen een verhoogde kans op leukemie hebben in de nabijheid van bovengrondse hoogspanningslijnen. 15 Om deze reden is in het herijkte voorzorgsbeleid ook het begrip gevoelige bestemming verbreed. Naast woningen worden ook andere woonvormen waar mensen langdurig verblijven (zoals verpleeghuizen en instellingen voor mensen met een beperking) tot het begrip gerekend. Scholen, kinderdagverblijven en crèches zijn nog steeds gevoelige bestemmingen. De buitenruimte bij een woning (bv. tuin of erf) behoort in het herijkte voorzorgsbeleid echter niet meer tot de gevoelige bestemming. In april 2023 heeft het (toenmalige) Ministerie voor Klimaat en Energie, mede namens het Ministerie voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, het bevoegd gezag (gemeenten, provincies en het Rijk) en de netbeheerders voor elektriciteit geïnformeerd over de herijking van het voorzorgsbeleid voor magneetvelden in het elektriciteitsnetwerk.16 Het nieuwe herijkte voorzorgsbeleid is van kracht sinds 1 oktober 2023, maar geldt nog steeds als advies (dus niet als wetgeving).

In het nieuwe beleid staat dus nog steeds het advies om (alleen) bij bovengrondse hoogspanningslijnen afstand te houden. De magneetveldzone, met een grenswaarde van 0,4 microtesla, bepaalt die afstand. Het RIVM heeft een zogenoemde ‘Handreiking’ opgesteld die aangeeft hoe de magneetveldzone berekend kan worden. Deze Handreiking bestond ook al onder het oude voorzorgsbeleid en is door het RIVM aangepast aan het nieuwe beleid.17

2.6

Elektrogevoeligheid

Sommige mensen ervaren gezondheidsklachten als zij in de buurt komen van bronnen die elektromagnetische velden produceren, ook bij blootstelling aan elektromagnetische velden ver beneden de geldende limieten. Dit wordt ‘elektrogevoeligheid’ genoemd. Het gaat hierbij om bronnen zowel binnenshuis als buitenshuis, zoals huishoudelijke apparaten, mobiele telefoons, hoogspanningslijnen en zendmasten. Voorbeelden van gezondheidsklachten die mensen melden zijn hoofd-, spier- en gewrichtspijn, hartritmestoringen, huidproblemen, moeheid en concentratieproblemen. De klachten die elektrogevoeligen ervaren, zijn reëel en kunnen ernstig zijn en de kwaliteit van leven nadelig beïnvloeden. De oorzaak van de klachten is wetenschappelijk niet duidelijk.

2.7

Samenvatting

Om mensen te beschermen tegen mogelijke effecten van magnetische velden gelden er limieten voor de blootstelling aan die velden. Deze waarden zijn opgesteld op basis van een grote hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek. In Nederland geldt voor blootstelling aan magnetische velden van de elektriciteitsvoorziening: −

voor de algemene bevolking: maximale veldsterkte 100 microtesla

−

voor blootstelling op werkplekken: maximale veldsterkte 1000 microtesla.

De blootstelling op voor publiek toegankelijke plaatsen mag dus nooit boven 100 microtesla komen. Nederland volgt hiermee de Europese richtlijnen en adviezen.

15 Zie: https://www.gezondheidsraad.nl/onderwerpen/straling/alle-adviezen-over-straling/hoogspanningslijnen-en-gezondheid-kanker-bij-volwas-

senen en https://www.gezondheidsraad.nl/onderwerpen/straling/alle-adviezen-over-straling/hoogspanningslijnen-en-gezondheid-neurodegeneratieve-ziekten. 16 Brief van de Minister voor Klimaat en Energie aan het bevoegd gezag (gemeenten, provincies en het Rijk) en aan de netbeheerders voor elektriciteit, kenmerk DGKE-DRE / 26746813, 21 april 2023. Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brieven/2023/04/21/informatiebriefvoorzorgbeleid-voor-magneetvelden-bij-elektriciteitsvoorzieningen. 17 Zie: “Handreiking voor het berekenen van de magneetveldzone bij bovengrondse hoogspanningslijnen”, versie 5.0, RIVM, 21 april 2023 (te vinden op https://www.rivm.nl/hoogspanningslijnen/handreiking).

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 9

Daarnaast hanteert de Nederlandse overheid vanwege de onduidelijkheden die er zijn over een mogelijke samenhang tussen het wonen nabij hoogspanning en de kans op kinderleukemie een voorzorgsbeleid. Dit beleid houdt in: −

Netbeheerders dienen bij het bouwen van nieuwe netcomponenten (zoals hoogspanningslijnen, hoogspanningsstations, ondergrondse kabels en transformatorhuisjes) en bij wijziging van bestaande netcomponenten bepaalde technische maatregelen te nemen die het magneetveld verminderen

−

Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen (zoals nieuwbouw) rond bovengrondse hoogspanningslijnen dienen afstandsmaatregelen te worden genomen, zodat er zich geen gevoelige bestemmingen bevinden binnen de magneetveldzone van de hoogspanningslijn. De magneetveldzone is gebaseerd op de genoemde jaargemiddelde veldsterkte van 0,4 microtesla. Voor de andere netcomponenten wordt geen afstand geadviseerd.

Gevoelige bestemmingen zijn in het nieuwe voorzorgsbeleid: −

Woningen (exclusief tuinen en/of erven)

−

Andere woonvormen waar mensen langdurig verblijven, zoals verpleeghuizen en instellingen voor mensen met een beperking

−

Scholen

−

Kinderdagverblijven en -crèches.

Geen zwart-wit situatie Het voorzorgsbeleid suggereert mogelijk dat buiten de 0,4 microteslazone geen en binnen de zone wel een verhoogd risico is op kinderleukemie. De wetenschap trekt deze grens niet zo strak en heeft het over een indicatie van een verhoogd risico op kinderleukemie boven een jaargemiddelde blootstelling tussen 0,3 en 0,4 microtesla. Er is ook geen wetenschappelijk bewijs dat de magnetische veldsterkte de veroorzaker is van de verhoogde kans op kinderleukemie (er is wel een correlatie, maar géén causaal verband).

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 10

3

DOOR DNV UITGEVOERDE WERKZAAMHEDEN

3.1

Werkwijze

Op woensdag 19 maart 2025 en op woensdag 9 april 2025 heeft DNV metingen uitgevoerd van de magnetische veldsterkte rond het door Enexis beheerde hoogspanningsstation ‘Ommen-Dante’ in Ommen. In het bijzonder gaat het om metingen langs de Kievitstraat in de wijk ‘Dante’. De dichtstbijzijnde woningen aan de Kievitstraat staan op ongeveer 50 meter afstand van het station. De meetresultaten zijn getoetst aan de grenzen, die in hoofdstuk 2 zijn genoemd, namelijk: −

0,4 microtesla (uit het Nederlandse voorzorgsbeleid voor hoogspanningslijnen);

−

100 microtesla (uit Europese aanbeveling 1999/519/EG).

3.2

Beschrijving van de situatie

Aan de Kievitstraat in Ommen beheert Enexis het hoogspanningsstation ‘Ommen-Dante’. Op het terrein van het hoogspanningsstation zijn ook hoogspanningsverbindingen van landelijk netbeheerder TenneT aanwezig. Het hoogspanningsstation Ommen-Dante transformeert een spanning van 110 kV naar een spanning van 10 kV, ter verdere distributie in de omgeving. Het station is afgebeeld in Figuur 2. Vanuit het hoogspanningsstation lopen ondergrondse middenspanningskabels met een spanning van 10 kV door de wijk. In zogenoemde middenspanningsruimtes (ook wel ‘transformatorhuisjes’ genoemd) wordt de spanning van 10 kV getransformeerd in een spanning van 230/400 V, waarop woningen zijn aangesloten. Van netbeheerder Enexis heeft DNV afbeeldingen verkregen van de loop van de middenspanningskabels en de laagspanningskabels.18 Langs de Kievitstraat en het Broekdijkje lopen meerdere 10 kV-middenspanningskabels. Langs de Kievitstraat lopen (uiteraard) ook laagspanningskabels, waarop de huizen zijn aangesloten. In de berm van de Kievitstraat (aan de kant van de sloot) loopt een laagspanningskabel die bestemd is voor de straatverlichting. Zie ook Bijlage A.

Figuur 2

Hoogspanningsstation ‘Ommen-Dante’ in Ommen [Afbeelding: Google Maps]

18 Mail van Enexis aan DNV, dd. 20 maart 2025, 10:40 uur

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 11

3.3

Wijze van meting en meetlocaties

Voor de metingen is gebruik gemaakt van de veldsterktemeter van het type Wavecontrol SMP2 met de probe WP10 (laagfrequent, geschikt voor frequenties tussen 1 hertz en 400 kilohertz) en bijbehorende software.19 Dit meetinstrument is gekalibreerd in februari 2024 met een geldigheid van 2 jaar. Het gebruikte gekalibreerde meetinstrument heeft een minimale meetgevoeligheid voor magneetvelden van ongeveer 0,001 microtesla. De metingen zijn uitgevoerd bij de netfrequentie van 50 hertz. De meetapparatuur is direct afleesbaar. De meetapparatuur slaat de gemeten waarden ook in het geheugen op, samen met de GPS-coördinaten van de locaties van de metingen, en het exacte tijdstip van de metingen. De metingen zijn uitgevoerd door rond het hoogspanningsstation zogenoemde ‘trajecten’ te lopen. De persoon die de meting uitvoert, houdt het meetinstrument dan in zijn hand en meet de magnetische veldsterkte op de locatie waar gelopen wordt. Met door DNV ontwikkelde software kan de magnetische veldsterkte op een kaartje worden geplot. Er is gemeten op de volgende locaties: −

Langs de Kievitstraat, dicht langs de tuinen van de huizen met huisnummers 8 t/m 36 (even)

−

Langs de Kievitstraat, langs de sloot tussen het hoogspanningsstation en de straat

−

Op het erf van huisnummer 28, tot op de gevel

−

Langs het pad vanaf de Kievitstraat richting de Rietzangerstraat

−

Bij de ingang van het hoogspanningsstation van Enexis

−

Diverse trajecten vanaf de huizen richting het hoogspanningsstation

−

Langs het Broekdijkje

−

In het parkje ten zuiden van het hoogspanningsstation

−

Rond het hoogspanningsstation, net buiten het hek (alleen bij de tweede meting).

De metingen zijn steeds uitgevoerd op ongeveer 1 meter hoogte. Er is niet gemeten binnen het terrein van Enexis. Het terrein van Enexis is met een hek afgesloten voor het algemeen publiek.

3.4

Extrapolatie naar jaargemiddelde belasting

Een meting geeft altijd de sterkte weer van het magnetisch veld op het moment van de meting. Hierbij is nog geen rekening gehouden met de jaargemiddelde belasting van het hoogspanningsstation, op welke basis de grens van 0,4 microtesla (de ‘magneetveldzone’) behoort te worden bepaald. Daarom dienen de meetresultaten rekenkundig te worden geextrapoleerd (of ‘gecorrigeerd’) naar een jaargemiddelde belasting. Dit kan door een omrekenfactor te gebruiken. De omrekenfactor wordt bepaald door de belasting van het hoogspanningsstation op het moment van de meting te vergelijken met de jaargemiddelde belasting van het hoogspanningsstation. Hiervoor zijn gegevens nodig van netbeheerder Enexis. Van Enexis zijn belastinggegevens van het station verkregen. De jaargemiddelde belasting over 2023 en 2024 samen bedraagt 11,6 MW (Megawatt).20 De belasting van het station tijdens de metingen op 19 maart was 20,2 MW.21 De belasting van het station tijdens de metingen op 9 april was 21,1 MW.22 Dit betekent dat de belasting tijdens de metingen ongeveer tweemaal zo hoog was als de jaargemiddelde waarde. De gemeten waarden van de eerste meting zijn daarom gecorrigeerd met een factor 0,57 (dit getal wordt verkregen door

19 Zie https://www.wavecontrol.com/rfsafety/en/products/emf-meter-smp2 en https://www.wavecontrol.com/rfsafety/en/products/probes#WP10M. 20 Mail van Enexis aan DNV, dd. 26 maart 2025, 17:20 uur. 21

Mail van Enexis aan DNV, dd. 24 maart 2025, 13:38 uur.

22 Mail van Enexis aan DNV, dd. 14 april 2025, 11:57 uur.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 12

het jaargemiddelde vermogen te delen door het vermogen tijdens de meting: 11,6⁄20,2). De gemeten waarden van de tweede meting zijn gecorrigeerd met een factor 0,55 (11,6⁄21,1).

3.5

Meetresultaten

De metingen van de magnetische veldsterkte zijn door DNV uitgevoerd op woensdag 19 maart 2025, tussen ongeveer 10:30 en 12:00 uur, en op woensdag 9 april 2025, tussen ongeveer 12:00 en 13:00 uur.

3.5.1

Eerste meting – 19 maart 2025

De meetresultaten van de meting op 19 maart zijn weergegeven in Figuur 3. In de figuur is in kleur de jaargemiddelde waarde van de magnetische veldsterkte getoond. De kleur blauw betekent dat de veldsterkte (in de figuur aangegeven met B) lager is dan 0,2 microtesla. De kleur donkergroen duidt op een veldsterkte tussen 0,2 en 0,4 microtesla. De kleur rood duidt op een veldsterkte hoger dan 0,4 microtesla. Uit de metingen blijkt dat buiten het hoogspanningsstation van Enexis de magnetische veldsterkte nergens de waarde 100 microtesla overschrijdt, de blootstellingslimiet uit Europese aanbeveling 1999/519/EG. De maximaal gemeten veldsterkte bedroeg 1,8 microtesla (gecorrigeerd naar jaargemiddelde is dit 1,0 microtesla), gemeten op de kruising van het Broekdijkje met de Kievitstraat. De gemeten veldsterkte op deze locatie is niet afkomstig van het hoogspanningsstation, maar kan verklaard worden door de ligging van een middenspanningskabel op die locatie. Zoals al gezegd is de loop van de ondergrondse kabels afgebeeld in Bijlage A. DNV heeft op het Broekdijkje ook recht onder de 110 kV-hoogspanningslijn van TenneT gemeten. De magnetische veldsterkte op die locatie bedraagt ongeveer 1,5 microtesla (gecorrigeerd naar jaargemiddelde is dit 0,9 microtesla).

De rode stippen in Figuur 3 duiden op een jaargemiddelde magnetische veldsterkte hoger dan 0,4 microtesla (en lager dan 1,0 microtesla, want dat is de hoogste waarde). De veldsterkte wordt hier uitsluitend veroorzaakt door de hoogspanningslijn van TenneT en door de ondergrondse middenspanningskabels van Enexis.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 13

Figuur 3

Jaargemiddelde magnetische veldsterkte (metingen van 19 maart 2025)

Langs de huizen aan de Kievitstraat is de jaargemiddelde magnetische veldsterkte vrijwel overal lager dan 0,2 microtesla. De op de stoep van de Kievitstraat maximaal gemeten waarde van de magnetische veldsterkte bedroeg 0,7 microtesla, nabij huisnummer 10. Gecorrigeerd naar een jaargemiddelde waarde is de magnetische veldsterkte 0,4 microtesla. Dit veld wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door de ondergrondse 10 kV-middenspanningskabel die op die locatie langs de huizen loopt (zie ook Bijlage A). Ook ondergrondse elektriciteitskabels genereren immers magnetische velden. Deze verklaring volgt uit het gegeven dat bij de trajecten die loodrecht op de Kievitstraat gelopen zijn, de veldsterkte ter hoogte van de ondergrondse kabels toeneemt en daarna, bij korter wordende afstand tot het hoogspanningsstation, weer afneemt. Dit is goed te zien in de dwarsprofielen die gemaakt zijn (zie Figuur 4). In Figuur 4 zijn ook de trajecten (in geel) afgebeeld. Vlak bij de sloot tussen het station en de Kievitstraat ligt de magnetische veldsterkte op een waarde rond 0,1 microtesla. Dit betekent ook dat op voor het publiek toegankelijke plaatsen tussen het hoogspanningsstation en de Kievitstraat de gemeten magnetische veldsterkte niet afkomstig is van het hoogspanningsstation, maar van de ondergrondse kabels.

Gesteld dat er, bijvoorbeeld nabij de sloot langs de Kievitstraat, een meetbaar magnetisch veld is dat afkomstig is van het hoogspanningsstation, dan zou de sterkte van dit veld moeten afnemen als men zich met het meetinstrument van het hoogspanningsstation af beweegt (kwadratisch – zie hoofdstuk 2). Maar dat is niet zo. Nabij de sloot is het veld relatief laag en neemt het enigszins toe door de aanwezigheid van de in de ondergrond liggende stroomvoerende kabels. Dichter bij de woningen neemt de veldsterkte weer af. Nabij de gevels van de huizen bedraagt de magnetische veldsterkte ongeveer 0,1 microtesla. De gemeten waarden zijn normaal en zal men op vergelijkbare plaatsen overal in Nederland aantreffen.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 14

Figuur 4

Meettrajecten dwars op de Kievitstraat. De magnetische velden zij afkomstig van de ondergrondse elektriciteitskabels, voor midden- (MS) en laagspanning (LS)

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 15

3.5.2

Tweede meting – 9 april 2025

De meetresultaten van de meting op 9 april zijn weergegeven in Figuur 5. In de figuur is in kleur de jaargemiddelde waarde van de magnetische veldsterkte getoond, waarbij de gekozen kleuren dezelfde betekenis hebben als bij de eerste meting. De maximaal gemeten veldsterkte bedroeg 5,1 microtesla (gecorrigeerd naar jaargemiddelde is dit 2,8 microtesla), gemeten tegen het hek van het hoogspanningsstation, aan de zuidzijde van het station. Recht onder de 110 kV-hoogspanningslijn van TenneT was de gemeten magnetische veldsterkte maximaal ongeveer 1,6 microtesla (gecorrigeerd naar jaargemiddelde is dit 0,9 microtesla). De tweede meting levert vrijwel dezelfde gegevens op als de eerste meting. Langs de huizen aan de Kievitstraat is de jaargemiddelde magnetische veldsterkte vrijwel overal lager dan 0,2 microtesla. De op de stoep van de Kievitstraat maximaal gemeten waarde van de magnetische veldsterkte bedroeg 0,64 microtesla, nabij huisnummer 16. Jaargemiddeld komt dit neer op 0,35 microtesla. Deze veldsterkte wordt uitsluitend veroorzaakt door de ondergrondse 10 kV-middenspanningskabel die op die locatie langs de huizen loopt.

Figuur 5

Jaargemiddelde magnetische veldsterkte (metingen van 9 april 2025)

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 16

3.6 3.6.1

Vergelijking metingen DNV met eerdere onderzoeken Meting door EM-straling Van Rijt

In december 2015 is in opdracht van enkele bewoners van de Kievitstraat door het bedrijf EM-straling Van Rijt (hierna: Van Rijt) een meting uitgevoerd van de magnetische veldsterkte ter plaatse van de Kievitstraat in Ommen.23 Van Rijt heeft op zes verschillende locaties langs de Kievitstraat gemeten, op de stoep voor de woningen, tegen de perceelgrens aan. Verder is door Van Rijt gemeten onder de hoogspanningslijn van TenneT en (vanuit de huizen gezien) aan de achterzijde van het station van Enexis. De metingen zijn uitgevoerd op een hoogte van één meter, net als bij de metingen die door DNV zijn uitgevoerd. Opgemerkt wordt dat de meetresultaten van Van Rijt zijn weergegeven in nanotesla: een microtesla is gelijk aan duizend nanostesla.24 Dit is niet heel gebruikelijk in de literatuur over magnetische velden in de energiesector. Om de metingen van DNV (die in microtesla zijn uitgedrukt) te kunnen vergelijken met die van Van Rijt (die in nanotesla zijn uitgedrukt), moeten de meetwaarden van Van Rijt door een factor duizend worden gedeeld. De meetresultaten van Van Rijt zijn, wat de sterkte van de velden betreft, vergelijkbaar met die van DNV. De door Van Rijt hoogst gevonden waarde is 0,72 microtesla, aan het einde van de Kievitstraat. DNV vond hier waarden tussen 0,3 en 1,7 microtesla.

De hoogste waarde nabij de woningen is 0,65 microtesla (tussen de opritten van huisnummers 16 en 18). DNV vond hier een waarde van 0,64 microtesla. Van Rijt heeft echter verzuimd te onderzoeken wat de bron is van de gemeten magnetische velden. Uit het rapport van Van Rijt blijkt niet of ook dwarsprofielen zijn gemeten, metingen waarbij vanaf de woningen in de richting van het station is gelopen. In het rapport wordt impliciet aangenomen dat de gemeten veldsterktes boven de stoep van de Kievitstraat afkomstig zijn van het hoogspanningsstation. Dit is volgens DNV onjuist. In de ondergrond op die locatie bevinden zich immers elektriciteitskabels, die óók magnetische velden genereren. De gemeten waarden zijn, naar de mening van DNV, uitsluitend afkomstig van de op die plaats in de ondergrond liggende kabels (zie Bijlage A). Van Rijt heeft bij huisnummer 22 op maaiveldhoogte ook een duurmeting gedaan, waarbij gedurende anderhalf uur de magnetische veldsterkte is gemeten. De gemiddelde waarde was hier ongeveer 1 microtesla (maximaal 1,9 microtesla). Niet vermeld is welke hoogte bedoeld wordt met ‘op maaiveldhoogte’. Als hier gemeten is vlak boven de grond, op een hoogte van bijvoorbeeld tien centimeter, is de gemeten waarde zeer verklaarbaar. Wat hier hoofdzakelijk gemeten is, is het magnetisch veld van de op die plaats liggende ondergrondse middenspanningskabel.

Een waarde van ongeveer 1 microtesla is dan heel normaal. Een andere opmerking op het rapport is dat Van Rijt géén rekening houdt met de belasting van het station op het moment van de meting ten opzichte van de jaargemiddelde belasting. Dit is vreemd, omdat Van Rijt in de inleiding van het rapport wel refereert naar het voorzorgsbeleid van de overheid, dat (voor hoogspanningslijnen) gebaseerd is op een jaargemiddeld magnetisch veld van 0,4 microtesla. Van Rijt verwijst verder naar de zogenoemde SBM-richtlijn. De SBM-richtlijn geeft grenswaarden voor diverse meetbare aspecten van het leefklimaat die van invloed kunnen zijn op mensen. De SBM-richtlijn bevat niet alleen grenswaarden voor elektromagnetische velden, maar ook voor onder meer radioactiviteit, licht, oplosmiddelen, pesticiden, schimmels en bacteriën. De grenswaarden in de SBM-richtlijn voor elektromagnetische velden wijken sterk af van de Europees aanbevolen ICNIRP-blootstellingslimieten die in Nederland worden gehanteerd. SBM is de afkorting van ‘Standard der Baubiologische Messtechnik’.25 De SBM-richtlijn is opgesteld op basis van verzamelde persoonlijke ervaringsverhalen van mensen met gezondheidsklachten, zoals elektrogevoeligen. Deze persoonlijke ervaringen zijn niet te controleren en ook niet wetenschappelijk onderbouwd.

Ook is niet bekend of de gezondheidsklachten van deze mensen in de loop van de tijd, bijvoorbeeld na vermindering van de blootstelling, zijn veranderd.

23 EM-straling Van Rijt, “Meting elektrische en elektromagnetische wisselvelden Kievitstraat en omgeving”, 14 december 2015. 24

Zoals eerder opgemerkt is een microtesla één-miljoenste tesla; een nanotesla is één-miljardste tesla.

25 Zie verder: http://www.sbm-standard.de/.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 17

Het is daarmee onduidelijk of hun gezondheidsklachten veroorzaakt worden door blootstelling aan elektromagnetische velden of door iets anders. De grenswaarden in de SBM-richtlijn zijn gebaseerd op de laagst gemeten waarden waarbij mensen zeggen last te hebben van deze invloeden. Het is niet vastgesteld of deze klachten hier daadwerkelijk door veroorzaakt worden. DNV heeft tijdens de beide uitgevoerde meetsessies enkele bewoners van de Kievitstraat gesproken. Zij zijn zeer ongerust over de magnetische velden in hun straat. Dit komt naar de visie van DNV omdat zij door Van Rijt op het verkeerde been zijn gezet. Volgens de bewoners zou Van Rijt tijdens het uitvoeren van zijn metingen gezegd hebben dat de meetwaarden “veel te hoog” zijn. Van Rijt heeft de gemeten waarden geïnterpreteerd conform de SBM-richtlijn. Dit is in de ogen van DNV zeer onjuist. De grenswaarden voor elektromagnetische velden uit de SBM-richtlijn liggen veel lager (zijn dus veel strenger) dan de ICNIRP-blootstellingslimieten die door de Europese Unie worden aanbevolen (uit 1999/519/EG). Voor thuisomgevingen, als voorbeeld, beveelt de SBM-richtlijn een maximale magnetische veldsterkte bij 50 hertz aan van 100 nanotesla (0,1 microtesla). Hogere waarden worden als een ‘ernstige afwijking’ (severe anomaly) gezien.

Echter, 0,1 microtesla is een waarde voor de magnetische veldsterkte die in vrijwel elk huis kan worden gemeten.26 De magnetische velden zijn afkomstig van de ‘eigen installatie’, kort gezegd alle elektriciteitskabels in (en naar) een woning, inclusief alle apparaten die ermee verbonden zijn. Als de SBM-richtlijn als criterium wordt gehanteerd, zou vrijwel elk huis in Nederland moeten worden ‘afgekeurd’. Met deze veel lagere grenswaarden wekt de SBM-richtlijn de indruk dat er negatieve gezondheidseffecten kunnen optreden bij een blootstelling lager dan de blootstellingslimieten van ICNIRP. Hiervoor bestaat geen wetenschappelijk bewijs. De SBM-richtlijn wordt door geen enkel land ter wereld gehanteerd. De meeste Europese landen, waaronder Nederland, hanteren de ICNIRP-blootstellingslimieten die door de Europese Unie worden aanbevolen. Deze staan in de Europese aanbeveling met het nummer 1999/519/EG. De blootstellingslimieten van ICNIRP zijn wetenschappelijk onderbouwd en zijn gepubliceerd in het internationale tijdschrift Health Physics (zie ook hoofdstuk 2). Het RIVM maakte in 2018 een vergelijking van het beleid in de landen van de Europese Unie rondom elektromagnetische velden van (onder meer) de elektriciteitsvoorziening.27

3.6.2

Berekening door Peutz B.V.

In april 2024 is door Peutz B.V. uit Zoetermeer, een onafhankelijk bureau van raadgevende ingenieurs (hierna: Peutz), een berekening uitgevoerd van de zogenoemde magneetveldzone voor zowel de huidige situatie als voor de mogelijk toekomstige situatie van het hoogspanningsstation.28 Met de mogelijk toekomstige situatie wordt de door Enexis beoogde uitbreiding bedoeld, die in de inleiding van dit rapport is beschreven en waarvoor Enexis de bestemmingsplanprocedure is gestart. Het toetsingskader wordt hierbij gevormd door de maximale jaargemiddelde streefwaarde van 0,4 microtesla, uit het Nederlandse voorzorgsbeleid. Op basis van door Enexis (en TenneT) verstrekte gegevens van de ligging van de kabels, de hoogspanningslijn, de klokgetallen en de ontwerpbelasting, is door middel van een rekenmodel een berekening uitgevoerd voor de ligging van de magneetveldzone, zowel in de huidige als in de door Enexis gewenste toekomstige situatie. Voor de berekening van de magneetveldzone van de bovengrondse hoogspanningslijn heeft Peutz gebruik gemaakt van de in hoofdstuk 2 genoemde RIVM-handreiking. Voor de berekening van de magneetveldzone van het hoogspanningsstation zélf, met alle bijbehorende (ondergrondse) kabels, is gebruik gemaakt van een door Peutz ontwikkeld rekenprogramma.

Hierbij is voor wat betreft de belasting van het station uitgegaan van een zogenoemde rekenstroom die gelijk is aan 50% van de 26 Zie “Extremely low frequency fields”, World Health Organization (WHO), Environmental Health Criteria Monograph, no. 238, 2007, pag. 1. Te

vinden op: https://www.who.int/publications/i/item/9789241572385. 27 “Comparison of international policies on electromagnetic fields (power frequency and radiofrequency fields)”, RIVM, januari 2018. Het document is te vinden op: https://www.rivm.nl/documenten/comparison-of-international-policies-on-electromagnetic-fields-2018. 28 “Enexis – Hoogspanningsstation Ommen Dante – Elektromagnetische velden na uitbreiding”, Peutz B.V., rapportnummer FA 22536-3-RA004, 29 april 2024. Dit document is door Enexis ingebracht in de bestemmingsplanprocedure en is openbaar.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 18

ontwerpstroom. Dit is gebruikelijk bij dit soort berekeningen. Een rekenstroom van 50% van de ontwerpstroom is over het algemeen een goede schatting van de maximale jaargemiddelde belasting. Naar opgaaf van de Gemeente Ommen zijn door Peutz ook zogenoemde referentiemetingen uitgevoerd. Doorgaans worden dergelijke metingen uitgevoerd om de resultaten van een berekening te verifiëren. Dit is een heel normale procedure. Van deze referentiemetingen is verder geen meetrapport beschikbaar. Uit de berekeningen volgt dat de jaargemiddelde 0,4 microteslacontour zich in de huidige situatie (aan de zijde van de Kievitstraat) binnen de perceelsgrenzen van het hoogspanningsstation bevindt.29 Deze gegevens komen overeen met de metingen die DNV heeft uitgevoerd. Omdat een verdubbeling van de afstand tot de bron een viermaal kleinere magnetische veldsterkte oplevert, is de bijdrage van het hoogspanningsstation aan de magnetische veldsterkte ter plaatse van de perceelgrenzen van de woningen aan de Kievitstraat (veel) kleiner dan 0,1 microtesla. Peutz heeft ook een berekening gemaakt van de jaargemiddelde 0,4 microteslacontour na de door Enexis gewenste uitbreiding van het station. Ook nu blijft de jaargemiddelde 0,4 microteslacontour (aan de zijde van de Kievitstraat) binnen de perceelgrenzen van het hoogspanningsstation, al schuift de contour wel een klein beetje op richting de straat.

Dit zal de magnetische veldsterkte ter plaatse van de perceelgrenzen van de woningen aan de Kievitstraat niet substantieel verhogen. Gezien de gehanteerde uitgangspunten en methodiek, verwacht DNV dat een door DNV uitgevoerde berekening tot vergelijkbare contouren zou hebben geleid.

29 De perceelsgrenzen van Enexis zijn afgebeeld op https://kadastralekaart.com/adres/ommen-kievitstraat-1/0175200000005678.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 19

4

SAMENVATTING EN CONCLUSIE

Aan de Kievitstraat in Ommen beheert netbeheerder Enexis het 110/10 kV-hoogspanningsstation ‘Ommen-Dante’. Omdat er vanuit de bewoners van de Kievitstraat zorgen zijn dat de magnetische veldsterkte van dit station gezondheidseffecten kunnen veroorzaken, heeft DNV in opdracht van de Gemeente Ommen op woensdag 19 maart 2025 en op woensdag 9 april 2025 metingen uitgevoerd. Doel van de metingen was om te laten vaststellen wat de sterkte is van het magnetisch veld van dit hoogspanningsstation ter plaatse van de huizen aan de Kievitstraat. De gemeten waarden zijn getoetst tegen de in dit rapport besproken grenswaarden, namelijk: −

0,4 microtesla (jaargemiddeld, uit het Nederlandse voorzorgsbeleid voor hoogspanningslijnen)

−

100 microtesla (uit Europese aanbeveling 1999/519/EG).

Uit beide metingen is gebleken dat de maximaal toegestane waarde van 100 microtesla nergens wordt overschreden. De jaargemiddelde magnetische veldsterkte langs de Kievitstraat blijft op de meeste plaatsen ruim onder 0,2 microtesla. Uit de metingen blijkt dat de ‘veroorzaker’ (de bron) van het magnetische veld langs de Kievitstraat niet het onderstation van Enexis is, maar de in de ondergrond van de Kievitstraat gelegen laag- en middenspanningskabels. Als vanaf de huizen aan de Kievitstraat een meting wordt uitgevoerd richting het hoogspanningsstation, blijkt dat de gemeten veldsterkte steeds afneemt, naarmate men dichter bij het station komt. Nabij de sloot tussen het station en de Kievitstraat bedraagt de veldsterkte nog slechts 0,1 microtesla. Als het hoogspanningsstation de veroorzaker van de magnetische veldsterkte zou zijn, zou men verwachten dat de veldsterkte richting het station toeneemt, en dit is hier niet het geval. De hoogst gemeten veldsterktes zijn gevonden tegen het hek van het hoogspanningsstation, aan de zuidzijde van het station (5,1 microtesla), recht onder de 110 kV-hoogspanningslijn van TenneT (1,6 microtesla) en boven de middenspanningskabels op de kruising van het Broekdijkje met de Kievitstraat (3,0 microtesla). De hoogst gemeten veldsterkte langs de Kievitstraat bedraagt ongeveer 0,7 microtesla, recht boven een middenspanningskabel.

Nabij de gevels van de huizen bedraagt de magnetische veldsterkte ongeveer 0,1 microtesla. Deze gemeten waarden zijn niet gecorrigeerd naar een jaargemiddelde waarde. Alle gemeten waarden zijn normaal en zal men op vergelijkbare plaatsen overal in Nederland aantreffen. De conclusie is dat het hoogspanningsstation niet bijdraagt aan de magnetische veldsterkte in de Kievitstraat. Het station staat hiervoor te ver van de huizen. De gemeten veldsterkten worden uitsluitend veroorzaakt door de in de ondergrond liggende laag- en middenspanningskabels die in de Kievitstraat langs de huizen lopen. Er worden geen maatregelen geadviseerd om de magnetische veldsterkte te reduceren. Enkele bewoners van de Kievitstraat zijn zeer ongerust over de magnetische velden in hun straat. Dit komt hoogstwaarschijnlijk doordat zij door het (door henzelf in 2015 ingehuurde) bedrijf ‘EM-straling Van Rijt’ op het verkeerde been zijn gezet. Dit bedrijf zou, volgens de bewoners, tijdens het uitvoeren van de metingen gezegd hebben dat de meetwaarden “veel te hoog” zijn. Dit bedrijf heeft de gemeten waarden echter verkeerd geïnterpreteerd en vergeleken met de zogenoemde SBM-richtlijn. Dit is een richtlijn die uitgangspunten hanteert waarvoor geen wetenschappelijk bewijs is. Uit de vraagstelling van de Gemeente Ommen blijkt dat Enexis het voornemen heeft het hoogspanningsstation fysiek uit te breiden.

Bij eventuele uitbreiding van dit station dient netbeheerder Enexis, conform het nieuwe Nederlandse voorzorgsbeleid dat in 2023 is ingegaan, zogenoemde bronmaatregelen te nemen om magneetvelden te reduceren.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

Blz. 20

APPENDIX A Ondergrondse bekabeling in Wijk Dante Ook ondergrondse spanningskabels genereren magnetische velden. Vanuit het hoogspanningsstation lopen ondergrondse middenspanningskabels, met een spanning van 10 kV, door de wijk. In zogenoemde middenspanningsruimtes (ook ‘transformatorhuisjes’ genoemd) wordt de spanning van 10 kV getransformeerd in een spanning van 230/400 V, waarop woningen zijn aangesloten. Van netbeheerder Enexis heeft DNV afbeeldingen verkregen van de loop van de 10 kV-middenspanningskabels en de 230/400 V-laagspanningskabels. Deze zijn in blauw afgebeeld in Figuren A1 en A2. Langs de Kievitstraat en het Broekdijkje lopen meerdere 10 kV-middenspanningskabels. Langs de Kievitstraat (aan de kant van de huizen) lopen 230/400 V-laagspanningskabels, waar de huizen op zijn aangesloten. In de berm van de Kievitstraat (aan de kant van de sloot) loopt een laagspanningskabel die vermoedelijk bestemd is voor de straatverlichting.

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

A-1

Figuur A1 Laagspanningskabels (230/400 V) in wijk Dante [afbeelding: Enexis]

Figuur A2 Middenspanningskabels (10 kV) in wijk Dante [afbeelding: Enexis]

DNV – Rapport nr. 25-0649, Rev. 1 – www.dnv.com

A-2

About DNV DNV is the independent expert in risk management and assurance, operating in more than 100 countries. Through its broad experience and deep expertise DNV advances safety and sustainable performance, sets industry benchmarks, and inspires and invents solutions. Whether assessing a new ship design, optimizing the performance of a wind farm, analyzing sensor data from a gas pipeline or certifying a food company’s supply chain, DNV enables its customers and their stakeholders to make critical decisions with confidence. Driven by its purpose, to safeguard life, property, and the environment, DNV helps tackle the challenges and global transformations facing its customers and the world today and is a trusted voice for many of the world’s most successful and forward-thinking companies.