06. Concept Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente (ROS) - Bijlage 1 - Ruimtelijke ontwikkelstrategie Twente 90% (conceptversie)
Tekst van het document
RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE
TWENTE DE TWENTSE VERSTEDELIJKINGSSTRATEGIE
10 APRIL 2026 90% conceptversie
Samenvatting - ROS Twente 2050
De kracht van Twente Twente heeft met deze ruimtelijke structuur van steden, knooppunten en aantrekkelijke kernen een sterke basisstructuur. Binnen de hele regio wordt deze basis nog eens versterkt door drie kenmerken die bijdragen aan een krachtige regio: innovatiekracht, landschappelijke aantrekkingskracht en een sterke organisatiekracht.
Twente is een economisch sterke regio waar het goed wonen, werken en recreëren is. Het is echter niet vanzelfsprekend dat dit ook zo blijft. Om deze kwaliteit ook voor de toekomst vast te houden, en daarbij ruimte te bieden aan nationale groeiopgaven, trekken we in Twente samen op. De Rijksoverheid, de provincie Overijssel, de veertien Twentse gemeenten en waterschap Vechtstromen beschrijven in deze Ruimtelijke Ontwikkelstrategie welke ontwikkelprincipes en uitgangspunten worden gehanteerd om Twente verder te ontwikkelen. Daarmee is het een ambitie én een uitnodiging aan alle betrokken inwoners, ondernemers en instellingen om samen te blijven werken aan een economisch sterke, innovatieve, groene en aantrekkelijke regio.
De regio beschikt over een krachtige kennis- en maakindustrie, gedragen door de Universiteit Twente, Saxion, ArtEZ, ROC van Twente en drie sterke innovatiecampussen. Deze combinatie maakt Twente een hightech kernregio in Nederland en Europa, onder meer op het gebied van chiptechnologie, medische technologie, energie-innovatie en defensietechnologie. Hier worden nieuwe technieken niet alleen bedacht, maar ook gemaakt en opgeschaald. De ROS benoemt dan ook het belang van nieuwe bedrijventerreinen, innovatiemilieus en hoogwaardige werklocaties en versterking van de bereikbaarheid van deze clusters.
Twente wordt sterker door een schaalsprong in economie, inwoners en kwaliteit Met het oog op de toekomst heeft Twente een groei nodig in inwoneraantal en economische activiteiten. Doen we dat niet, dan vergrijst de bevolking, ligt krimp op de loer en valt het draagkracht van voorzieningen en de basis voor een deel van de bedrijven en kennisinstellingen weg. Een schaalsprong met een groei van minimaal 100.000 inwoners is wenselijk om de aantrekkelijkheid van leven in Twente te behouden en te versterken. Deze regionale wens om een schaalsprong te maken komt niet alleen van onderaf. Twente staat in de ontwerp Nota Ruimte opgenomen als ‘initieerregio’ met ruimte voor een brede schaalsprong. Dit betekent dat Twente een bijdrage levert aan de grote vraag naar woningen, versterking van de economie en een evenwichtige spreiding van bevolkingsgroei in Nederland
Twente is een groene regio met karakter. Het coulisselandschap, de beken, de stuwwallen, historische landgoederen en groene longen tot diep in de dorpen en steden vormen het visitekaartje van de regio. Het Twentse landschap zorgt voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat en draagt bij aan de welvaart en het welzijn van inwoners. Twente heeft een sterke culturele identiteit: noaberschap, samenwerking en gemeenschapszin liggen verankerd in de cultuur van steden en dorpen. Samen de schouders er onder zetten en dingen realiseren, zo gaat dat in Twente. Lokaal, op het niveau van de buurt, het dorp, de vereniging, maar ook regionaal geïnstitutionaliseerd via de Twenteboard waarin Ondernemers, Onderwijs en Overheden samenwerken. Deze triple-helix samenwerking in Twente zorgt met de Agenda voor Twente en de Regiodeals voor een enorm grote multiplier van investeringen in de regio. En de schaalsprong is ook essentieel om de brede welvaart in Twente te versterken zoals beoogd in het Nationaal Programma Vitale Regio’s. Twente als initieerregio draagt bij aan het realiseren van de Visie 2050 van de Twenteboard.
De ROS gaat als richtpunt voor 2050 uit van een schaalsprong van ongeveer 80.000 nieuwe woningen en 62.000 extra arbeidsplaatsen (gerekend vanaf 1-1-2022). Deze schaalsprong wordt hoofdzakelijk geconcentreerd in drie dragende steden: Enschede, Hengelo en Almelo. Rond deze steden ligt een netwerk van dynamische knopen: goed ontsloten kernen waar OV, wonen, werken en voorzieningen samenkomen. Het buitengebied met karakteristieke dorpen en stadjes houden we vitaal door maatwerk en door ontwikkelingen te koppelen aan lokale leefbaarheid en vitaliteit. Zo versterken we de ruimtelijke samenhang waarin stedelijke verdichting samengaat met, ruimte en groen. Deze ‘drie-eenheid’ – dragende steden, dynamische knopen en vitaal buitengebied met zijn kernen – vormt de ruimtelijke basisstructuur van Twente.
Ruimtelijke kwaliteit door eenheid in uitgangspunten In deze ROS benoemen we zeven ontwikkelprincipes. Door als overheden deze principes via het ruimtelijk beleid toe te passen ontstaat door de hele regio een typisch Twentse ruimtelijke ontwikkeling. Doordat ruimtelijke ontwikkelingen elkaar op deze wijze versterken ontstaat een ruimtelijke samenhang die sterker is dan de som der delen.
2
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
↑ Verstedelijkingsbeeld Twente 2050
3
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
De Twentse principes voor ruimtelijke ontwikkeling In de dragende steden, de dynamische knooppunten en het vitaal buitengebied hanteren we zeven principes bij het initiëren, stimuleren en beoordelen van ruimtelijke ontwikkelingen. Dit doen we aan de hand van zeven ontwikkelprincipes:
Ontwikkelprincipes en opgaven leiden tot duurzaamheid als leidraad De ROS zet sterk in op duurzaamheid, klimaatadaptatie en een zorgvuldig gebruik van de beschikbare ruimte. Dat betekent: compacte steden, meervoudig ruimtegebruik, natuurinclusieve inrichting en behoud en versterking van landschap en biodiversiteit. Landbouw krijgt ruimte voor innovatie en verbreding en om te transformeren naar kringloop- en natuurinclusieve systemen, terwijl vrijkomende erven bijdragen aan nieuwe woon-, werk- of recreatiefuncties. Het landschap is een belangrijke factor in ruimtelijke keuzes; het vormt de kwaliteit die Twente onderscheidend maakt.
De principes voor de Twentse verstedelijking zijn: 1. Bloeiende regio rondom levendige steden 2. Benut de kracht van het landschap 3. Verstedelijking en economie gaan hand in hand 4. Creëer nabijheid 5. Koester Twentse kwaliteiten en versterk het bestaande 6. Neem verantwoordelijkheid 7. Pak opgaven aan bij de bron
Samen aan de slag De ROS Twente is geen eindpunt, maar een begin van een gezamenlijk traject. De strategie geeft richting en houvast, maar vraagt om voortdurende samenwerking, afstemming en investeringen. Bestuurlijke partners in Twente en het Rijk verbinden zich via deze strategie aan een langjarig commitment om de schaalsprong mogelijk te maken. Daarmee bouwt Twente aan een toekomstbestendige, gezonde en aantrekkelijke regio, waar innovatie, landschap, leefkwaliteit en mens centraal staan en waar de kracht van samenwerking voelbaar aanwezig is.
Opgaven en randvoorwaarden Een belangrijke opgave voor de schaalsprong is om voldoende drink- en proceswater beschikbaar te hebben in Twente. Doordat Twente deels op hoge zandgronden ligt, is dit een uitdaging voor de komende jaren. De combinatie van een schaalsprong met de effecten van klimaatverandering maken deze uitdaging voor de komende jaren alleen maar groter. Een tweede opgave is voldoende beschikbaarheid van energie. Het oplossen van de netcongestie is essentieel voor de ruimtelijke ontwikkeling van de regio en voor het realiseren van de energietransitie van fossiele naar duurzame energie. De derde opgave is om bereikbaarheid op peil te houden. Hierbij gaat het zowel om het mogelijk maken van een mobiliteitstransitie waarin de groei van automobiliteit wordt geremd, en om het versterken van de verbindingen naar andere regio’s zowel via de weg als via het OV. Voor het wonen hebben de steden de uitdaging om het stedelijke woonmilieu te versterken en leefmilieus te realiseren die een bredere doelgroep waaronder de doelgroep talent aan te trekken en te binden. Dit draagt ook bij aan de versterking van het openbaar vervoer.
4
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
Inhoudsopgave 05 Verstedelijkingsvisie 2050 39
Samenvatting 2
5.1 Opbouw verstedelijkingsvisie 40 5.2 Drie-eenheid als ordeningsprincipe 42 5.3 Visie occupatielaag en verstedelijkingsambitie 44 5.4 Visie netwerklaag 49 5.5 Visie ondergrondlaag 52 5.6 Robuustheidstoets: Doorkijk 2100 55
01. Inleiding 6
1.1 Aanleiding 7 1.2 Voortraject: RSIA en propositie 8 1.3 Positionering en relatie andere trajecten 9 14 Samenwerking in de ROS 9
06. Verstedelijkingsafspraken 56
02. Kracht van de regio 10 2.1 Innovatieve regio Twente 2.2 Groene ruimte in Twente 2.3 Sociaal en divers in Twentse
11 12 13
03. Twentse opgaven en ambities
14
6.1 Overkoepelende Verstedelijkingsafspraken 57 6.2 Verstedelijkingsafspraken Vitaal buitengebied 57 6.3 Verstedelijkingsafspraken Dragende steden 58 6.4 Verstedelijkingsafspraken Dynamische knopen 59 6.5 Uitvoeringsparagraaf ROS 61
3.1 Thema Demografische Ontwikkeling 15 3.2 Thema Economie 16 3.3 Thema Wonen en woonomgeving 19 3.4 Thema Verplaatsen en verbinden 22 3.5 Thema Energie drink-/proceswater 26 3.6 Thema Bodem en water en klimaatadaptatie 28 3.7 Thema Landschap en natuur 31
Bronnen 62 Bijlage Doorkijk naar 2100 via de WLO-scenario’s
63
04. Verstedelijkingsprincipes 34
5
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
01. Inleiding
Dit inleidende hoofdstuk geeft de context en het proces van de ROS weer.
1.1 Aanleiding Vanaf 2022 tot en met 2024 heeft de regio Twente een gezamenlijk Twents verhaal geformuleerd waarin de potentie om bij te dragen aan nationale opgaven duidelijk beschreven is (de Regionale Stedelijke Investeringsagenda1 in 2023 gevolgd door de Position Paper Twente 20502 in 2024). Vanuit de kracht van de Twentse economie, de beschikbare ruimte en de hoge ligging is aangegeven dat Twente de ambitie heeft om meer dan 60.000 woningen en de bijbehorende economische ontwikkeling te realiseren. Mede hierdoor en door de kansen die het Rijk zelf ziet is de regio Twente in de Contourennotitie Nota Ruimte3 (2023) van het Rijk benoemd als regio met kansen voor een brede schaalsprong. Naar aanleiding hiervan zijn Rijk en regio een gezamenlijk proces gestart om tot een integrale verstedelijkingsstrategie te komen om deze schaalsprong in goede banen te leiden. Tijdens dit proces is de schaalsprongpotentie van de regio Twente bevestigd in de Ontwerp Nota Ruimte4 (2025) en is de Spoorzone Hengelo Enschede5 (SHE-locatie) aangewezen als nationaal grootschalig woningbouwgebied. Locaties in Borne (Bornsche Maten) en Almelo (Spoorzone en Aalanderveld) zijn aangewezen als regionaal grootschalige woningbouwlocaties.
Ontwerp Nota Ruimte De Ontwerp Nota Ruimte neemt “elke regio telt” als uitgangspunt, waarbij regio’s zich ontwikkelen op basis van onderscheidende ruimtelijk-economisch profielen. Specifiek worden regio’s Groningen-Assen, Twente en Zuid-Limburg genoemd, die naar het voorbeeld van Eindhoven een schaalsprong maken in inwoneraantal en economie, en zich nadrukkelijk grensoverschrijdend positioneren. Daarbij is een typering gegeven van de regionale systemen in het zogenaamde VISTA-model. In dit model is Twente als initieerregio aangewezen. Deze gebieden liggen verder weg van Nederlandse economische kerngebieden, met ook op basis van de huidige economische kracht, een potentie voor een schaalsprong in economie en bevolkingsomvang. Hier wordt ingezet op de verdere ontwikkeling ontwikkeling van de (Eu)regionale economie, gekoppeld aan kennisinstellingen en campussen, waaruit vervolgens meer kansen voor grootschalige woningbouw, voorzieningen etc. volgen. 1 Regionale Strategische Investeringsagenda Twente (RSIA). MUST & Twynstra Gudde. 2023-SEP15. 2 Position Paper Twente: Agenderend voor de ruimtelijke ontwikkelstrategie Twente (in opdracht van Provincie Overijssel en de Twentse gemeenten). MUST. 2024-SEP04. 3 Contourennotitie Nota Ruimte, Ministerie VRO (2023) 4 Ontwerp Nota Ruimte. Ministerie VRO. 2025. 5 YES SHE CAN. Gemeente Hengelo, Gemeente Enschede, Fakton, SITE, & MUST.
2023-MAR23.
↑ Strategieën voor de regio’s volgens het VISTA model uit Ontwerp Nota Ruimte: Twente als initieerregio
7
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
We definiëren de Twentse schaalsprong als een ‘sprong’ die meer is dan de (regionale) autonome ontwikkeling. De schaalsprong vertaalt zich in eerste instantie naar ambities zoals het aantal extra te bouwen woningen en extra te realiseren arbeidsplaatsen, maar gaat ook over het verbeteren ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid in de regio. Voor Twente betekent dit dat er een sprong gemaakt moet worden in de stedelijkheid van Enschede, Hengelo en Almelo die kansen en ruimte biedt voor de opgave om talent aan te trekken en te behouden voor de regio. Voor de hele Twentse drie-eenheid betekent dit dat er meer ruimte is voor groei in harmonie met landschap en natuur.
Partners Ruimtelijke Ontwikkel Strategie Twente De provincie Overijssel, de 14 Twentse gemeenten, waterschap Vechtstromen en het ministerie van VRO stellen als structurele partners gezamenlijk deze verstedelijkingsstrategie op voor Twente: de Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente (ROS Twente). Het doel van deze ROS is een gedeeld (toekomst)beeld te krijgen tussen Rijk en regio over de urgentie, aard, omvang, onderbouwing en aanpak van de samenhangende opgaven op het gebied van toekomstige verstedelijking. De ROS Twente is in de periode van april 2025 tot het voorjaar 2026 tot stand gekomen.
↑ Gunstige ligging van Twente: middelpunt van (inter-)nationale corridors (beeld: RSIA Twente Must + TG, 2023) HARDENBERG
Kaart 2
Regio Twente Groene technologische topregio
GRONINGEN EMMEN
1.2 Voortraject
Benutten van economische kracht UT.
Regionale Stedelijke Investeringsagenda De Regionale Stedelijke Investeringsagenda (RSIA) Enschede-Hengelo-Almelo 2050 beschrijft hoe de drie Twentse steden gezamenlijk willen doorgroeien tot een hoogstedelijke, groene en innovatieve regio die bijdraagt aan nationale opgaven. De kern van het rapport is een integrale ontwikkelstrategie langs vier samenhangende thema’s: economische kracht, (inter-)nationale bereikbaarheid, hoogstedelijke dynamiek en landschap, bodem en water.
VROOMSHOOP N343 NORDHORN
N36
I II III
VLOEIEN & BERGEN
VLOEIEN & BERGEN
OOTMARSUM
TUBBERGEN
INFILTEREN& ONTSPRINGEN
Kennispark Twente UT HBO en WO MBO topwerklocaties Technology Base High Tech Systems Park XL Businesspark overige werklocaties
VRIEZENVEEN N349
HELLENDOORN ZWOLLE AMSTERDAM
Groei van aantrekkelijke kernen, steden en regio
N349
ALMELO N349
WIERDEN
N35
DENEKAMP N343
RHEINE OSNABRÜCK HANNOVER BERLIN
N342
NIJVERDAL
INFILTEREN& ONTSPRINGEN STROMEN& STUWEN
VLOEIEN & BERGEN
DE LUTTE A1 A35
RIJSSEN ENTER
BORNE
BAD BENTHEIM
A1 STROMEN& STUWEN
HENGELO
I
DELDEN
Het doel van de RSIA is het benutten en verder versterken van de ruimtelijke en economische potentie van Twente om circa 100.000 extra inwoners en bijbehorende werkgelegenheid te accommoderen in de drie Twentse steden met behoud van leefkwaliteit. De agenda fungeert als een ruimtelijk bod aan het Rijk vanuit de drie steden en de provincie Overijssel en vraagt om samenwerking tussen overheden, kennisinstellingen en marktpartijen.
UTRECHT DEN HA AG ROT TERDAM
HOLTEN
Lokaal, regionaal en (inter) nationaal verplaatsen en verbinden
OLDENZAAL
III
INFILTEREN& ONTSPRINGEN
LOSSER
II
A1
spoorcorridors samenhangend snelfiets- en HOV-netwerk (indicatief) lopende spooropgaven Twentekanalen: ruggengraat circulaire economie bevaarbaarheid IJssel snelwegen autowegen
A1
GOOR
(hoog)stedelijke ontwikkeling Spoorzone Hengelo-Enschede en Spoorzone Almelo verdichten Twentse stationsgebieden vitale kernen
MARKELO STROMEN& STUWEN
A35
MÜNSTER GRONAU
STROMEN& STUWEN
ENSCHEDE ARNHEM NIJMEGEN EINDHOVEN
INFILTEREN& ONTSPRINGEN
DORTMUND
HAAKSBERGEN N18
ARNHEM NIJMEGEN EINDHOVEN
↑ Kaartbeeld Position Paper Twente 2050 (beeld Must + TG 2024) 20
8
Toekomstbestendige kwaliteit van het landelijk cascadering waterysteem — infiltreren en ontspringen — stromen en stuwen — vloeien en bergen Twentekanaal als waterbuffer waterbeschikbaarheid IJssel waterlopen N2000-gebieden spreiden recreatieve druk landgoederen Nationaal park: Sallandse Heuvelrug veengrond — zandgrond data: geoportaaloverijssel.nl
21
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
1.4 Samenwerking in de ROS
Position Paper Twente 2050 De Position Paper Twente 2050 bouwt voort op de Regionale Stedelijke Investeringsagenda (RSIA) door de schaalsprongambitie te verbreden van de drie steden naar heel Twente. De hoofdzaak van het document is het formuleren van één gezamenlijk, regionaal verhaal waarin Twente wordt gepositioneerd als groene technologische topregio van nationale betekenis, met ruimte voor meer dan 100.000 inwoners na 2030. Het doel is agenderend: de paper benoemt de centrale opgaven en dilemma’s rond wonen, economie, mobiliteit, water en landschap bij verstedelijking en vormt samen met de RSIA de inhoudelijke bouwsteen voor een Ruimtelijke Ontwikkelstrategie (ROS) Twente.
Het succes van Twente valt of staat bij de samenwerking tussen de verschillende overheden en andere betrokkenen. Het uiteindelijke doel is immers integrale ruimtelijke gebiedsontwikkeling die bijdraagt aan een bredere regionale sociaal-economische ontwikkeling. Dat kan alleen als de 14 gemeenten, provincie Overijssel, Waterschap Vechtstromen, Rijk en thematisch betrokkenen als netbeheerders gedurende langere tijd intensief samenwerken. Het is echter niet alleen een samenwerking tussen de overheden maar ook in de triple helix dient dit z’n weerslag te krijgen in de samenwerking met Onderwijs en Ondernemers. Het eerste product van deze samenwerkingen is voorliggende strategie. De ROS Twente dient aan te sluiten bij een aanpak gericht op initiëren van regionale ontwikkeling, waarbij economische groei de basis is en woningbouw moet meegroeien. Dit vormt de basis voor deze strategie, waarbij we zien dat de leefmilieus die ook de stedelijke economie aantrekken, die de (hoog) opgeleide jongeren interessant vindt nog maar beperkt aanwezig zijn in Twente, en dat de echte aantrekkingskracht voor een (nieuwe) diverse stedelijke doelgroep op grotere afstand ligt.
1.3 Positionering en relatie andere trajecten Positionering van dit stuk Deze verstedelijkingsstrategie wordt gepositioneerd als een beleidsvoornemen op het beleidsinstrumentarium van de Omgevingswet met als doel om het juridisch planologische beleidsinstrumentarium (omgevingsvisie, programma’s en/of omgevingsplan) aan te passen conform de geformuleerde ambities in deze strategie. Participatie en een eventuele MER toets gebeurt bij de doorvertaling naar bijvoorbeeld de omgevingsvisies. . Relatie met andere trajecten Naast deze verstedelijkingsstrategie loopt er ook een traject tussen Rijk en regio in het kader van het Nationaal Programma Vitale Regio’s (NPVR). De NPVR heeft een meer sociaal-economische insteek. Beide trajecten samen geven een totaalbeeld weer voor de Twentse regio wat er nodig is om niet alleen de schaalsprong te realiseren, maar ook de brede welvaart in zijn algemeenheid te vergroten. Tijdens de totstandkoming van de ROS en het opstellen van het Plan voor de regio van de NPVR is geregeld afgestemd tussen beide trajecten waardoor de ambities op elkaar aansluiten.
Na deze verstedelijkingsstrategie is de ROS niet klaar, integendeel, dit is het begin waarbij ambities duidelijk zijn en eerste afspraken gemaakt zijn. Dit is het startpunt van een langjarig commitment om de schaalsprong in Twente te realiseren. De stip op de horizon is 2050, maar voor het zover is, zal veel afgestemd en uitgewerkt moeten worden. Zo zijn er onder andere aanvullende onderzoeken, thematische uitwerkingen en lobbytrajecten nodig. Daarnaast zullen randvoorwaarden om te bouwen op orde moeten zijn, of gemaakt worden en moet het bouwtempo omhoog. Het is daarom nodig om de markt, ondernemers, onderwijsinstellingen en netwerkbeheerders te betrekken om kansen en knelpunten te identificeren en gezamenlijk weg te nemen. De uitvoering is echter al begonnen en kan ook niet wachten. Twente heeft in de afgelopen jaren al meer gebouwd dan in de eerste woondeal was afgesproken en gaat op die weg door. Voor een daadwerkelijke schaalsprong is echter meer nodig.
Hoewel Twente als regio hoog scoort op brede welvaart, zien we dat deze positieve ontwikkeling niet overal gelijk verdeeld is. Vooral in Almelo, Enschede en enkele andere gebieden binnen de regio blijven specifieke uitdagingen bestaan op het gebied van leefbaarheid, veiligheid, gezondheid en kansenongelijkheid. Juist om deze verschillen te verkleinen, is er in Almelo, Enschede en enkele andere plekken aanleiding om in gesprek te gaan over het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). De mogelijke inzet van het NPLV sluit nauw aan bij de ROS Twente. 9
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
02. Kracht van Twente
Twente kenmerkt zich door de specifieke waarden innovatief, groen en sociaal. Deze drie waarden maken de Twentse regio onderscheidend en leveren aanknopingspunten voor verstedelijkingspotenties en -ambities.
2.1 Innovatief Twente Twente is een regio waar technologie, duurzaamheid en leefkwaliteit samenkomen. Met de Universiteit Twente, de Hogeschool Saxion en het ROC van Twente als kenniscentra ligt hier een sterke basis voor onderzoek, talentontwikkeling en vernieuwende toepassingen. De kern van deze waarde ligt in de sterke verwevenheid van hightech maakindustrie, kennisinstellingen en ondernemerschap, georganiseerd in een robuuste triple-helixstructuur. Met de Universiteit Twente, Saxion, ArtEZ, ROC van Twente en innovatiecampussen als Kennispark Twente, High Tech Systems Park en Technology Base beschikt de regio over een uitzonderlijk ecosysteem waarin onderzoek, experiment en toepassing samenkomen. Twente ontwikkelt zich als een sterke economische regio. Twente is niet alleen een plek waar innovaties worden bedacht, maar juist ook worden gerealiseerd, doorontwikkeld en opgeschaald. Typisch Twents is dat deze technologische kracht hand in hand gaat met een hoge kwaliteit van leven. De combinatie van stedelijke dynamiek, compacte leef milieus en directe nabijheid van landschap en groen maakt Twente aantrekkelijk voor talent en bedrijven. De Twentse kennisspeerpunten zijn chiptech, medische technologie (Med-tech), defensie- en energietechnologie.
Maar innovatie is breder in Twente: naast de vier kennisspeerpunten zet Twente sterk in op circulaire economie, biobased bouwen, en slimme landbouw. De waarde van de innovatieve Twentse regio vertaalt zich in de schaalsprong naar een nog sterker economisch profiel, waar talent blijft en naartoe trekt vanwege de combinatie van toptechnologie en een aantrekkelijk leefmilieu.
↑ Sfeerbeeld: Kracht van Twente met innovatieve waarden
11
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
2.2 Groen Twente
De waarde van groenblauwe dooradering van de regio voor natuur en recreatie, en voor klimaatadaptiviteit vraagt extra bescherming en versterking naar de toekomst. Hierbij is het ook belangrijk dat de groenblauwe structuren door lopen tot in het stedelijk gebied zoals dat nu al het geval is in bijvoorbeeld Almelo, zodat ook binnen de steden een gezonde leefomgeving wordt versterkt waar klimaatadaptatie en biodiversiteit centraal staan. Met het kwalitatief groen tot in de wijken is de natuur altijd dicht bij.
Het landschap vormt het tafelzilver van Twente. Groen fungeert als het visitekaartje van de regio, dit moet ook in de toekomst gekoesterd worden. Het reliëf van Twente biedt hierbij een onderscheidende meerwaarde, en biedt de grond voor een zeer divers landschap. Het hooggewaardeerde coulisselandschap is in veel gebieden goed herkenbaar en kan vaak ook verder worden versterkt. In het beheer van het landschap speelt de agrarische sector een belangrijke rol.
Het Twentse buitengebied werkt als groene contramal voor de stedenrij. De stedenrij1 is de stedelijke ruggengraat van de regio Twente Hierom heen biedt het buitengebied rust en ruimte in de directe nabijheid van de stedelijke gebieden. Dit geeft ook invulling voor wat in scenarioverkenningen ook ‘groene woonvoorkeuren’ wordt benoemd: waarbij gebieden met hooggewaardeerde landschappen aantrekkelijker worden zowel voor immigranten als voor binnenlandse ‘verhuizers’. Hooggewaardeerde landschappen liggen in veel gevallen in Hoog-Nederland, ook in Twente. Kortom de groene waarden van Twente zijn zeer aantrekkelijk in het kader van de verstedelijkingspotentie van de regio, dit wordt steeds meer (h)erkend in toekomstverkenningen.
Het landelijk gebied speelt een belangrijke rol in de verstedelijkingsstrategie van Twente. Het vormt niet alleen het groene raamwerk rond steden en dorpen, maar levert ook ruimte voor natuur, waterberging, waterwinning, recreatie en voedselproductie. Een toekomstbestendige landbouw is daarbij essentieel. Waar in de meer verstedelijkte gebieden in Nederland de stad de groenstructuren soms overneemt, vormen de Twentse steden nog eilanden in het groen. Ook binnen de steden is er veel groen onder andere door de groene longen die het stedelijk gebied inprikken en de parken. Groenblauwe principes die nu al worden toegepast in de stad zijn wadi’s, open water, infiltratie en koelteplekken.
↑ Sfeerbeeld: Kracht van Twente met groene waarden
12
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
2.3 Sociaal Twente
De Twentse drie-eenheid We komen in deze ontwikkelstrategie tot een geografische ordening van drie typen gebieden. We onderscheiden daarin drie dragende steden (Enschede, Hengelo, Almelo), dynamische knopen die via spoor of HOV bereikbaar zijn en een vitaal buitengebied met aantrekkelijke kernen. Deze drie typen gebieden versterken elkaar en vormen samen een Twentse drie-eenheid.
Twente staat bekend om gemoedelijkheid en noaberschap. Het is een regio waarin mensen elkaar kennen, helpen en samenleven. Waarin stad en land elkaar nodig hebben. Twente koestert als drie-eenheid de diversiteit. Verschillen tussen stad en land zijn er zeker , diversiteit uit zich in de mate van stedelijkheid en bereikbaarheid, maar ook in de mensen en de ambities. Met diversiteit in landschapstypen, in bebouwingskarakteristieken, in ruimte en in subculturen. Van carnaval tot paasvuur, van familiebedrijf en lokale economie tot internationale kenniscampussen en van FC Twente, Heracles Almelo tot Excelsior 31.
Deze ordening helpt om te zien hoe de verschillende gebiedstypen, met verschillende dichtheden, bereikbaarheid en voorzieningen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De waarden uit dit hoofdstuk; innovatief, groen en sociaal zien we overal in Twente terug. In de drie deelgebieden komen deze waarden op hun eigen wijze tot uiting en versterken we ze vanuit de specifieke gebiedskarakteristieken.
Deze waarden van diversiteit en samenwerking worden gekoesterd. Dit vraagt aandacht in de verdere ontwikkeling van de regio. Twente is van oudsher een samenhangende regio met een grote diversiteit. Hier hoort een voortgaande respectvolle ontwikkeling bij, met een eerlijke verdeling van lasten en lusten. Twente werkt actief samen, ook buiten de regio zoals met de Stedendriehoek, de regio Zwolle, Brainport Eindhoven en de Duitse grensregio, waarbij ingezet wordt op wederzijdse versterking.
↑ Sfeerbeeld: Kracht van Twente met Sociale en diverse waarden
13
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
03. Twentse opgaven
Dit hoofdstuk omschrijft de huidige situatie en opgaven op zeven thema’s. Deze thema’s zijn de basis voor de schaalsprong.
3.1 Thema Demografische ontwikkeling De bevolkingsontwikkeling in Nederland is onderdeel van Europese trends. Dat betekent dat we zowel te maken hebben met immigratie als met vergrijzing. In veel delen van Europa krimpt de bevolking door emigratie en vergrijzing. Een beperkt aantal plekken groeit juist snel. Volgens de Staatscommissie Demografie is Nederland één van die groeiende landen. Nederland als geheel is een bestemming voor migranten. Binnen Nederland zijn het met name de grootstedelijke regio’s die veel migranten uit Europa en de rest van de wereld trekken. Door in de toekomst schaalsprongen in de zogenaamde initieerregio’s, waaronder Twente, te realiseren, probeert het Rijk die groei zo goed als mogelijk over Nederland te verdelen zodat alle regio’s sterker worden.
↑ bevolkingsontwikkeling (beeld: kennispunttwente.nl/cijfers-trends/twente/demografie/)
↑ L eeftijdsopbouw Twente ( beeld: Basis regiobeeld Twente 2023)
↑ Het aantal kinderen dat in de regio Twente geboren is laat een dalende trend zien, deze daling is sterker dan de gemiddelde trend in Nederland (beeld: Basis regiobeeldTwente-2023)
15
↑ Verhouding tussen aantal personen van 0-19 jaar en 65 jaar of ouder en de personen in de zogenaamde ‘productieve leeftijdsgroep’ van 20-64 jaar (beeld: Basis regiobeeldTwente-2023)
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
3.2 Thema Economie
De ondernemingskracht in Twente is groot. Startups en scale ups worden niet alleen actief gestimuleerd en ondersteund via uiteenlopende faciliteiten en programma’s voor beginnende ondernemers, maar kunnen zich ook daadwerkelijk ontwikkelen tot grownups dankzij het brede palet aan werklocaties dat de regio biedt. Op deze werklocaties zijn de grown-ups al jaren de motor achter het verdienvermogen van Twente.
Groene technologische topregio Twente onderscheidt zich naast de regio’s Brainport Eindhoven, Arnhem-Nijmegen en de Randstad als één van de dragende hightechregio’s van Nederland en Europa. Technologie zit diep in het DNA van Twente en de regio behoort tot een van de plekken in Nederland en Europa waar hoogwaardige kennisontwikkeling, toegepaste innovatie, industriële opschaling en productie in fysieke nabijheid samenkomen. Met haar vier onderscheidende en kansrijke kennisspeerpunten in medtech, chiptech, defensie en energietechnologie beschikt de regio over een goede uitgangspositie om een nog belangrijkere bijdrage te leveren aan de nationale en Europese strategische autonomie, verdienvermogen en weerbaarheid. Daarnaast huisvest de regio (vertakt door de gehele regio) grote grown-up (volwassen) hightechbedrijven die een belangrijke schakel vormen in de nationale High Tech Systems and Materials-keten en als toeleverancier actief zijn voor uiteenlopende bedrijven, waaronder bijvoorbeeld ASML in Eindhoven. Daarmee draagt Twente bij aan het verkrijgen en behouden van zogeheten ‘control points’ in waardeketens waarin Nederland internationaal leidend wil zijn. Niet voor niets is het kabinet positief over de Twentse Beethovenplannen als onderdeel van het Nationaal Versterkingsplan microchip-talent. En heeft zij de regio in de Nota Ruimte aangemerkt als ‘initieerregio’.
Campussen nemen een centrale positie in binnen het Twentse economische ecosysteem en functioneren als motoren van de Nederlandse hightechontwikkeling. Twente kent op dit moment drie campussen volgens de campusdefinitie van Buck Consultants International en wenst de komende jaren nog meer campusruimte te ontwikkelen. Kennispark Twente (volwassen)campus centraal gelegen in de SHE. High Tech Systems Park (groei campus) en Technology Base (campus in ontwikkeling) nemen momenteel nu een centrale positie in. Daar worden de toepasbare oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen bedacht en ontwikkeld. De focus van Kennispark Twente ligt onder andere op chiptech, medtech, robotica, Advanced Manufacturing, Materials en Smart IT. High Tech Systems Park in Hengelo is een innovatiepark op het terrein van Thales, een wereldwijde speler op het gebied van defensietechnologie.
Naast de vier kennisspeerpunten beschikt de regio over een brede en stuwende economische basis nauw verweven met deze kennisspeerpuntsectoren, met name in techindustrie, overige (hoogtechnologische) maakindustrie, bouwnijverheid, logistiek, IT/kennisintensief. Deze sectoren worden ondersteund door een breed lokaal en regionaal MKB (inclusief zorg en overheid dat eveneens een cruciale bijdrage levert aan de Twentse economie en haar ambities. Dit profiel, zoals beschreven in de Ruimtelijk Economische Bouwsteen Twente (2025), vormt niet alleen een beschrijving van de huidige economie, maar ook het stevige fundament voor de economische ontwikkeling en ambities van Twente richting 2040 en verder. In de regio zijn krachtige kennisinstellingen gevestigd, zoals de Universiteit Twente, Hogeschool Saxion, ROC van Twente en diverse specifieke research faciliteiten, waaronder MESA+ (nanotechnologie), TechMed Centre (medische technologie), Digital Society Institute (digitale technologie), Robotics & AI Labs (robotica en AI),de H2 Hub (waterstof-technologie) en de (Bouw)Kampus, waar samen met het bedrijfsleven wordt gewerkt aan hoogwaardige kennisontwikkeling, toegepaste innovatie en industriële opschaling. ↑ Economisch profiel Twente: bijna 350.000 banen in 2023 (bron: ruimtelijk economische bouwsteen Twente, BCI 2025)
16
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
Dit alles legt een stevige basis voor de economische toekomst van Twente en de mogelijkheid om nieuwe banen te creëren. Twente heeft immers wat te bieden aan andere regio’s in Nederland, Europa en de wereld. En omgekeerd leidt dat tot het aantrekken van bedrijven en talent naar Twente. Maar voor een schaalsprong in economische groei is meer nodig.
De campus focust zich op het verbinden van scale-ups en grown-ups in de hightech sector. Technology Base Twente op het voormalige militaire vliegveld richt zich op thema’s zoals onbemande systemen (drones), Safety & Security en Advanced Materials & Manufacturing, en huisvest ook luchthaven gebonden bedrijvigheid. Naast de campussen beschikt de regio over bedrijventerreinen die verspreid zijn over de dragende steden, dynamische knopen en het vitale buitengebied. Hier zijn bedrijven gevestigd die een belangrijke rol spelen in de nationale en internationale toeleveringsketens. Een voorbeeld hiervan is bedrijventerrein Bornsestraat in Almelo, waar diverse hightechtoeleveranciers en productiebedrijven actief zijn op het terrein van Advanced Manufacturing. en waar zich intussen voldoende massa, kennis én verwevenheid heeft verzameld om dit door te ontwikkelen. Deze bedrijventerreinen vormen samen met de campussen een geïntegreerd ecosysteem waarin kennisontwikkeling, innovatie, Advanced Manufacturing en industriële opschaling samenkomen. En daarnaast: er is sprake van het ‘Twentegevoel’ mede dankzij een sterke regionale samenwerking en organisaties zoals en Ondernemend Twente en Twente Board.
Een economische schaalsprong lukt alleen door versterking en uitbreiding van het regionale verdien- en innovatievermogen. Dit vraagt om extra inzet in alle sectoren van het brede lokale MKB (inclusief de verzorgende economie), de stuwende basis van excellerende sectoren en de kennisspeerpunten. En daarom is de inzet op de opgaven zoals in deze ontwikkelingsstrategie zijn geschetst van groot belang voor de economische toekomst van Twente. De (bedrijfs)campussen, kennisinstellingen en research faciliteiten bouwen we zoveel mogelijk uit in de goed bereikbare dragende steden en bestaande innovatieomgevingen. Daarnaast moet in de dragende steden, dynamische knopen en het vitale buitengebied ingezet worden op verhoging van de arbeidsproductiviteit, ondernemerschap, voldoende bedrijventerreinen (bestaand en nieuw), woon/werkgebieden, talentontwikkeling en aantrekken en behouden van talent, op peil houden en versterken van de onderwijskolom, robuuste energie-infrastructuur, transitie naar een circulaire economie, voldoende beschikbaarheid van proceswater, datacapaciteit, bereikbaarheid, multimodaliteit, woningbouw, cultureel aanbod etc. De ruimtelijk-economische ontwikkeling van Twente is een structurerend en ordenend principe voor de keuzes in de Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente.
Een schaalsprong in inwoners, woningen en voorzieningen gaat hand in hand met het vergroten van het economisch verdien- en innovatievermogen. Economische ontwikkeling, woningbouw en maatschappelijk welzijn dienen gelijk op te gaan. Regionale samenwerking en afstemming over de programmering van werklocaties (kwantitatief en kwalitatief) en het vinden van geschikte locaties voor nieuwe ontwikkelingen is daarbij randvoorwaardelijk.
In Twente Board werken ondernemers, onderwijs en overheid al jaren succesvol samen aan de sociaal economische structuurversterking van Twente
Twente Board De Twente Board is de drijvende kracht achter de economische ontwikkeling van de regio Twente, gericht op het versterken van innovatie, technologische vooruitgang en werkgelegenheid. Het is een samenwerkingsverband tussen ondernemers, onderwijsinstellingen en overheden die gezamenlijk werken aan een duurzame en welvarende regio.
De bereikbaarheid is voor de economische ontwikkeling van belang, waarbij multimodaal gedacht moet worden: talent in de kennis- en diensteneconomie in de steden zal vooral gebaat zijn bij fiets en trein (naast automobiliteit), terwijl traditionele industrie en logistieke sectoren vooral op automobiliteit gericht zijn. Randvoorwaardelijk hierbij is een robuuste energie-infrastructuur en - voor een deel van de procesindustrie - de beschikbaarheid van proces/ drinkwater.
‘Door samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid groeit Twente naar een groene technologische topregio waar het fijn werken, wonen en leven is.’ Ank Bijleveld – Schouten, voorzitter Twente Board
17
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
Hoofdopgave Economie: SCHAALSPRONG IN ECONOMISCH VERDIENVERMOGEN Deelopgaven • Versterken van Twente als groene technologische topregio en hightech kernregio binnen Nederland en Europa • Realiseren van economische groei door een schaalsprong te realiseren in de onderscheidende en kansrijke kennisspeerpunten • Programmeren van nieuwe kwalitatieve (schuif) ruimte voor bedrijventerreinen, (bedrijfs)campussen en innovatieomgevingen voor zowel de stuwende en excellerende sectoren als het lokale MKB. • Realiseren van economische groei in de stuwende en excellerende sectoren: technologisch gedreven maakindustrie, bouwnijverheid, aan technologische sector ondersteunende logistiek en IT/kennisintensief • Koesteren en versterken van het brede fundament van het lokale MKB • Versterken en erkennen van Twentse positie in strategische waardeketens en bijdragen aan nationale strategische autonomie Met aandacht voor • Schaalsprong economisch verdien- en innovatie vermogen als dragend en ordenend principe • Twentse meerwaarde aandeel in versterking van in de nationale strategische autonomie • Doorontwikkeling van bestaande en ontwikkeling van nieuwe (bedrijfs) campussen en innovatieomgevingen • Beschermen en betere benutting van bestaande bedrijventerreinen (zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik) • Functiemenging bij nieuwe woningbouwontwikkeling • Aantrekken en vasthouden van (internationaal)
talent door hoogwaardige leefmilieus. • De bereikbaarheid van Twente versterken, zowel met de aangrenzende stedelijke regio’s als met Duitsland, om de agglomeratiekracht te vergroten • Slimme en robuuste energie- en watervoorziening • Transformatie naar een duurzame en circulaire economie
↑ Kaart economie 2025
18
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
3.3 Thema Wonen en leefomgeving
Twentse Woonopgave Twente staat de komende decennia voor een grote woonopgave: terwijl demografische trends wijzen op vergrijzing en mogelijke bevolkingsafname na 2040, verkennen regio en Rijk in deze ROS bewust een substantiële groei van inwoners om brede welvaart, talent en economische kracht te behouden. Dat vraagt om veel nieuwe woningen, vooral in de drie dragende steden, waar hoogstedelijke verdichting in de spoorzones (zoals Almelo Centraal en Spoorzone Hengelo–Enschede) ruimte biedt voor nieuwe leefmilieus en een aantrekkelijk stedelijk leefklimaat. De hogere dichtheden kennen veel voordelen, maar vormen ook een aandachtspunt bij behoud en verbreding van bestaande sociale structuren met de komst van nieuwe Twentenaren. Tegelijk wordt ook in de andere kernen gebouwd, met name in de dynamische knopen met hogere dichtheden nabij stations en HOV-knooppunten, en voor vitaliteit en leefbaarheid tot in de kleinste kernen, zodat de regio als geheel leefbaar en vitaal blijft.
Wonen in Twente wordt gekenmerkt door de interessante combinatie van stedelijkheid en nabijheid van landschap. De drie dragende steden Enschede, Hengelo en Almelo bieden een breed aanbod aan stedelijke voorzieningen, werkgelegenheid en onderwijs, tegelijkertijd is het buitengebied nooit ver weg. Daarbij beschikken inwoners in Twente gemiddeld over meer woonoppervlakte dan in veel andere stedelijke regio’s van vergelijkbare omvang. Twente biedt een grote variatie aan leefmilieus, van compacte stedelijke wijken tot dorpen en landelijke woonvormen. De groene structuur rond en in (groene lobben) steden fungeert als een duidelijke ruimtelijke begrenzing en draagt bij aan leefkwaliteit en gezondheid. Tegelijkertijd zien we overal in Twente dat inwonergroei alleen plaatsvindt door migratieoverschot en als er nieuwbouw wordt gerealiseerd. Hierdoor staat de woonomgeving voor opgaven als behouden en versterken van ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid en vitaliteit. Een belangrijke opgave hierbij is ook het aantrekken en behouden van talent dat studeert aan de Twentse onderwijsinstellingen.
De bestaande en nieuwe leefmilieus moeten aantrekkelijk zijn voor jong talent, starters en internationale werknemers, die essentieel zijn voor de technologische topregio die Twente wil blijven.
Compacte verstedelijking en meervoudig ruimtegebruik Het gebruik van de ruimte is een belangrijk thema voor de woonomgeving en de ruimtelijke ordening. De ruimte in Nederland is schaars en staat flink onder druk vanuit de opgaven die er zijn. Er is echter veel verschil in de ruimtelijke druk, ook binnen Twente. Het buitengebied is vrij ruim van opzet, de ruimte is hier extensiever gebruikt, maar kent altijd een belangrijke waarde, bijvoorbeeld voor natuur, voedselproductie, recreatie of klimaatadaptatie. Hier wordt in lagere dichtheden gewoond, en zijn afstanden vaak groter. Tegelijkertijd zien we dat ook in de stedelijke gebieden het ruimtegebruik in de loop der jaren alsmaar minder efficiënt is geworden. Er wordt steeds meer ruimte benut voor bebouwing voor wonen en werken, maar de intensiteit neemt af. In de beelden zien we dat de ruimte steeds extensiever gebruikt wordt. In 50 jaar tijd is de bevolkingsdichtheid gehalveerd. Dit heeft effect op het draagvlak voor voorzieningen, dat her en der onder druk komt te staan. Dit effect is het meest voelbaar in het buitengebied. Hier is het gebruikelijk om wat verder weg te wonen van bepaalde voorzieningen, deze trend zet door. Met name voor dagelijkse voorzieningen, zorg en onderwijsvoorzieningen is dit een negatieve ontwikkeling, die leidt tot een afname van de leefkwaliteit.
↑ Opgaven woonomgeving in de Nieuwe Overijsselse omgevingsvisie (NOO) 2025
19
↑ Ruimtegebruik Twentse steden: in 50 jaar tijd is de bevolkingsdichtheid gehalveerd 90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
Een eerste inventarisatie van de woningbouwplannen leert dat er veel ambitie is in de regio, waar het gaat om plannen die al in uitvoering zijn, of onherroepelijk (de harde plannen van 2022-2030) of juist de plannen die nog niet zijn vastgesteld (vooral na 2030).
In de bestaande wijken ligt een forse opgave in verduurzaming, stedelijke vernieuwing, transformatie en betaalbaarheid, gekoppeld aan het versterken van voorzieningen, reuring en cultuur; randvoorwaarden voor een regio die toekomstig talent wil binden. Locatiekeuzes voor woningbouw moeten vanuit het principe water- en bodem sturend vormkrijgen, met ruimte voor groenblauwe structuren en aandacht voor het kwetsbare Twentse watersysteem. Vanuit vitaliteit en ruimtebeslag en nabijheid dient dit bij voorkeur binnenstedelijk en binnendorps plaats te vinden. Zo wordt de woonopgave verbonden met economische ontwikkeling, mobiliteit, landschap, klimaatverandering en brede welvaart.
Om tot de juiste samenhangende ontwikkeling te komen in de regio, waarbij een belangrijke bijdrage aan de andere thema’s wordt geleverd is regionale afstemming nodig. Om zo te bouwen op de juiste plek en voor de juiste doelgroep, die bijdraagt aan bereikbaarheid en nabijheid van voorzieningen en leefkwaliteit.
NABIJHEID VAN BANEN EN INWONERS Ruimtelijke nabijheid is een goede voorwaarde voor samenwerking, kennisdeling, ontmoeting en innovatie. Uitgebreide analyse van de Nederlandse mobiliteit laat bovendien zien dat de belangrijkste indicator voor de hoeveelheid mobiliteit en de soort mobiliteit die een plek genereert (dus per woning, arbeidsplaats etc.), te bepalen is aan de hand van de mate van stedelijkheid van deze plek. Als de stedelijkheid van een locatie verandert, verandert na verloop van tijd ook het mobiliteitsprofiel van en naar deze locatie. Dat geldt niet alleen voor de nieuwe gebiedsontwikkeling, maar ook van omliggende (‘bestaande’) locaties. Wat valt op als we naar de Twentse steden kijken door de bril van het Dashboard Verstedelijking1: • In de huidige situatie is er van de drie Twentse steden alleen in Enschede sprake van een stedelijk milieu, vergelijkbaar met Dordrecht of Breda. • Hengelo en Almelo kennen geen stedelijk milieu volgens het dashboard verstedelijking. Zelfs de centrumgebieden in deze steden kennen een suburbane karakteristiek. • Er is ruimte in de Twentse steden om de schaalsprong zoals benoemd voor de initieerregio’s in de ontwerp Nota Ruimte te realiseren.
1 Het Dashboard Verstedelijking is een instrument dat inzicht biedt in hoe de woningbouwopgave maatschappelijke meerwaarde oplevert en regio’s kan helpen integrale afwegingen te maken in hun verstedelijkingsstrategie (Dashboard Verstedelijking, College van Rijksadviseurs, 2018).
20
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
Hoofdopgave Woonomgeving WONINGBOUW OP DE JUISTE PLEK EN VOOR DE JUISTE DOELGROEP, MAAK DAARBIJ DE KOPPELING TUSSEN VERSTEDELIJKING EN MOBILITEIT Deelopgaven • Talent/jongeren/internationals aantrekken en vasthouden • Verbeteren brede welvaart in Enschede en Almelo en andere plekken in Twente • Nieuwe ontwikkelingen combineren met versterken bestaande leefmilieus • Mee laten groeien van voorzieningen en werkgelegenheid • Bouw voor doorstroming Met aandacht voor: • Groter wordend aandeel vergrijsde bevolking • Na 2040 / 2050 laten de huidige prognoses een afvlakkende groei zien
↑ Kaart woonomgeving 2025
21
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
3.4 Thema Verplaatsen en verbinden
Wegennet voor regionale verplaatsingen Het wegennet vormt de ruggengraat van de regionale mobiliteit en draagt het grootste deel van de woon-, werk- en onderwijsverplaatsingen. Twente heeft een duidelijke oost-westoriëntatie via de A1, met sterke relaties richting Zwolle (N35), de Stedendriehoek, de Randstad en Duitsland. Daarnaast is Twente verbonden met het noorden via de N36 en met het zuiden via de N18. Verkeersveiligheid en doorstroming vormen belangrijke opgaven op de N36 en N35. De grootste verkeersdruk concentreert zich in en rond de stedelijke as Enschede– Hengelo–Almelo, waar internationale, regionale en lokale stromen samenkomen. Voor veel dorpen en het buitengebied is de auto de snelste en meest betrouwbare vervoersoptie. Het OV- aanbod is beperkt in de dorpen en het buitengebied.
De regio Twente kent een polycentrische ruimtelijke structuur, met een samenhangende stedelijke as bestaande uit de dragende steden Enschede, Hengelo en Almelo, aangevuld met dynamische knopen, de kleinere kernen en een uitgestrekt buitengebied. Het mobiliteitssysteem weerspiegelt deze opbouw en bestaat uit hoogwaardige corridors, regionale schakels en fijnmazige ontsluiting. Het systeem is primair gericht op dagelijkse verplaatsingen voor werk, onderwijs, zorg en voorzieningen binnen het daily urban system (DUS), en vervult daarnaast een belangrijke rol voor logistieke en grensoverschrijdende stromen.
Station Inwoners 1,5 km Banen 1,5 km Inwoners 3 km Banen 3 km
Enschede 37.173 32.720 100.295 60.690
Hengelo 30.083 17.783 58.305 39.123
Almelo 23.022 15.412 57.479 35.803
Legenda OV-index: aantal inwoners en FTE binnen 60 minuten reistijd vanaf van gridcel
↑ OV-index exclusief fiets (links) en inclusief fiets (rechts). Hierbij geldt: rood = hoge bereikbaarheid van inwoners en arbeidsplaatsen, blauw = laagste bereikbaarheid (minste inwoners en arb.pl. binnen bereik).
22
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
Enschede
Hengelo
Spoor als ruggengraat De railverbinding Almelo–Hengelo–Enschede vormt de ruggengraat van het Twentse netwerk en koppelt Twente aan (inter-) regionale bestemmingen, via de (inter-) nationale verbindingen en drie regionale lijnen, zoals de Twentekanaallijn van Oldenzaal naar Zutphen en de lijn naar Zwolle. Twente heeft nu vier IC-stations waar deze lijnen samen komen en 16 regionale stations. Het spoor biedt verbinding tussen vele kernen en onderwijslocaties. Stations functioneren als mobiliteitsknooppunten met overstapmogelijkheden op bus en fiets. Twente kent een hoge stationsdichtheid. Daardoor is het spoor aantrekkelijk voor veel inwoners die vanaf de dragende steden vertrekken naar spoorlocaties in de dynamische knopen, andere regio’s en luchthavens. Het spoor biedt een belangrijke internationale verbinding.
Almelo
Tegelijkertijd staat het spoor in Twente voor een aantal uitdagingen: op delen van het spoor rijden nog dieseltreinen (o.a. richting Gronau/Münster), Ook kent het spoor tussen Wierden en Hengelo een capaciteitsprobleem, zowel voor de stations als voor het spoor zelf waardoor de capaciteit ervan onder druk staat. Bij een intensivering op Zwolle Enschede is een opwaardering van het spoor tussen Zwolle en Wierden noodzakelijk. Borne
Hof van Twente
Dinkelland
Losser
Tubbergen
Haaksbergen
Hellendoorn Haaksbergen
Oldenzaal
Rijssen Holten
Twenterand
Wierden
Bus en HOV Het bus- en HOV-netwerk zorgt voor fijnmazige ontsluiting, maar de kwaliteit verschilt sterk per gebied. In stedelijke zones vervult het busnet een belangrijke aanvoerende en verbindende functie, onder meer richting stations en campussen, en in mindere mate naar de bedrijventerreinen. In kleinere kernen en het buitengebied is het aanbod minder frequent en vaak sterk spitsgericht, wat de bruikbaarheid voor niet-standaard reistijden beperkt en de afhankelijkheid van de auto vergroot. Fiets De fiets en e-bike spelen een cruciale rol bij korte en middellange afstanden. De fiets is belangrijk voor woon-werkverkeer binnen en tussen kernen en als voor- en natransport naar OV-knooppunten. In het buitengebied vergroten e-bikes en speedpedelecs de actieradius, al blijven veiligheid en comfort sterk afhankelijk van de kwaliteit van routes en infrastructuur. De F35 is hier een mooi voorbeeld van.
↑ Mobiliteitsgedrag per gemeente (2004-2024) Leeswijzer Dit ‘vierkantje’ geeft de vervoerswijzeverdeling, of ‘Modal Split’ aan over verschillende afstanden. Op de horizontale as staat de verdeling over verschillende typen vervoer (lopen, fiets, OV en auto). Op de verticale as staat de verdeling over 4verschillende afstandsklassen, van korte tot lange afstanden.
23
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
EuregioRail in kaart Legenda huidige situatie
Goederenvervoer Als maak- en logistieke regio kent Twente aanzienlijke goederenstromen, die vooral gebruikmaken van het spoor- en wegennet. De combinatie van logistiek verkeer en dagelijkse mobiliteit vergroot de druk op de Europese TEN-T corridor door Twente. De doorgaande goederenstroom legt een groot beslag op de capaciteit van weg en spoor Daarnaast legt het goederenvervoer beperking op de leefbaarheid, veiligheid en ontwikkelmogelijkheden rondom OV-knooppunten. Ook het vervoer over water via het Twentekanaal met de binnenhavens (verenigd in Port of Twente) is belangrijk voor de Twentse economie, maar de bevaarbaarheid van het Twentekanaal staat onder druk in perioden van droogte, wanneer de aanvoer van water vanuit de IJssel lastiger is door een lage waterstand. Dit raakt alle bedrijvigheid rond het Twentekanaal.
Zwolle-Münster
Enkelspoor
Zwolle-Wierden
Aanpassingen aan stations en perrons vereist
Dubbelspoor
EuregioRail in kaart
Wierden-Hengelo
Spoorverdubbeling in het kader van de Sallandlijn
Leeuwarden/Groningen
Keerspoor in Hengelo nodig voor RE Dortmund-Hengelo
EuregioRail in kaart
Extra perronsporen in Almelo nodig
EUREGIO + Regio Zwolle
Legenda huidige situatie Legenda huidige situatie Stadszone Enkelspoor
Seinverdichting op de sectie
Zwolle-Münster
Zwolle-Wierden
Zwolle-Münster
Enkelspoor
Aanpassingen aan stations Aanpassingen aan stations en perrons vereist
Maatregelen eerste noodzakelijke Dubbelspoor stappen tot 2032 Dubbelspoor
en perrons vereist
Leeuwarden/Groningen
RE Dortmund-Hengelo
Extra perronsporen in Almelo nodig
Seinverdichting op de sectie Seinverdichting op de sectie
Verbetering Wierden Verbeteringspooraansluiting spooraansluiting Wierden
Maatregelen Maatregelen eerste noodzakelijke eerste noodzakelijke stappen tot 2032 stappen tot 2032
Stoptrein/RB
Ontwikkelingen buiten het buiten het Ontwikkelingen EuregioRail-project EuregioRail-project
Station
Maatregelen Maatregelen om het streefbeeld om het streefbeeld in 2040 te bereiken in 2040 te bereiken
Bremen/Hamburg Bremen/Hamburg
Hardenberg/Emmen Hardenberg/Emmen Hanzelijn Hanzelijn (200 km/u) (200 km/u)
ZwolleZwolle
Wierden Almelo
Deventer
Intercity stationSneltrein/RE Sneltrein/RE Stoptrein/RBStoptrein/RB
Wierden Wierden Almelo Almelo Deventer
Ten-T - North Sea-Baltic Corridor
Amsterdam/Randstad
Enschede
Amsterdam/Randstad
Osnabrück Berlijn
Elektrificatie van de lijn
Gronau
Gronau
Zutphen
Berlijn
Steinfurt
Steinfurt Ahaus
Zutphen
Ahaus
Zutphen
Ahaus
Bielefeld
Münster Münster
Bielefeld
Bielefeld
Münster
Close-up: Enschede
Koppeling van de sprinter Koppeling van de sprinter Zwolle-Enschede met Zwolle-Enschede met Koppeling sprinter devan RB de Enschede-Münster de RB Enschede-Münster
Close-up: Enschede
Twentse mobiliteitsopgave Door het toevoegen van meer inwoners en arbeidsplaatsen zal de druk op het mobiliteitssysteem in Twente toenemen. We zullen moeten onderzoeken wat de effecten hiervan zijn tussen de kernen en de dragende steden en nationaal/ internationaal.
Berlijn
Osnabrück
Elektrificatie van de lijn
Enschede
Utrecht/Randstad
Osnabrück
Elektrificatie van de lijn Gronau Enschede-Gronau Steinfurt Enschede-Gronau
Hengelo
Utrecht/Randstad
Ten-T - North Sea-Baltic Corridor
Enschede-Gronau
Enschede
Oldenzaal Oldenzaal Hengelo
Deventer
Intercity station
Oldenzaal Hengelo
Utrecht/Randstad Amsterdam/Randstad
Intercity station
Close-up: Enschede
Bremen/Hamburg
Extra perronsporen in Almelo nodig
Hardenberg/Emmen Zwolle
Sneltrein/RE
Station
Keerspoor in Hengelo nodig voor Keerspoor in Hengelo nodig voor RE Dortmund-Hengelo
kader van de Sallandlijn
Hanzelijn (200 km/u)
Maatregelen omStadszone het streefbeeld Stadszone in 2040 te bereiken
Station
Wierden-HengeloVerbetering spooraansluiting Wierden
Spoorverdubbeling in het Spoorverdubbeling in het kader van de Sallandlijn
Leeuwarden/Groningen
OntwikkelingenEUREGIO buiten het + Regio Zwolle EuregioRail-project EUREGIO + Regio Zwolle
Ten-T - North Sea-Baltic Corridor
Wierden-Hengelo
Zwolle-Wierden
Uitbreiding van de Uitbreiding van de RB Dortmund-Enschede tot RB Dortmund-Enschede Uitbreiding tot van de Dortmund-Hengelo de RE de RE Dortmund-Hengelo RB Dortmund-Enschede tot
de RE Dortmund-Hengelo
Zwolle-Enschede met de RB Enschede-Münster
Hengelo
Koppeling van de IC Zwolle-Enschede Koppeling van de ICmet de RE Enschede-Münster Koppeling van de IC Zwolle-Enschede Zwolle-Enschede metmet de de RE Enschede-Münster RE Enschede-Münster
Enschede Perron en spoor aanpassen voor doortrekking
Enschede Enschede
Gronau
Perron en spoor aanpassen
Perron en spoorvoor aanpassen doortrekking voor doortrekking
Hengelo-Dortmund
Hengelo
Hengelo
Gronau
Gronau
Gronau-Münster
Hamm
Elektrificatie van de lijn Gronau-Münster
Hamm
Gronau-Münster Elektrificatie van de lijn
Elektrificatie van de lijn voor Passeersporen nodig meer treinen
introductie van batterijtreinen
Hamm door Verduurzamen
Hengelo-Dortmund Verduurzamen door introductie van batterijtreinen
introductie Invoering van van een batterijtreinen extra RB Dortmund-Coesfeld Invoering van een extra RB Dortmund-Coesfeld
Dortmund
Passeersporen nodig voor Passeersporen nodig voor meer treinen meer treinen Dortmund
Hengelo-Dortmund Verduurzamen door
Invoering van een extra RB Dortmund-Coesfeld
Dortmund
Ruhrgebied
Ruhrgebied
Ruhrgebied
↑ EuregioRail in kaart
↑ Daily urban system (DUS) T Twente, aandeel ov
↑ Daily urban system Twente, aandeel fiets
↑ Daily urban system Twente, totaal
24
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
Hoofdopgave Verplaatsen en verbinden EEN GOED FUNCTIONEREND DAILY URBAN SYSTEM VOOR REGIO TWENTE Deelopgaven • Verdichten bij OV-knooppunten (bouwen op multimodaal bereikbare plekken) • Versterken bereikbaarheid richting Duitsland en belangrijke stedelijke regio’s • Versnellen mobiliteitstransitie door bieden van alternatieven en flankerend beleid: (N)STOMP als middel, waarbij voetganger prioriteit krijgt (stapper), daarna fiets trapper), OV, deelmobiliteit en tot slot de personenauto • Goederenvervoer: Veiligheid en capaciteit i.r.t. verstedelijking rondom OV-knooppunten Met aandacht voor: • Bereikbaarheid van bestaande en nieuwe voorzieningen • Investeren in goed OV • Autoafhankelijkheid van de regio
↑ Kaart mobiliteitsnetwerk 2025
25
90% RUIMTELIJKE ONTWIKKELSTRATEGIE TWENTE 260410
3.5 Thema Energie en drink-/proceswater
Drinkwater en proceswater Voor drinkwater geldt een urgente en structurele opgave: Twente ligt op hoge zandgronden waar aanvoer van water uit het hoofdwatersysteem lastig is. Dat maakt de regio extra kwetsbaar voor droogte,, zeker in het licht van de klimaatveranderingen. De drinkwatervoorziening staat nu al onder druk: het drinkwaterbedrijf Vitens geeft aan dat bij ongewijzigd beleid na 2030 geen nieuwe woonwijken meer kunnen worden aangesloten, omdat de winning en transportcapaciteit dan ontoereikend zijn. Dat belemmert niet alleen woningbouw, maar ook economische groei en natuurherstel.
Energie De energietransitie vraagt om ruimte voor duurzame opwek (zon en wind) zoals in de regionale energiestrategie is afgesproken. Maar het vraagt ook om een robuuste infrastructuur en opslagcapaciteit. Netcongestie vormt in de huidige situatie al een knelpunt: uitbreiding van het netwerk, het aanleggen van ondergrondse hoogspanningsverbindingen en het ontwikkelen van warmtenetten zijn noodzakelijk om nieuwe woningen, bedrijven en hightechclusters te kunnen aansluiten. De energietransitie raakt bovendien direct aan het landschap: energielandschappen moeten zorgvuldig worden ingepast om het karakteristieke Twentse coulisselandschap te behouden. Dit vraagt om ontwikkelingen die passen bij de kenmerken en schaal van het landschap ter plekke, terwijl tegelijkertijd voldoende capaciteit moet worden opgebouwd voor de groeiambities richting 2050.
Het huidige Twentse watersysteem kan niet voldoende water leveren voor de behoefte van inwoners en industriële processen en is in toenemende mate afhankelijk van het IJsselmeer. Bestaande bronnen moeten beschermd worden en innovaties als gebruik van regenwater / grijs water (voor bv wassen, douchen, wc) zijn essentieel voor de besparing, net als het toepassen van ander én minder water voor de industrie. Opgemerkt wordt dat deze schaalsprong extra behoefte aan (drink-) water met zich mee brengt. De inzet op enkel besparing ontoereikend voor de ambities die in deze strategie staan beschreven.
Op dit moment wordt het netwerk uitgebreid en worden verdeelstations bij Almelo en Hengelo gerealiseerd. Dit draagt bij aan een oplossing van de netcongestie voor de huidige situatie tot 2035. De beoogde schaalsprong in Twente tot 2050 vraagt aanvullende actie om een tweede congestieprobleem te voorkomen.
Hierbij speelt bovendien het Twentekanaal een rol: het waterpeil in het kanaal zakt in droge tijden, wat ten koste gaat van de bevaarbaarheid, maar ook ten koste van de functie van zoetwateraanvoer en -beschikbaarheid. Het tempo van de ontwikkeling van wonen en werken is gerelateerd aan de beschikbare drink- en proceswatercapaciteit. Hierbij geldt dat zonder een systemische omslag (besparen en extra toevoer) de schaalsprong in bevolking en werkgelegenheid wordt vertraagd.