06 Visie op begraven en begraafplaatsen 2021-2041 - bijlage Visie op begraven en begraafplaatsen 2021-2041

Visie op begraven en begraafplaatsen 2021 - 2041

Begraven en herdenken dichtbij Hoort bij raadsbesluitnr. 1133 van 29 november 2021, de griffier,

19 oktober 2021

H.B.

Begraven en herdenken dichtbij

Inhoudsopgave 1. Samenvatting .....................................................................................................................3 1.1 1.2 1.3

Huidige situatie Oldenzaalse begraafplaatsen .........................................................................3 Huidige begraafplaatsadministratie ..........................................................................................4 Voorgestelde maatregelen overall ............................................................................................4

2. Inleiding..............................................................................................................................5 2.1 2.3 2.4

Aanleiding .................................................................................................................................5 Visie ..........................................................................................................................................5 Begripsbepalingen ....................................................................................................................5

3. Oldenzaalse begraafplaatsen ...........................................................................................7 3.1 3.2 3.3

Algemene begraafplaats Hengelosestraat ...............................................................................7 Algemeen begraafplaatscomplex Schipleidelaan.....................................................................9 Joodse Begraafplaats Lyceumstraat ......................................................................................11

4. Trends en ontwikkelingen ..............................................................................................13 4.1 Cremeren ...............................................................................................................................13 4.2 Modernisering Wet op de Lijkbezorging .................................................................................13 4.3 Natuurbegraven ......................................................................................................................14 4.4 Begraven volgens andere culturen .........................................................................................14 4.5 Ontzorgen ...............................................................................................................................14 4.6 Kindergraven/ foetusgraven ...................................................................................................14 4.7 Bovengronds begraven ..........................................................................................................15 4.8 Begraven op eigen terrein ......................................................................................................15 4.9 Gebruik en nevengebruik van de begraafplaats.....................................................................15 4.10 Technische ontwikkelingen

....................................................................................................15 4.11 Klimaatadaptatie .....................................................................................................................16

5. Exploitatie analyse ..........................................................................................................17 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6

Trend begrafenissen en asbestemmingen .............................................................................17 Prognose ................................................................................................................................17 Kostendekking ........................................................................................................................18 Vergelijking met omgeving .....................................................................................................19 Tarieventabel ..........................................................................................................................20 Organisatie .............................................................................................................................20

6. Voorgestelde maatregelen .............................................................................................23 6.1 6.2 6.3 6.4

Hengelosestraat .....................................................................................................................23 Schipleidelaan ........................................................................................................................24 Joodse begraafplaats Lyceumstraat ......................................................................................25 Overall ....................................................................................................................................25 6.4.1 De begraafplaatsadministratie actualiseren, complementeren en digitaliseren ...........25 6.4.2 Applicatie begraafplaatsadministratie optimaliseren ....................................................26 6.4.3 Asbestemmingen .........................................................................................................26 6.4.4 Aanpassen verlengingstermijnen graven .....................................................................26 6.4.5 Aanpassen beheersverordening lijkbezorging, nadere regels en tarieven ..................26 6.4.6 Begraven/ cremeren van gemeentewege ....................................................................26 6.4.7 Grafzoeker op plattegrond ...........................................................................................27

Missie Begraven en herdenken dichtbij

Visie Klantgericht, professioneel en kwalitatief hoogwaardig beheer van de begraafplaatsen. In samenwerking met andere partijen, tegen acceptabele kosten, met aandacht voor historisch erfgoed en de specifieke identiteit van de begraafplaatsen afzonderlijk.

1.

Samenvatting

Deze visie op begraven en begraafplaatsen bevat een visie op de toekomst van de begraafplaatsen in Oldenzaal. In dit visiedocument worden maatregelen voorgesteld en verder toegelicht die passen bij de doelstellingen:

Doelstellingen Oldenzaalse begraafplaatsen • • • • • •

1.1

Klantgericht; Behoud van de begraafplaatsen; Behouden en/of verbeteren van de ruimtelijk kwaliteit van de begraafplaatsen; Samenwerking met andere partijen; Behoud van historisch erfgoed; Acceptabele kosten.

Huidige situatie Oldenzaalse begraafplaatsen

In Oldenzaal zijn drie gemeentelijke begraafplaatsen: de oude begraafplaats aan de Hengelosestraat, de nieuwe begraafplaats aan Schipleidelaan en de Joodse begraafplaats aan de Lyceumstraat. Op de Hengelosestraat worden geen nieuwe graven meer uitgegeven, er wordt alleen nog bijgezet. Deze begraafplaats heeft een oud deel en een ‘nieuw’ deel. In dit visiedocument wordt voorgesteld deze begraafplaats om te vormen naar een gedenkpark. De begraafplaats aan de Schipleidelaan is relatief nieuw, groot en bevat veel mogelijkheden op het gebied van begraven en cremeren. De uitbreiding van deze begraafplaats is gemaakt op een prognose waarbij rekening wordt gehouden met zo’n 100 begravingen per jaar. Mede door de komst van het crematorium is dit aantal teruggelopen naar 41 begrafenissen in 2020. Dat betekent dat de begraafplaats niet vol komt. Op de Joodse begraafplaats aan de Lyceumstraat wordt niet meer begraven. Voorgestelde maatregelen gericht op de begraafplaatsen Op basis van de huidige situatie worden de volgende maatregelen voorgesteld: Hengelosestraat       

Starten grafrechtenonderzoek Bovengronds ruimen Opstellen groenbeheer- en herstelplan Omvormen naar gedenkpark Renoveren poortgebouw en lijkenhuisje Behoud historisch erfgoed (grafmonumenten) Herdenk- of bezinningsfunctie creëren

Schipleidelaan    

Opstellen groenbeheerplan Opstellen ruimingsbeleid Herdenk- bezinningsfunctie creëren Uitvoering bij asverstrooien

3

Lyceumstraat   

1.2

Eventueel herstel lijkenhuisje en muur. Voorkomen opslag bomen en struiken. Overleg met het Nederlandse Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK)

Huidige begraafplaatsadministratie

Naast de aanbevelingen hierboven, staan er in dit document een aantal overall aanbevelingen uitgewerkt. Deze aanbevelingen zijn voor een groot deel opgesteld op basis van de huidige situatie rondom de begraafplaatsadministratie. Omdat er in het verleden voornamelijk analoog is gewerkt, dient de begraafplaatsadministratie gedigitaliseerd te worden naast het reguliere werk.

1.3

Voorgestelde maatregelen overall

Op basis van de huidige situatie, worden de volgende maatregelen voorgesteld voor de begraafplaatsen in het algemeen:  De begraafplaatsadministratie actualiseren, complementeren en digitaliseren  Applicatie begraafplaatsadministratie optimaliseren  Aanpassen graftermijnen asbestemmingen  Aanpassen verlengingstermijnen graven  Aanpassen verordening: ○ het vereenvoudigen van tarieven ○ vereenvoudigen van tijdstippen van begraven ○ het aanpassen van (verlengings)termijnen ○ het aanpassen van het aantal urnen in een graf ○ het niet meer toestaan dat er plastic bloemen worden aangebracht ○ het uitzoeken van een graf op grafvelden waar dit mogelijk is  Opstellen beleid uitvaart van gemeentewege  Digitale grafzoeker of plattegrond

4

2.

Inleiding

Deze visie op begraven en begraafplaatsen bevat een visie op de toekomst van de begraafplaatsen in Oldenzaal.

2.1

Aanleiding

Vanaf ongeveer 2010 neemt het aantal begravingen op de Oldenzaalse begraafplaatsen af. Vanwege de daling van het aantal begravingen en het effect hiervan op de kostendekking is een nieuwe visie op begraven nodig. Door de visie ‘begraven en herdenken dichtbij 2021-2041’ op te stellen worden de toekomstplannen voor de gemeentelijke begraafplaatsen inzichtelijk.

2.2

Doelstellingen

De vastgestelde doelstellingen voor deze visie van de begraafplaatsen zijn als volgt:  klantgericht;  behoud van de begraafplaatsen;  behouden en/of verbeteren van de ruimtelijk kwaliteit van de begraafplaatsen;  samenwerking met andere partijen;  behoud van historisch erfgoed;  acceptabele kosten.

2.3

Visie Klantgericht, professioneel en kwalitatief hoogwaardig beheer van de begraafplaatsen. In samenwerking met andere partijen, tegen acceptabele kosten, met aandacht voor historisch erfgoed en de specifieke identiteit van de begraafplaatsen afzonderlijk.

2.4

Begripsbepalingen

De meest voorkomende begrippen uit deze rapportage worden hier uitgelegd. Algemeen graf Vroeger werd een algemeen graf een ‘huurgraf’ genoemd. Algemene graven worden meestal, en zo ook in Oldenzaal, uitgegeven voor 10 jaar en de graftermijn kan niet worden verlengd. De gemeente heeft het zeggenschap over het algemene graf. De gemeente is dan ook de rechthebbende van het graf. De contactpersoon die wordt opgenomen bij een algemeen graf wordt een ‘belanghebbende’ genoemd. Het grootste voordeel van een algemeen graf voor de nabestaanden is de goedkopere prijs ten opzichte van een particulier graf. Voor een algemeen graf wordt namelijk alleen het delven van een graf betaald. In de Oldenzaalse verordening is opgenomen dat er in een algemeen graf één overledene wordt begraven. Belanghebbenden krijgen overigens wel nog de kans de overledene te herbegraven in een particulier graf of eventueel te cremeren voordat het graf geruimd wordt.

5

Particulier graf Vroeger werd een particulier graf een ‘koopgraf’ genoemd. Beter gezegd: iemand koopt de rechten op een graflocatie en na de koop is diegene rechthebbende volgens de wet. De grond blijft van de gemeente, maar de rechthebbende mag voor een belangrijk deel bepalen wat ermee gebeurt. De rechthebbende bepaalt wie er in het graf worden begraven, voor welke duur en wat er op het graf komt te staan. Hier zijn wel regels aan verbonden die in de ‘beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen’ staan. Asbestemmingen Asbestemmingen zijn alle mogelijkheden waarin as (na crematie) geplaatst kan worden. Dit zijn in Oldenzaal: urnenkelders, -nissen, -zuilen en asverstrooiingsplaatsen. Een asbus is een bus waarin de as wordt geplaatst. De asbus kan in een urn worden gedaan. Grafrecht Het uitsluitend recht of grafrecht betekent ‘alleenrecht’. Grafrechten voor particuliere graven worden in Oldenzaal uitgegeven voor 20 of 30 jaar. Dikwijls wordt gekozen voor een particulier graf als het de bedoeling is een nabestaande van de overledene in hetzelfde graf te begraven. De mogelijkheid bestaat om meerdere - naast elkaar liggende – particuliere graven te reserveren. Als een grafrechthebbende zijn recht beëindigt, gaan de grafrechten over op de gemeente. Alleen als iemand verlengt, blijft het grafrecht op zijn of haar naam. Verlengingen zijn altijd mogelijk.

Op dit moment kunnen grafrechten in Oldenzaal alleen worden verlengd voor een periode van telkens 10 jaar. Er is veel vraag naar kortere periodes. Nadat een rechthebbende afstand heeft gedaan valt het grafrecht terug aan de gemeente. De gemeente kan dan het grafmonument verwijderen en het graf ruimen zodat het opnieuw uitgegeven kan worden. Wettelijke grafrust In de Wet op de Lijkbezorging is bepaald dat een overledene minimaal 10 jaar begraven moet zijn. Dit wordt de ‘wettelijke grafrust’ genoemd.

6

3.

Oldenzaalse begraafplaatsen

In dit hoofdstuk worden alle begraafplaatsen afzonderlijk beschreven met daarbij de bijbehorende maatregelen.

3.1

Algemene begraafplaats Hengelosestraat

Dit is een openbare begraafplaats ten zuidwesten van de Oldenzaalse kern. Deze begraafplaats is omstreeks 1920 in gebruik genomen en meet bijna 3 hectare grond. In 1975 is de gemeente Oldenzaal eigenaar van de begraafplaats geworden, waarna de begraafplaats verder is uitgebreid. De begraafplaats is toegankelijk via een karakteristiek poortgebouw (rijksmonument) dat onderhoud behoeft. Baarhuisje In het verlengde van het poortgebouw is een karakteristiek baarhuisje gesitueerd. Dit baarhuisje is in een goede staat van onderhoud. Daarnaast is er een Katholiek lijkenhuisje aanwezig dat in een matige staat van onderhoud verkeert.

Oudste deel Het oudste deel van de begraafplaats bestaat uit een Roomskatholiek en een Nederlands hervormd deel. De ontwerper hiervan was de bekende tuinarchitect Leonard A. Springer (1855 – 1940). Springer ontwierp bijvoorbeeld ook Park Kalheupink en Arboretum Poort Bulten in de Lutte. Op dit deel van de begraafplaats zijn een aantal oude grafmonumenten en -zerken in verval, verzakt of staan scheef. Bij een aantal graven is er mogelijk sprake van enkele eeuwigdurende grafrechten. Het is met name ook dit deel dat in zekere mate een cultuurhistorische waarde geneert. Ook komen er op het oude deel enkele tientallen oorlogsgraven voor.

Oorlogsgraven Op de begraafplaats zijn een aantal Engelse oorlogsgraven uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig. De graven worden, in nauwe samenwerking met de Oorlogsgravenstichting, onderhouden door de

7

gemeente. Het is dus belangrijk dat deze graven intact worden gehouden.

Nieuwere deel Op het nieuwe deel van de begraafplaats zijn de grafmonumenten in goede staat. Daarnaast zijn er urnenkelders en een urnenmuur aanwezig. In het verleden is op deze begraafplaats lokaal bovengronds geruimd. Dit betekent dat de grafmonumenten en zerken van de graven met verlopen grafrechten werden verwijderd. Er is echter zeer beperkt ondergronds geruimd door de gemeente. Dit betekent dat er in de grond nog veel stoffelijke resten aanwezig zijn. Op dit moment vinden er alleen nog bijzettingen plaats en wordt er niet meer actief begraven. Daarom zullen hier in de toekomst steeds meer grafrechten eindigen. Groen De groenkwaliteit van deze begraafplaats is basis (CROW B niveau). Wat betreft groeninrichting is het contrast tussen het oude en het nieuwe deel aanzienlijk. Het oude deel kenmerkt zich door solitaire en beeldbepalende bomen, boomgroepen, struiken en bosschages die paden en halfopen gazons afwisselen. Hier is lokaal sprake van achterstallig groenonderhoud door ongewenste opslag en/of oud hout. Het nieuwe deel van de begraafplaats kent een meer open karakter, waarbij taxushagen de strakke contouren benadrukken. Op de begraafplaats is een regulier maaibeleid van toepassing. Het geheel is grotendeels omgeven door een coniferenhaag, die langs de Ossemaatstraat en Hengelosestraat in een slechte staat verkeert door een hoog grondwaterpeil.

De parkachtige omgeving van dit deel van de begraafplaats draagt sterk bij aan de ruimtelijke kwaliteit in de directe omgeving. Graftermijnen Aan de Hengelosestraat zijn er veel verlopen graftermijnen van algemene en particuliere graven die niet, of alleen bovengronds zijn geruimd. De laatste jaren worden beëindigde particuliere graven op het nieuwe deel alleen bovengronds geruimd. Dit betekent dus dat er sprake is van veel niet geruimde graven, dus graven waarvan de stoffelijke overschotten nog aanwezig zijn in het graf. Qua asbestemmingen zijn er hier nog 122 urnen-nissen vrij en 9 urnenkeldertjes. Er is hier nog voldoende capaciteit om in te toekomst te blijven voorzien. Ruimtelijke kwaliteit

Sterktes en kansen

Zwaktes en bedreigingen

Begraafplaats Hengelosestraat



Parkachtige uitstraling



Grafrechtenadministratie niet op orde



Vast beheer-/onderhoudsteam



Lokaal achterstallig groenonderhoud



Een zeker cultuurhistorische waarde



De algehele staat van een aantal oude



Herinrichtingsmogelijkheden op

grafmonumenten en zerken is matig tot

termijn

slecht 

Het poortgebouw en het lijkenhuisje zijn toe aan renovatie



Alleen nog bijzettingen

8

Te nemen maatregelen In hoofdstuk 6 worden de maatregelen verder uitgewerkt.  Starten grafrechtenonderzoek  Omvormen naar gedenkpark  Opstellen groenbeheer- en herstelplan  Behoud historisch erfgoed (grafmonumenten)  Herdenk- en bezinningsfunctie creëren  Vastgoedrenovatie (poortgebouw en lijkenhuisje)  Digitale grafzoeker of plattegrond realiseren

3.2

Algemeen begraafplaatscomplex Schipleidelaan

Aan de westzijde van Oldenzaal ligt een relatief jonge openbare begraafplaats. Het is landelijk gelegen aan de rand van woonwijk de Thij, op de overgang naar het agrarisch gebied, begrensd door de bossen van het Hulsbeek en Twentse houtwallen. Deze algemene begraafplaats met beheerdersgebouw, het uitvaartcentrum en het bijbehorende parkeerterrein zijn medio 2000 in gebruik genomen. In 2017-2018 is de begraafplaats fors uitgebreid. Ook is het beheerdersgebouw in die periode verduurzaamd (zonnepanelen en warmtepomp) en is de hoeveelheid parkeerterrein inmiddels meer dan verdubbeld. Omdat er nu naast de uitgebreide begraafplaats, het uitvaartcentrum en de parkeerterreinen ook ruimte wordt geboden aan een crematorium, kan over een begraafplaatscomplex worden gesproken. Groen De uitbreiding heeft geleid tot een begraafplaats met een uitgebreide padenstructuur, boomrijke randen en bosschages, graslanden, borders, hagen en gazons. Het onderhoudsniveau voor wat betreft groene inrichting, beheer en onderhoud van deze begraafplaats is CROW A niveau, omdat hierover – met de komst van het crematorium – bestuurlijke afspraken zijn gemaakt met de Twentse crematoria. Op dit moment is de ruimtelijke kwaliteit over het algemeen voldoende, maar wordt het Aniveau niet op alle onderdelen gehaald. Voortzetting en (waar nodig) versterking van dit ruimtelijke niveau is wenselijk.

De gemeente vervult hierbij zelf de regierol, waarbij soms ook derden worden ingezet. Wat betreft beheer en onderhoud zijn er punten van zorg: zo is er aanzienlijk veel droogteschade ontstaan als gevolg van de hete zomer(s). Daarnaast is er behoefte aan duidelijke richtlijnen en beheerkaders. Crematorium Het nieuwe crematoriumgebouw kent een hoogwaardige architectuur en maakt gebruik van de nieuwste technieken. Het crematorium zelf is voorzien van een te verwarmen hellingbaan, zodat rouwauto’s - zelfs bij gladheid - moeiteloos het gebouw kunnen bereiken. Alles op het begraafplaatscomplex duidt op een relatief hoog streefniveau als het gaat om ruimtelijke kwaliteit.

9

Graven Naast de particuliere en algemene graven kent de begraafplaats kindergraven, een Islamitisch deel, strooivelden, urnenmuren, -kelders en –zuilen en een heuvel met landkruis (Calvarieberg). Op diverse plekken zijn er kwalitatief hoogwaardige afvalpunten, banken en watertappunten aanwezig. Daar waar nodig zijn rvs-trapleuningen geplaatst. De locatie zelf biedt kansen voor nieuwe vormen van asbestemmingen of gedenkmonumenten. Een aandachtspunt is de toegankelijkheid van de nieuwste nog ongebruikte grafvelden. Als gevolg van bewust gecreëerde hoogteverschillen in het terrein, zijn deze nu slecht toegankelijk voor baarwagens en dergelijke. De bos- en natuurpercelen rondom het begraafcomplex bieden mogelijk ruimte voor alternatieve begraafvormen, zoals het natuurbegraven. Capaciteit Naast de nog vrij beschikbare graven aan de Schipleidelaan, is er bruto nog circa 6.400 m² begraafruimte beschikbaar. Dit betekent dat er (uitgaande van 8 m² brutografoppervlak) nog capaciteit is voor zo’n 800 nieuwe graven in de toekomst. In de periode 2014-2018 werden er per jaar gemiddeld 2 nieuwe algemene en 25 particuliere graven in gebruik genomen. Op basis van huidige prognoses biedt de begraafplaats aan de Schipleidelaan dan nog voldoende begraafcapaciteit tot na 2050. Dit is exclusief ruimen en het opnieuw uitgeven van graven op het deel waar nu begraven wordt.

Asbestemmingen Als het gaat om asbestemmingen, zijn er urnenkelders en -muren aanwezig. Bij wijze van proef zijn er in 2020 ook een vijftal nieuwe urnenzuilen aan de Schipleidelaan geplaatst. Per kelder, muur of zuil is de maximum capaciteit meestal twee en soms drie urnen. Sinds 2018 is er sprake van een stijging in het aantal asbestemmingen. Op beide begraafplaatsen is er nu sprake van overcapaciteit als het gaat om ruimte voor asbestemmingen. Daarnaast is er voldoende ruimte om op tijd in te kunnen spelen op uitbreidingen als dat nodig is. Ruimen Aangezien de begraafplaats aan de Schipleidelaan vanaf 2000 in gebruik is, zijn er nu 22 algemene graven met verlopen graftermijnen. Deze zijn tot nu toe alleen maar bovengronds geruimd. Omdat particuliere graven voor de duur van minimaal 20 jaar worden uitgegeven, zijn er hier inmiddels ook enkele particuliere graven met verlopen grafrechten. Aangezien de rechthebbenden afstand hebben gedaan van hun grafrecht, staat de gemeente juridisch in haar recht om over te gaan tot ruiming van de verlopen algemene en particuliere graven. Om niet dezelfde situatie te krijgen als aan de Hengelosestraat, is het aan te raden hiervoor een ondergronds ruimingsplan op te stellen. Ruimtelijke kwaliteit

Sterktes en kansen

Zwaktes en bedreigingen

Begraafplaats Schipleidelaan



Hoge ruimtelijke kwaliteit





A-uitstraling door intensief beheer

ruimtelijke kwaliteit, zal het streefniveau



Vast beheer-/onderhoudsteam

voor beheer en onderhoud op een continu



Diverse uitvaartaangelegenheden op één locatie



hoog peil moeten blijven 

Kansen en ruimte voor alternatieve ideeën



Begraafcapaciteit tot >2050



De begraafplaatsadministratie is

Voor het waarborgen van de hoge

Het ontbreken van een vastgesteld beheerprogramma leidt tot ad hoc beheer



Intensief beheer leidt tot aanzienlijke kosten



actueel

Grote kans op droogteschade aan bomen en planten als gevolg van droge zomers



Toegankelijkheid nieuwe grafvelden

10

Ruimtelijke kwaliteit

Sterktes en kansen

Zwaktes en bedreigingen 

Een actief ruimingsbeleid moet opgestart worden



Overcapaciteit

Te nemen maatregelen In hoofdstuk 6 worden de maatregelen verder uitgewerkt.  Opstellen groenbeheerplan  Opstellen ruimingsbeleid  Herdenk- en bezinningsfunctie creëren  Digitale grafzoeker of plattegrond realiseren

3.3

Joodse Begraafplaats Lyceumstraat

Op de hoek Lyceumstraat-Sparstraat bevindt zich een kleine Joodse begraafplaats op een perceel van globaal 1.600 m² (Rijksmonument). De begraafplaats is eigendom van het Nederlandse Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK) en is niet openbaar toegankelijk. Volgens de beschikbare gegevens dateert deze begraafplaats van rond het jaar 1800. De begraafplaats telt ongeveer 110 grafmonumenten die in een vrij goede staat verkeren. De grafmonumenten staan op een open grafveld dat een extensief maaibeleid kent. Behalve grasachtige vegetatie op en Amerikaanse eiken rondom de begraafplaats, is er geen noemenswaardige flora aanwezig. Bomen en struiken zijn überhaupt ongewenst op een Joodse begraafplaats. Eventuele opslag hiervan is derhalve vanuit religieus als bouwkundig oogpunt ongewenst en moet zoveel mogelijk worden voorkomen. Daarnaast is er een lijkenhuisje aanwezig dat in een matige tot redelijke onderhoudsstaat verkeert. Vanwege het groeiend antisemitisme is de begraafplaats vanaf 1929 afgesloten en ingekaderd door een manshoge stenen muur. De staat van deze muur verdient duidelijk aandacht. Op verzoek van het Nederlandse Israëlitisch Kerkgenootschap besloot de Oldenzaalse gemeenteraad in 1951 de begraafplaats voor de duur van 100 jaar te onderhouden.

Het verzoek is destijds gegrond op de overweging “dat Joodse (Israëlitische) begraafplaatsen in principe nooit kunnen worden geruimd, omdat een dergelijke begraafplaats naar Joodse overtuiging nimmer mag worden geroerd”. De Staat der Nederlanden garandeert dit sinds 1814 aan de Joodse gemeenschap in ons land. In januari 1970 vond hier de laatste begrafenis plaats, sindsdien is het een begraafplaats in ruste. Door het hele land heen zien we tegenwoordig vaker dat Joodse begraafplaatsen (onder voorwaarden) voor publiek open worden gesteld. Ook in onze gemeente zijn hier mogelijkheden voor. In dat kader zullen we nader in gesprek gaan met de Consul/beheerder van het Nederlandse Israëlitisch Kerkgenootschap. Een en ander in het kader van ‘Erfgoed telt 2018’. Het Nederlandse Israëlitisch Kerkgenootschap staat open voor overleg. Ruimtelijke kwaliteit

Sterktes en kansen

Zwaktes en bedreigingen

11

Joodse begraafplaats



Eenvoudige inrichting



Niet openbaar

Lyceumstraat



Lage beheer- en onderhoudskosten



Sobere en eenvoudige inrichting



Nette uitstraling ondanks extensief



Onderhoudsverplichting tot minimaal

beheer

2051



Beperkte overcapaciteit



Begraafplaats in ruste tot 2051



Onder voorwaarden toegankelijk te



Zowel het lijkenhuisje als de muur

maken 

Het NIK staat open voor overleg

verkeren in een matige onderhoudsstaat 

Opslag bomen en struiken

Maatregelen   

Eventueel herstel lijkenhuisje en muur. Voorkomen opslag bomen en struiken. Overleg met het NIK.

12

4.

Trends en ontwikkelingen

Op het gebied van begraven en cremeren zijn er de laatste jaren heel wat ontwikkelingen gaande. Deze ontwikkelingen kunnen van invloed zijn op de toekomstvisie. In dit hoofdstuk staan deze trends en ontwikkelingen beschreven.

4.1

Cremeren

In de afgelopen dertig jaar is het aantal crematies sterk gestegen. Het gemiddeld landelijk crematiecijfer is in 2020 gestegen naar 66,6% (bron LVC). Er zijn verschillende mogelijkheden wat nabestaanden met de as kunnen doen. Om als begraafplaats hierin mee te gaan zijn de diversiteit aan aanbod en de kwaliteit van asbestemmingen belangrijke factoren. Er bestaat namelijk nog steeds de behoefte om asbussen een plek te geven op de begraafplaats, zodat nabestaanden de overledene kunnen bezoeken. Omdat voor nabestaanden niet bekend is hoe lang zij belangstelling hebben om de asbestemming te bezoeken en om de kosten te kunnen overzien, wordt vaak de voorkeur gegeven aan kortdurende termijnen van de asbestemmingen. Dit sluit ook aan bij de reden van cremeren: cremeren is wat goedkoper dan begraven en overledenen willen nabestaanden niet ‘opzadelen’ met de zorg voor een graf. Een ontwikkeling die samenvalt met cremeren is het opgraven van een overledene. Steeds vaker komt het verzoek van nabestaanden om een dierbare op te graven en deze alsnog te laten cremeren.

4.2

Modernisering Wet op de Lijkbezorging

Een mogelijke aanpassing van de Wet op de Lijkbezorging lijkt in het verschiet te liggen. De veranderingen hebben betrekking op de modernisering van de bestaande wet. Resomeren Een belangrijk onderdeel daarvan is de mogelijkheid om de uitvaart anders dan een begrafenis of crematie vorm te geven. De nieuwe techniek daarvoor is resomeren. Resomeren is een andere manier van lijkbezorging, het is een alternatief voor cremeren of begraven waarbij het lichaam binnen drie uur wordt ontbonden in een chemisch bad. Een voordeel van resomeren als alternatief is het milieuvriendelijke karakter. Er vindt geen directe uitstoot plaats van schadelijke stoffen. Wat overblijft na resomeren is as, net als na een crematie. De Wet op de Lijkbezorging staat (nog) geen andere bestemmingen toe dan begraven, cremeren en ter beschikkingstelling aan de wetenschap. Indien resomeren een manier van lijkbezorging wordt, betekent dit dat er wellicht meer vraag naar asbestemmingsmogelijkheden komt. Uitvaarttermijn Een andere verandering heeft betrekking op het verkorten van de uitvaarttermijn. De uitvaarttermijn is de periode waarin een lichaam na overlijden begraven of gecremeerd mag worden. De uitvaart is nu op basis van de Wet op de lijkbezorging pas minimaal 36 uur na overlijden toegestaan. Er zijn echter religies die voorschrijven dat de uitvaart zo snel mogelijk na overlijden moet plaatsvinden.

Het gaat dan vaak om een begrafenis binnen 24 uur vanuit het joodse geloof en vanuit de islam. Het doel is om onder voorwaarden toe te staan dat de uitvaart eerder mag plaatsvinden. Er komen nog een aantal wijzigingen in de Wet op de lijkbezorging in het kader van de modernisering. Bijvoorbeeld de verandering van de termijn waarin de uitvaartonderneming as vrijgeeft na een crematie. Dat is nu pas na minimaal een maand mogelijk (art. 59 Wlb). Een andere aanpassing heeft wellicht betrekking op het gebruik van de term ´lijk´ in de overlijdensverklaring. Dat vinden nabestaanden kwetsend. Mogelijk dat niet alleen hierin verandering komt, maar dat ook de benaming van de Wet op de Lijkbezorging een aanpassing krijgt. 13

4.3

Natuurbegraven

Steeds vaker wordt er gesproken en geschreven over natuurbegraafplaatsen. Begraven worden in de natuur, op de hei of in het bos, waarbij de verbinding met de natuur en ecologische aspecten belangrijke motieven zijn. Een natuurbegraafplaats wordt gekenmerkt door natuurlijke materialen en op de meeste natuurbegraafplaatsen zijn de graven vaak eeuwigdurend en worden ze niet geruimd. Nabestaanden hebben dan geen kosten van verlengingen en onderhoud. Uit onderzoek blijkt dat de motieven van mensen die kiezen voor natuurbegraven sterk overlappen met de motieven van de mensen die kiezen voor cremeren: geen zorg voor nabestaanden en nabestaanden niet opzadelen met kosten voor (verlenging van) grafrechten. Momenteel telt Nederland 15 natuurbegraafplaatsen. Jaarlijks worden totaal circa 600 overledenen op één van de natuurbegraafplaatsen begraven. Dit is een aanzienlijke stijging sinds 2011 toen nog maar circa 10 overledenen op een natuurbegraafplaats werden begraven. Het marktaandeel van de natuurbegraafplaatsen is nog steeds klein: circa 0,4% van het totaal. Bron: www.brana.nu De gemeente Oldenzaal staat in beginsel positief tegenover het natuurbegraven. Binnen de gemeentegrenzen zijn er ook mogelijkheden voor. Echter zal er in dat geval sprake moeten zijn van een voldoende mate van productdifferentiatie in relatie tot de eigen begraafplaatsen.

4.4

Begraven volgens andere culturen

Steeds vaker kiezen andere culturen ervoor om in hun woonplaats te worden begraven in plaats van in hun geboorteland, omdat hun kinderen hier zijn opgegroeid en zich hier definitief vestigen. Door zich hier te laten begraven maken de ouders het voor hun kinderen mogelijk regelmatig het graf te bezoeken. In de praktijk blijkt dat de behoefte toeneemt naarmate er meer voorzieningen beschikbaar zijn. Daarnaast zijn er ook andere factoren van invloed. De islamitische geloofsgemeenschap stelt specifieke eisen aan de inrichting van een graf. Met deze eisen en wensen dient rekening gehouden te worden bij de inrichting van een islamitisch gedeelte. Daarnaast is het voor moslims een grote wens om voor onbepaalde tijd begraven te kunnen worden.

4.5

Ontzorgen

Ontzorgen van nabestaanden is een trend die aansluit op cremeren en natuurbegraven. Overledenen willen nabestaanden niet opzadelen met het verzorgen van een graf, de kosten hiervan en de verantwoordelijkheid om te beslissen wat er met het graf in de toekomst gedaan mag worden. De gemeente kan ook een rol aannemen in ontzorging door het actief informeren van nabestaanden in het proces van overlijden tot begraven. Nabestaanden nemen contact op met gemeenten om te vragen wat zij moeten doen wanneer iemand in hun omgeving komt te overlijden, zij willen weten waar ze aan toe zijn en wat ze moeten regelen. Door middel van website, social media en folders kan de gemeente hierin voorzien en de nabestaanden hierin ontzorgen. Ook het aanbieden van een grafzoeker behoort tot deze mogelijkheden.

4.6

Kindergraven/ foetusgraven

Vroeger waren kindergraven veelal gesitueerd op een afgelegen hoekje van een begraafplaats met bescheiden monumentjes. Tegenwoordig zijn het de meest uitbundige graven. Kinderen werden vroeger vaak samen in een algemeen grafje begraven. Tegenwoordig vindt begraving van kinderen vrijwel geheel plaats in particuliere graven, omdat ouders een eigen plek willen hebben. 14

Landelijk gezien worden algemene kindergraven, in verband met de ruimingscyclus van 10 jaar, bijna niet meer uitgegeven. Ook is er steeds meer behoefte aan foetusgraven of gedenkplekken op een begraafplaats. De Eerste Kamer heeft ingestemd met de wijziging van de Wet Basisregistratie personen (BRP). Hierdoor is het mogelijk om levenloos geboren kindjes in de basisregistratie op te nemen en ze op die manier bestaansrecht te geven. Hierbij is onder andere gehoor gegeven aan het emotioneel gemis van nabestaanden om hun baby te kunnen laten registeren. Deze ontwikkeling ondersteunt de groeiende aandacht voor het gedenken van foetus-graven.

4.7

Bovengronds begraven

Vanwege de vaak (te) harde bodem of omdat het onderdeel is van de cultuur, is bovengronds begraven in veel Zuid-Europese landen als Italië, Spanje en Portugal, in Nieuw-Zeeland en ook in Zuid-Amerika de gewoonste zaak van de wereld. In Nederland is deze manier van begraven nog niet zo ingeburgerd. Maar het is wel mogelijk en wordt ook steeds vaker toegepast. De reden hiervoor is niet zozeer de harde bodem maar eerder de hoge grondwaterstand. Bovengronds begraven kan bijvoorbeeld in een galerijmuur met nissen die door wanden van elkaar zijn gescheiden. In elke nis is plaats voor één overledene. In Nederland komt het al op steeds meer plaatsen voor. Bovengronds begraven kan de capaciteit van de begraafplaats vergroten, omdat in meerdere lagen begraven kan worden en omdat de bovengrondse graven aangebracht kunnen worden op plaatsen waar geen reguliere graven kunnen worden uitgegeven.

4.8

Begraven op eigen terrein

De laatste jaren blijkt een toenemende belangstelling waarneembaar voor het begraven van dierbaren op eigen terrein. Het is wettelijk toegestaan op eigen terrein te begraven. De gemeente dient hier toestemming voor te verlenen. Bij het begraven op eigen terrein wijst de gemeenteraad op verzoek van een inwoner een gedeelte van diens grond aan als bijzondere begraafplaats. Daarbij spelen overwegingen van ruimtelijke ordening en welzijn een rol van betekenis. Een gemeente kan hieraan nadere voorwaarden stellen. In dit verband wordt alvast gewezen op de langdurige en aanzienlijke ruimtelijke gevolgen van het begraven op eigen terrein en de langdurige plicht tot handhaving van de ongestoorde grafrust. Voor zover wij hebben kunnen nagaan is dit niet aan de orde in Oldenzaal.

4.9

Gebruik en nevengebruik van de begraafplaats

Begraafplaatsen zijn niet langer alleen een rustplaats. Nabestaanden organiseren steeds vaker activiteiten omtrent de begraafplaatsen en komen dichter bij de begraafplaats te staan. Denk hierbij aan het organiseren van een lichtjesavond, weekend van de begraafplaatsen en Allerzielen. Ook worden begraafplaatsen omgebouwd tot een herdenkingspark waar mensen tot rust kunnen komen en kunnen genieten van een historische omgeving.

4.10 Technische ontwikkelingen Voor een goede en toekomstgerichte administratie is een actuele tekening per begraafplaats inclusief een koppeling met de begraafplaatsadministratie wenselijk. Gemeenten hebben de wens begraafplaatsen te karteren zodat deze op grafniveau gekoppeld kunnen worden. Dit houdt in dat de kartering bij oplevering 100% overeenkomt met de praktijk en gelijktijdig een controle van de gravenadministratie, de tekening en de werkelijke situatie op de begraafplaats plaatsvindt.

15

Deze informatie zou gedeeld kunnen worden met nabestaanden via een informatiezuil of via een app, zodat nabestaanden een graf makkelijk kunnen vinden maar ook bijvoorbeeld historische graven kunnen bezoeken. Tegenwoordig zijn er zelfs graven met een QR code in het monument waarbij een filmpje van de overledene gaat spelen als de code wordt gescand.

4.11 Klimaatadaptatie Bij het beheren van begraafplaatsen kan rekening worden gehouden met het klimaat op de volgende onderdelen: Natuurvriendelijk begraven Doordat het klimaat verandert wordt men steeds meer bewust van de omgeving. Men wil zo natuurvriendelijk begraven. Op natuurbegraafplaatsen mag een overledene bijvoorbeeld enkel begraven worden in biologisch afbreekbare kleding, met een kist van goed afbreekbaar materiaal. Ook is de grafsteen gemaakt van een boomschijf die na het vergaan niet vervangen wordt. Andere manier om natuurvriendelijker te begraven en te beheren is het niet weggooien van grafmonumenten maar hier iets van maken (bijvoorbeeld een urnenmuur of een pad) of het alleen toestaan van biologisch afbreekbare urnen. Doordat er niet meer met chemische middelen gespoten mag worden, kampen veel begraafplaatsen met extra inspanningen om de begraafplaatsen onkruidvrij te houden. Door meer biodiversiteit aan te brengen wordt de onderhoudsinspanning minder en de begraafplaats groener. Het trekt insecten, vlinders en bijen aan. Ook het ophangen van nestkasten of het plaatsen van insectenhotels wordt steeds vaker gedaan. Verder kan er gedacht worden aan:  irrigeren met eigen water, in plaats van besproeien met leidingwater;  bankjes maken van gekapt hout (na voldoende droogtijd);  hergebruik grafstenen;  gebruik van elektrisch en duurzaam materieel.

Circle stone In een aantal gemeenten werken steenhouwers en gemeenten samen op het gebied van hergebruik. Grafstenen waarvan de nabestaanden het grafrecht niet willen verlengen worden een nieuw leven ingeblazen. De steenhouwer voert de verwijderingswerkzaamheden uit en knapt de steen op tot een nieuw te gebruiken grafsteen. De nieuwe grafsteen wordt als duurzame en circulaire steen weer verkocht.

16

5.

Exploitatie analyse

Dit hoofdstuk geeft een globaal beeld van de huidige financiële situatie weer.

5.1

Trend begrafenissen en asbestemmingen

Een landelijke trend is dat het aantal begrafenissen terugloopt; zo ook in Oldenzaal. Bovendien is vanaf 2018 het crematorium op de begraafplaats aan de Schipleidelaan in gebruik. Vanaf dat moment wordt het aantal begravingen aanzienlijk lager. Het aantal asbestemmingen op de begraafplaats is vanaf dat moment juist gestegen. Van 38 stuks in 2018 naar 98 in 2020. 120 100 80 60

Begrafenissen

40

Asbezorging

20 0 2016 2017 2018 2019 2020

Grafiek 1: Aantal begravingen en asbestemmingen 2016-2020

5.2

Prognose

Als het werkelijke aantal overledenen in Oldenzaal wordt afgezet tegen het aantal begravingen (20162020) dan is te zien dat er in 2019 een forse daling van het aantal begravingen is. Overigens was dit te verwachten, omdat rond deze periode het Oldenzaalse crematorium in gebruik is genomen. Het percentage personen dat wordt begraven daalt. In 2020 werd nog maar 12,06% van het aantal overledenen Percentage begraven. Als deze Overledenen dat wordt Aantal trend wordt Per 5 jaar per jaar begraven begravingen doorgetrokken 2016 313 24,28% 76 (volgens de prognose aantal 2017 342 19,30% 66 overledenen van 2018 294 18,03% 53 het CBS) wordt het 2019 347 12,68% 44 toekomstig aantal 2020 340 12,06% 41 begravingen 2020 tot 2025 1700 340 12,00% 40,8 zichtbaar minder. 2025 tot 2030 1700 340 40,8 Dat betekent dat er 2030 tot 2035 1800 360 43,2 tot 2030 er zo’n 40 2035 tot 2040 1900 380 45,6 personen per jaar 2040 tot 2045 1900 380 45,6 worden begraven 2045 tot 2050 1900 380 45,6 (in nieuwe en bestaande graven). Tabel 1: Prognose aantal begravingen per jaar (bron: CBS)

17

5.3

Kostendekking

Het dekkingspercentage voor de drie Oldenzaalse begraafplaatsen bedroeg in 2017 nog 79%. Dit betekent dus dat 79% van de lasten in dat jaar konden worden gedekt uit baten afkomstig uit begravingen, bijzettingen, verlengingen en dergelijke. Vanaf 2018 zit er een stijgende lijn in de kostendekking. Dit komt door een andere wijze van het doorbelasten van de tractie. Concreet betekent dit dat minder kosten voor gemeentelijke voertuigen zijn doorbelast aan de begraafplaats. Mede hierdoor zijn de lasten van de begraafplaats omlaag gegaan, hetgeen een hoger dekkingspercentage tot gevolg heeft. Het boekjaar 2020 is nog niet afgesloten op het moment dat dit geschreven is. De kostendekking van de Oldenzaalse begraafplaatsen bedraagt 66%. Ter illustratie: uit de landelijke ervaringscijfers blijkt dat de kostendekkendheid van begraafplaatsen gemiddeld schommelt tussen de 40 – 70% (bron: KYBYS). De kostendekkendheid van de Oldenzaalse begraafplaatsen vallen binnen deze bandbreedte. De Oldenzaalse begraafplaatsen zijn dus niet kostendekkend. Financiering hiervan vindt plaats uit de algemene middelen. Overigens komen er meer inkomsten vanuit grafrecht binnen aan de Hengelosestraat (€ 74.706 in 2020) dan aan de Schipleidelaan (€ 63.597 in 2020). Oorzaak hiervan is het relatief grote aantal verlengingen van grafrechten aan de Hengelosestraat.

In 2020 heeft 67,5% van de aangeschreven rechthebbenden (van beide begraafplaatsen) het grafrecht verlengd. 3e Bijstelling 2021 (Raad 25 oktober 2021): Op het product van de baten begraafplaatsen is een voordeel ontstaan van € 30.000. Dit wordt met name veroorzaakt door het aantal verlengingen van grafrechten voor de begraafplaats aan de Hengelosestraat. Er was wat achterstand ontstaan in het versturen van aanslagen. Daarom is er in de eerste helft van 2021 een inhaalslag gemaakt die heeft geleid tot bovenstaand voordeel. Mogelijk dat het voordeel in de loop van 2021 nog groter wordt. Dit wordt dan toegelicht bij de jaarrekening 2021. In de Programmabegroting 2021 is voor het opstellen van een Visie Begraafplaatsen in 2021 eenmalig een budget van € 150.000 beschikbaar gesteld. Dit bedrag wordt gedekt ten laste van de algemene reserve. Het opstellen van de visie heeft circa € 5.000 gekost. Voorgesteld wordt het restantbudget van € 145.000 bij de Decembernota 2021 over te hevelen van 2021 naar 2022 en hiermee in 2022 de volgende deelplannen op te stellen en uit te voeren (INTB-21-05203). Opstellen en uitvoeren groenbeheer en –herstelplan Hengelosestraat De kosten voor dit plan en de uitvoering worden geraamd op € 75.000, inclusief het vervangen van de coniferenhaag langs de Ossenmaatstraat.

Vastgoedobjecten Van het restant budget van € 145.000 resteert na aftrek van de hiervoor genoemde € 75.000 nog € 70.000 voor renovatie en revitalisatie van de diverse vastgoedobjecten op de begraafplaatsen. Met het budget van € 70.000 kan in 2022 alvast een start worden gemaakt met onderzoek en voorbereiding van de uit te voeren werkzaamheden. Om alle wensen te kunnen realiseren is echter een extra bedrag benodigd van naar schatting € 450.000. Voorgesteld wordt deze aanvraag bij de integrale afweging van nieuw beleid in de Kadernota 2023 te betrekken. Als de raad het krediet vervolgens in de Programmabegroting 2023 beschikbaar stelt, kunnen de werkzaamheden in 2023 starten.

18

Grafiek 2: Kostendekking 2017-2021

5.4

Vergelijking met omgeving

De tarieven voor het begraven zijn vergeleken met de omgeving. Hieruit blijkt dat Oldenzaal voor een particulier graf van 20 jaar € 2.382 in rekening brengt. Het gemiddelde tarief (exclusief Oldenzaal) is € 3.127. Gemeente Oldenzaal zit dus onder het gemiddelde, maar is qua tariefstelling marktconform. In de staafdiagram zijn de kosten die in rekening worden gebracht bij de uitgifte van een nieuw graf in beeld gebracht. Hierin is goed te zien dat Hengelo de hoogste grafrechten in rekening brengt.

Grafiek 3. Vergelijking uitgifte particulier graf 20 jaar met omgeving Voor de urnengraven is dezelfde vergelijking gemaakt. Ook hier is de uitgifte van een urnengraf voor 20 jaar vergeleken met de omgeving. Opvallend is dat hier grote verschillen zijn. Zo is Hengelo de duurste en hanteert Almelo hetzelfde tarief als een particulier graf. Het gemiddelde tarief (exclusief Oldenzaal) is € 2.393. Oldenzaal zit met € 886 hier flink onder. Echter is het niet aan te raden dit tarief sterk te verhogen. Op het moment dat mensen kiezen voor een asbestemming op de begraafplaats is er al een afscheidsdienst en crematie aan vooraf gegaan. Er zijn dus al de nodige kosten gemaakt. Daarnaast kunnen te hoge kosten mensen afschrikken.

19

Grafiek 4. Vergelijking uitgifte urnengraven voor 20 jaar met omgeving

5.5

Tarieventabel

Oldenzaal kent een tarieventabel die hoort bij de ‘verordening Begraafplaatsrechten 2020’. Hierin zijn de tarieven opgenomen voor verschillende uitvaartproducten zoals het begraven, het bijzetten van asbussen of urnen, opgraven, ruimen en verstrooien en overige diensten. Deze tarieventabel is nu opgebouwd uit verschillende deelproducten, waardoor deze niet alleen onoverzichtelijk, maar ook inconsequent wordt. Binnen een deelproduct zijn er ook weer vaak verschillende termijnen mogelijk, waardoor de inwoner snel het overzicht kwijt raakt. Het bepalen van de daadwerkelijke kosten kan zo een hele klus worden. Het is aan te bevelen om de tarieven en de bijbehorende ‘beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen’ en ‘nadere regels’ te versimpelen, zodat dit voor een ieder duidelijk wordt. Voor een urnennis wordt voor hetzelfde product en dezelfde termijn per begraafplaats een ander tarief gerekend. Een voorbeeld: Grote urnennis Schipleidelaan Grafrecht € 1.442 Plaatsen € 92 Op zaterdag € 175 Totaal € 1.709 Tabel 2: voorbeeld ongelijke tarieven

5.6

Grote urnennis Hengelosestraat € 1.195 € 92 € 175 € 1.462

Organisatie

De gemeente Oldenzaal is zelfvoorzienend in het (groen)onderhoud van de begraafplaatsen. Het feitelijk beheer en onderhoud van de begraafplaatsen is ondergebracht bij domein Ruimte, team Buitenbeheer. Ook het grafdelven en dichten van graven, het voorlopen bij een uitvaart of bij asverstrooiing en afspraken met steenhouwers met betrekking tot het plaatsen van grafbedekkingen ligt bij deze begraafplaatsmedewerkers. Met regelmaat worden de begraafplaatsmedewerkers ondersteund door personeel met een SW-indicatie. Alle medewerkers worden aangestuurd door een uitvoerder van het team Buitenbeheer. Bepaalde werkzaamheden worden uitbesteed aan lokale en gespecialiseerde bedrijven. De gemeente heeft tevens afspraken met leerwerkbedrijven en scholen die bijdragen in het onderhoud van de begraafplaatsen. Er is een medewerker bedrijfsbureau die de begraafplaatsadministratie, correspondentie en de planning van begrafenissen verzorgt en daarnaast aanspreekpunt is voor nabestaanden. Ook afspraken met betrekking tot graftoewijzing hoort tot deze taken. Daarnaast is er een adviseur met budgettaire en (begraafplaats)coördinerende taken die daarmee eerste aanspreekpunt is voor de drie 20

gemeentelijke begraafplaatsen. Het Klant Contact Centrum van de gemeente Oldenzaal is ondersteunend voor het team Buitenbeheer en is meestal het eerste aanspreekpunt bij klantcontact. Binnen de organisatie van het Oldenzaalse begraafplaatsbeheer blijft het afbakenen van taken en verantwoordelijkheden een continu proces, ook in relatie met ingeschakelde derden. Organisatie

Sterktes en kansen

Zwaktes en bedreigingen



Eén zelfsturend team voor de



Onduidelijkheid rol bij de begeleiding en coördinatie

begraafplaatsen



Het team bestaat nog uit relatief onervaren personeel



Interne verzelfstandiging in de uitvoering van taken



Inzet derden ter ondersteuning van het

op bepaalde functies 

Buiten het KCC is er maar één persoon die de telefoon aanneemt

begraafplaatsbeheer

21

6.

Voorgestelde maatregelen

Bij de toekomstvisie van de begraafplaatsen, zijn dit de vastgestelde doelstellingen:  klantgericht;  behoud van de begraafplaatsen;  behouden en/of verbeteren van de ruimtelijk kwaliteit van de begraafplaatsen;  samenwerking met andere partijen;  behoud van en aandacht voor funerair erfgoed;  acceptabele kosten. De voorgestelde maatregelen die per begraafplaats genomen worden vloeien voort uit de doelstellingen.

6.1

Hengelosestraat

Starten grafrechtenonderzoek Op dit moment is de administratie van de grafrechten op de begraafplaats aan de Hengelosestraat niet op orde. Vooral op het oude deel van de begraafplaats zijn er veel graven waarvan onduidelijk is of er nog sprake is van grafrechten. Als gevolg daarvan zijn graven jarenlang niet onderhouden door nabestaanden of door begraafplaatsmedewerkers. Een aantal oude grafmonumenten en –zerken zijn daardoor in verval geraakt of worden overwoekerd door opslag van ongewenst groen. Uit enkele graven groeien zelfs bomen of struiken. Het starten van een grafrechtenonderzoek is dus een eerste vereiste om de administratie aan de Hengelosestraat op orde te krijgen en om vervolgstappen te kunnen nemen. Pas als duidelijk is wie verantwoordelijk is voor het graf, kunnen concrete beheersmaatregelen worden genomen. Bovengronds ruimen Op het ‘nieuwe’ deel van de begraafplaats aan de Hengelosestraat, vervallen steeds meer grafrechten. Hierbij worden de grafmonumenten nu verwijderd, maar ondergronds wordt er niet geruimd. Dit betekent dat alle stoffelijke resten ondergronds nog aanwezig zijn. Voor het omvormen naar een gedenkpark is het in principe niet nodig ondergronds te ruimen. Zoals gesteld wordt er aan de Hengelosestraat niet meer actief begraven en vinden er alleen nog bijzettingen plaats.

Eigenlijk is het al een begraafplaats in ruste, waar het creëren van extra begraafruimte niet meer nodig is. Daarom wordt voorgesteld om hier alleen bovengronds te blijven ruimen, met als bijkomend voordeel dat het onderhoud eenvoudiger wordt (dus minder ‘obstakels’ in de vorm van grafmonumenten). Groenbeheer- en herstelplan opstellen Voordat de begraafplaats is omgevormd naar een gedenkpark dient er een groenbeheer- en herstelplan te worden opgesteld. In dit plan staan alle onderhoud- en beheersmaatregelen die genomen moeten worden om de groene ruimtelijke kwaliteit op niveau te houden. Omvormen naar gedenkpark Op de Hengelosestraat wordt momenteel niet meer begraven, er worden alleen bijzettingen gedaan. Doordat er steeds meer grafrechten vervallen en de grafmonumenten de laatste jaren worden verwijderd ontstaan er steeds meer gaten of lege rijen. Daarnaast heeft deze begraafplaats een markant poortgebouw en veel oude graven op het oude deel. Het oude deel heeft dan ook een karakteristiek uiterlijk. Door deze begraafplaats (het oude en het nieuw gedeelte) om te vormen naar een gedenkpark, blijven monumenten die het behouden waard zijn intact en krijgt deze begraafplaats er een functie bij.

Bij het opstellen van het plan voor het omvormen naar een gedenkpark dient er rekening te worden gehouden met de coniferenhaag die de begraafplaats omsluit: deze is hard toe aan vervanging. 23

Behoud van en aandacht voor funerair erfgoed Funerair erfgoed betreft het erfgoed dat te maken heeft met alles rondom de dood, begrafenissen en rouw (rituelen). Hierbij horen ook begraafplaatsen en graven. Een gedenkpark wordt mede uniek door de (bijzondere) grafmonumenten die zich daar bevinden. Een historische vereniging of funerair bureau kan in beeld brengen welke grafmonumenten vanwege hun waarde behouden moeten blijven. Dat kan zijn omdat het monument een cultuurhistorische waarde heeft of doordat de persoon die er ligt begraven belangrijk voor Oldenzaal is geweest. Het herstellen van de monumenten kan gedaan worden met een groep vrijwilligers. Bij voorkeur op deze begraafplaats wordt een plek gecreëerd waar de overblijfselen van de voor archeologisch onderzoek opgegraven individuen op het Plechelmusplein worden ondergebracht. Dit gebeurt in nauw overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Provincie Overijssel. Met betrekking tot het funerair erfgoed is het wellicht mogelijk gebruik te maken van de provinciale subsidieregeling “Subsidie Erfgoed het Verhaal van Overijssel” of van de Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (Sim). Renoveren vastgoedobjecten Poortgebouw Het markante poortgebouw aan de Hengelosestraat is een rijksmonument. Er is er sprake van achterstallig onderhoud.

Binnen het vastgoedbeheer van team Realisatie, is er momenteel onvoldoende budget om het poortgebouw te renoveren.

Lijkenhuisje Op de begraafplaats is de gemeente ook eigenaar van een Katholiek lijkenhuisje. Ook hier is sprake van achterstallig onderhoud. Het voornemen is om het karakteristieke lijkenhuisje tegelijk met het poortgebouw op te knappen, zodat er maar één keer gewerkt wordt op de begraafplaats. Dit huisje zou bijvoorbeeld de laatste rustplaats kunnen zijn voor de skeletten die rond de Plechelmusbasiliek zijn opgegraven.

Herdenk- of bezinningsfunctie creëren Een gedenkpark is bij uitstek dé plek om een plek van bezinning te hebben. Op deze plek zou het mogelijk moeten zijn een kopje koffie te drinken, te gedenken, een gevoel van je af te schrijven, etc. Het karakteristieke lijkenhuisje zou hiervoor, na noodzakelijke renovatie, mogelijk geschikt gemaakt kunnen worden. Op deze manier krijgt het een dubbele functie; rustplek van opgegraven skeletten én herdenkruimte.

6.2

Schipleidelaan

Groenbeheerplan opstellen De begraafplaats is nog jong. Het nieuwste deel is pas een paar jaar oud. Het is belangrijk in beeld te brengen hoe de begraafplaats onderhouden dient te worden om de ruimtelijke kwaliteit op niveau te houden. Op deze begraafplaats is het daarbij van belang te beschrijven hoe de bewatering plaats moet vinden.

24

Ruimingsbeleid opstellen Nadat een grafrecht terugvalt aan de gemeente, verwijdert de gemeente het grafmonument van het graf. Zo is er geen visueel graf meer voor nabestaanden. Om verschillende redenen is het wenselijk om aan de Schipleidelaan ondergronds te ruimen:  meer vrijkomende graven betekent meer grafkeuze voor de inwoner;  het voorkomt lege plekken op de begraafplaats;  het werkt kostenbesparend (minder snel uitwijken naar nieuwe grafvelden);  Het doet recht aan de situatie (nabestaanden weten waar ze aan toe zijn). Voordat er überhaupt ondergronds geruimd zou kunnen worden, moet er eerst een verzamelgraf worden aangelegd. In dit graf worden de stoffelijke resten ten ruste gelegd. Het is mogelijk bij deze een herdenkingsplaat/grafmonument aan te brengen met daarop de namen van de overledenen. Het ondergronds ruimen van graven zou bijvoorbeeld één keer in de vijf jaar plaats kunnen vinden. Herdenk- en bezinningsfunctie De Schipleidelaan is al een zogenoemd ‘begraafcomplex’. Alles wat met een uitvaart te maken heeft is hier beschikbaar: crematorium, afscheidsruimtes, opbaarruimtes en dergelijke. Een plek van bezinning is hier nog niet aanwezig en zou een mooie toevoeging zijn. As verstrooien Door de komst van het crematorium wordt er meer as verstrooid op de begraafplaats. De as komt in een asbus bij de begraafplaats.

Om de as uit te kunnen strooien wordt gebruik gemaakt van een zogenoemde strooikoker. De beheerder van de begraafplaats verplaatst de as van de asbus naar de strooikoker. Bij het overhevelen van de as kan dit nogal eens wat uitwaaieren (over werkbank, naar kleding of luchtwegen). Om dit tegen te gaan, zal een afzuiginstallatie aangeschaft moeten worden.

6.3

Joodse begraafplaats Lyceumstraat Het lijkenhuisje op de Joodse begraafplaats verdient aandacht. Renovatie hiervan is mogelijk. Eventuele opslag van bomen en struiken is zowel vanuit religieus als bouwkundig oogpunt ongewenst en moet zoveel mogelijk worden voorkomen. Het verdient aanbeveling nader in gesprek te gaan met het Nederlandse Israëlitisch Kerkgenootschap. Ook als het gaat over het openstelling van deze begraafplaats voor publiek.

6.4

Overall

6.4.1 De begraafplaatsadministratie actualiseren, complementeren en digitaliseren De begraafplaatsadministratie wordt gevoerd in het programma van HTA. Dit is een speciale applicatie om begraafplaatsadministraties in te voeren. Omdat in het verleden veel analoog is gewerkt zijn van veel graven de gegevens nog niet ingevoerd in dit programma. Dat betekent dat het onvoldoende inzichtelijk is of er nog graftermijnen lopen en wie de rechthebbende is. Dit is voornamelijk het geval aan de Hengelosestraat.

25

6.4.2 Applicatie begraafplaatsadministratie optimaliseren De applicatie van HTA is zo gemaakt dat er efficiënt een administratie gevoerd kan worden. Brieven, facturen en grafaktes kunnen uit het systeem worden gedraaid. Managementinformatie kan er uit worden gehaald en foto’s kunnen worden toegevoegd. Momenteel wordt de applicatie nog niet gebruikt zoals hij bedoeld is. Het voornaamste - brieven, grafaktes en facturen - worden nog los en handmatig aangemaakt. De applicatie zal met voorrang goed worden. 6.4.3 Asbestemmingen Voor asbestemmingen is de ervaring dat hier veelal behoefte is aan kortere graftermijnen. Momenteel hanteert Oldenzaal voor een urnengraf of urnenkelder een termijn van 20 of 30 jaar en voor een urnennis 10 jaar. De verlengingstermijn hierbij is telkens 10 jaar. Door de uitgiftetermijn te verkorten naar 5 of 10 jaar en de verlengingstermijn ook naar telkens 5 jaar bestaat de mogelijkheid dat meer mensen hier gebruik van willen maken. De termijnen kunnen daarbij een iets oplopend tarief krijgen waarbij 5 jaar na rato iets duurder is dan 10 jaar. Dit heeft te maken met extra administratieve handelingen. 6.4.4 Aanpassen verlengingstermijnen graven Nadat een graf 20 jaar bestaat, kan een rechthebbende dit grafrecht verlengen. Momenteel kan dat met 10 jaar. Er bestaat een vraag naar kortere verlengingstermijnen.

Wettelijk gezien moet een graf met minimaal 5 jaar verlengd worden. Om aan de vraag te voldoen is het aan te raden deze termijn toe te voegen aan het bestaand aanbod. De 20-jaars uitgiftetermijn blijft gehandhaafd, daarnaast zijn de verlengingstermijnen dan 5 of 10 jaar, waarbij 5 jaar na rato iets duurder is dan 10 jaar. Dit heeft te maken met extra administratieve handelingen. 6.4.5 Aanpassen beheersverordening lijkbezorging, nadere regels en tarieven Momenteel heeft de Oldenzaal alleen een ‘beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen’. Het verdient de aanbeveling deze verordening uit te breiden met ‘nadere regels’. In de nadere regels worden uitvoeringsregels vastgelegd, zoals aantal personen in een graf, afmetingen grafmonumenten en graftermijnen. De verordening wordt vastgesteld door de gemeenteraad, het uitvoeringsplan door het college. En dat is handig, want als er iets verandert in de uitvoering hoeft dit alleen langs het college. Deze documenten dienen te worden opgemaakt, aangepast en versimpeld. Denk hierbij aan onder andere het:  het vereenvoudigen van tarieven;  vereenvoudigen van tijdstippen van begraven;  het aanpassen van (verlengings)termijnen;  het aanpassen van het aantal urnen in een graf;  het niet meer toestaan dat er plastic bloemen worden aangebracht;  het uitzoeken van een graf op grafvelden waar dit mogelijk is.

6.4.6 Begraven/ cremeren van gemeentewege Het is gangbaar dat men voor een uitvaart een verzekering afsluit, of hiervoor een geldsom reserveert. De nabestaanden kunnen hiermee dan de uitvaart verzorgen. Maar als er niets is geregeld, er geen nabestaanden zijn of er niemand is die het kan of wil doen, dan is de gemeente gehouden de lijkbezorging over te nemen (artikel 21 en 22 Wet op de Lijkbezorging). Dit wordt “begraven van gemeentewege” genoemd. In Oldenzaal komt dit bijna jaarlijks voor. Een overledene wordt dan op kosten van de gemeente begraven in een algemeen graf.