Advies gezondheidsrisicos rond veehouderijen 2025 deel 2
Tekst van het document
Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II Gezondheidsimpact van wonen nabij geitenhouderijen en mogelijkheden voor beperking gezondheidsrisico’s Aan: de ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Landbouw, Veehouderij, Visserij en Natuur (LVVN) Nr. 2025/20, Den Haag, 8 december 2025 2
inhoud Samenvatting 3 01 I nleiding 6 1.1 Aanleiding en adviesaanvraag 6 1.2 Deeladvies I in een notendop 7 1.3 Commissie en werkwijze 9 1.4 Leeswijzer 9 02 B ron en blootstelling nader beschouwd 10 2.1 Stalsysteem en stalmanagement 10 2.2 Aantal bedrijven en geiten 12 2.3 Blootstellingsroute 13 03 A ard en omvang gezondheidseffect 14 3.1 Aard en ernst van longontstekingen 14 3.2 Gevoelige groepen 15 3.3 Omvang gezondheidseffect 16 3.4 Gezondheidsimpact in breder perspectief 21 04 M ogelijkheden voor beperken gezondheidsrisico 25 4.1 Emissiereductie 25 4.2 Afstand tot gevoelige bestemmingen 25 4.3 Monitoring en onderzoek 26 05 A dvies 27 Literatuur 30 Commissie en geraadpleegd deskundigen 33 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 Inhoud Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 2 van 34
samenvatting Naar aanleiding van de resultaten van het recentste onderzoek naar Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (VGO-III) heeft de minister van VWS, mede namens de minister van LVVN, de Gezondheidsraad om advies gevraagd over de mogelijke gezondheidseffecten van wonen in de buurt van een geitenhouderij. In 2018 concludeerde de Gezondheidsraad op basis van de toenmalige stand van de wetenschap dat er aanwijzingen waren voor een oorzakelijk verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen, maar dat de gegevensbasis op dat moment beperkt was. De commissie Veehouderij en gezondheid van de Gezondheidsraad heeft opnieuw de stand van de wetenschap in kaart gebracht. Deel I: waarschijnlijk oorzakelijk verband In het 1e deeladvies dat op 3 juli 2025 is gepubliceerd concludeert de commissie dat het verband tussen wonen in de nabijheid van geiten- houderijen en longontstekingen waarschijnlijk oorzakelijk is. De commissie acht het aannemelijk dat er niet 1 specifieke ziekte verwekker verantwoordelijk is voor het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen, maar dat er sprake is van een samenspel van factoren (multicausaliteit).
Hierbij leiden het stal systeem en het stalmanagement van geitenhouderijen mogelijk tot (piek)bloot- stellingen in de omgeving aan onder meer algemeen voorkomende micro-organismen, fijnstof en endotoxinen. Dat zou bij omwonenden kunnen zorgen voor (gevoeligheid voor) het krijgen van een long- ontsteking. De vaststelling dat er waarschijnlijk sprake is van een oorzakelijk verband vormt volgens de commissie voldoende aanleiding voor de overheid om op basis van het voorzorgsbeginsel maatregelen te nemen om gezondheids risico’s voor omwonenden van geitenhouderijen te beperken. De aard en de omvang van de gezondheidseffecten zullen mede bepalend zijn voor de evenredigheid van die maatregelen. Deel II: Aanknopingspunten voor beperking gezondheidsrisico’s Om tot mogelijke aangrijpingspunten te komen voor het terugdringen van de gezondheidsrisico’s gaat de commissie in deel II dieper in op factoren die van invloed zijn op het risico op longontsteking bij omwonenden van geitenhouderijen en op de aard en omvang van de gezondheidseffecten. Aanzienlijk hoger gezondheidsrisico voor omwonenden Een brede beschouwing van de gezondheidsimpact van wonen in de nabijheid van geitenhouderijen onderstreept volgens de commissie de 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 Samenvatting Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 3 van 34
noodzaak tot het nemen van maatregelen om de gezondheid van omwonenden van geitenhouderijen te beschermen. Bij het beoordelen van de gezondheidsimpact kijkt de commissie niet alleen naar hoeveel extra gevallen van longontsteking er gemiddeld jaarlijks optreden bij mensen in Nederland door wonen in de nabijheid van een geitenhouderij. Dat zijn naar schatting 841 gevallen binnen een woonafstand van 1 kilo- meter. De commissie kijkt met name ook naar het individuele risico: hoeveel groter is de kans om longontsteking te krijgen voor iemand die dichtbij een geitenhouderij woont vergeleken met het risico op een longontsteking als er geen geitenhouderij in de buurt zou zijn. Binnen een woonafstand van 500 meter is dat risico gemiddeld 73% hoger, binnen een woonafstand van 1 kilometer 19%. Dat is aanzienlijk vergeleken met het gezondheids- risico van blootstelling aan luchtverontreiniging en andere milieu- gezondheidsrisico’s. Groepen die over het algemeen gevoeliger zijn voor het krijgen van een longontsteking en een ernstiger verloop daarvan zijn onder andere jonge kinderen, ouderen en mensen met onderliggend lijden. Er zijn geen aanwijzingen dat de aard en ernst van longontstekingen bij omwonenden van geitenhouderijen verschillen van longontstekingen door andere oorzaken.
Terugdringen van blootstelling: uitstoot reduceren en minimale afstand Volgens de commissie is het aannemelijk dat longontstekingen in de buurt van geitenhouderijen worden veroorzaakt door een samenspel van verschillende factoren (multicausaliteit). De emissies die daarbij een rol spelen zijn wel in beeld, maar met name over de precieze blootstellings- routes is nog onduidelijkheid. Daarom zijn het terugdringen van de emissie (uitstoot) van micro-organismen, fijnstof en endotoxinen uit geitenhouderijen en van de uiteindelijke blootstelling van omwonenden aan deze emissies volgens de commissie de meest aangewezen manieren om gezondheidsrisico’s te beperken. Blootstelling aan emissies kan verminderd worden door een minimale afstand aan te houden tussen geitenhouderijen enerzijds en woningen en andere gebouwen en locaties waar mensen langdurig verblijven of een groot deel van de dag door- brengen anderzijds. In de geitenhouderij worden meestal potstallen met natuurlijke ventilatie gebruikt. De commissie verwacht dat het stalsysteem van invloed is op de emissies. Datzelfde geldt voor het stalmanagement: de frequentie en wijze van bijstrooien en uitmesten, de wijze van ventileren en behandelen van de stallucht, en de wijze waarop mest wordt opgeslagen en toegepast kan allemaal van invloed zijn op de emissies.
Er is momenteel echter geen inzicht in het precieze effect van het stalsysteem en stal management op de emissie van de verschillende componenten uit geitenhouderijen en in de 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 Samenvatting Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 4 van 34
effectiviteit van maatregelen die daarop gericht zijn. Ook is er onvoldoende kennis beschikbaar over de samenstelling, ver spreiding, blootstelling en blootstelling-effect relaties van de verschillende componenten in de emissies. De commissie kan daarom niet inschatten in welke mate specifieke emissiereducerende maatregelen het gezondheids- risico voor omwonenden verminderen. Afstandsnormen verlagen het gezondheidsrisico voor omwonenden en (gevoelige) groepen die langdurig in de omgeving van geitenhouderijen verblijven, en zijn zeker aangewezen zo lang niet duidelijk is of uitstoot- verminderende maatregelen afdoende zijn. Bij een voorgenomen nieuw- vestiging van een geitenhouderij en bij een voorgenomen realisering van woningen en andere gevoelige bestemmingen adviseert de commissie uit voorzorg ten minste een afstand van 1 kilometer aan te houden. Voor bestaande situaties kan ingezet worden op emissiereductie om het risico op longontstekingen terug te dringen. Daarnaast kan bij wijziging van bestaande situaties een beperking van de omvang van geiten- houderijen mogelijk bijdragen aan het terugdringen van het gezondheids- risico. Daarbij verdienen situaties waarbij meerdere geitenhouderijen aanwezig zijn binnen een afstand van 1 kilometer van gevoelige bestemmingen bijzondere aandacht.
Concrete grenswaarden voor het aantal bedrijven en het aantal geiten per bedrijf zijn echter niet aan te duiden op basis van de beschikbare informatie. Besluitvorming over maatregelen Welke invulling van het voorzorgsbeginsel proportioneel is, welk gezondheidsrisico daarbij als acceptabel wordt beschouwd en hoe belangen van alle betrokkenen daarbij worden meegewogen is een politiek-bestuurlijke afweging. Er is niet een maatlat waarlangs alle omgevingsrisico’s beoordeeld kunnen worden. Bij de besluitvorming over maatregelen adviseert de commissie dat de Rijksoverheid, provincies en gemeenten de systematiek van het Beoordelingskader Gezondheid en Milieu voor veehouderijen gebruiken. Naast vragen over aard en omvang van het gezondheidseffect zijn daarin ook vragen over de waardering van het gezondheidseffect opgenomen. Ook bevat het beoordelingskader vragen over de effectiviteit, kosten en baten van mogelijke maatregelen. De commissie adviseert daarbij de maatregelen die zij in dit deeladvies uit gezondheidskundig oogpunt voorstelt als uitgangspunt te nemen en het effect van de maatregelen te monitoren. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 Samenvatting Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 5 van 34
01 inleiding 1.1 Aanleiding en adviesaanvraag De Gezondheidsraad bracht in 20121 en 20182 advies uit over de gezond- heidsrisico’s voor omwonenden van veehouderijen. De aanleiding daar- voor waren het IVG-onderzoek (Intensieve Veehouderij en Gezondheid) en de vervolgonderzoeken onder de noemer VGO (Veehouderij en Gezondheid Omwonenden). In het advies van 2018 gaf de Gezondheids- raad aan dat er in de wetenschappelijke literatuur duidelijke aanwijzingen waren voor gezondheidsrisico’s voor omwonenden van veehouderijen. Uit de toen beschikbare onderzoeken kwam naar voren dat er een associ- atie bestond tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het optreden van longontstekingen. De Gezondheidsraad concludeerde echter ook dat de gegevensbasis op dat moment beperkt was. Er zijn sindsdien aanvullende onderzoeken uitgevoerd door het VGO-consortium, waarin onder andere de epidemiologische analyses van huisartsgegevens over longontstekingen werden uitgebreid met gegevens uit recentere jaren, vergelijkbare analyses in een 2e onderzoeksgebied zijn gedaan, en gezocht werd naar de onderliggende biologische oorzaak van de long- ontstekingen.
Het eindrapport van deze VGO-III onderzoeken werd op 4 februari 2025 gepubliceerd.3 Na publicatie van het VGO-III eindrapport heeft de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), mede namens de minister van Landbouw, Veehouderij, Visserij en Natuur (LVVN), de Gezondheidsraad gevraagd het advies uit 2018 te actualiseren op basis van alle op dit moment beschikbare gegevens. De Gezondheidsraad heeft de beant- woording van de adviesvraag opgesplitst in 2 delen. In figuur 1 staat een Deeladvies I Deeladvies II Bewijskracht van wetenschappelijke informatie Over het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen Oordeel over oorzakelijkheid Op basis van alle beschikbare wetenschappelijke informatie en beoordelingskader Karakterisering van gezondheidsimpact Op basis van blootstellingskenmerken, blootstellingresponsrelatie, ernst van effecten, gevoelige groepen Handelingsopties voor vertaling naar beleid Op basis van bevindingen uit deeladvies I en II en bredere context Figuur 1 Inhoud deeladvies I en deeladvies II 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 01 | Inleiding Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 6 van 34
schematische weergave van de inhoud van deel I en deel II van het advies. In deel I, dat op 3 juli 2025 is gepubliceerd, concludeert de commissie Veehouderij en gezondheid op basis van de huidige stand van de wetenschap dat er waarschijnlijk sprake is van een oorzakelijk (causaal) verband tussen het wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen. Daarbij identificeerde de commissie een plausibel onderliggend biologisch werkingsmechanisme.4 In het voorliggende deel II beantwoordt de commissie specifieke vragen over de factoren die van invloed zijn op het risico op longontsteking bij omwonenden van geitenhouderijen en de aard en omvang van de gezondheidseffecten. Ook plaatst de commissie de gezondheidseffecten in perspectief van andere omgevingsrisico’s voor de volksgezondheid. Daarnaast beschouwt de commissie in dit deeladvies de mogelijke aangrijpingspunten voor het terugdringen van gezondheidsrisico’s voor omwonenden van geitenhouderijen. De volledige tekst van de adviesaanvraag is te vinden op de website van de Gezondheidsraad. Op basis van de adviesaanvraag richt dit Gezondheidsraadadvies zich op de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen.
Andere mogelijke gezondheidseffecten (zoals zoönose- risico’s en gezondheidseffecten van luchtverontreiniging) van geiten- houderijen en andere typen veehouderijen worden alleen beschreven waar relevant voor het duiden van deze associatie. 1.2 Deeladvies I in een notendop Voor deeladvies I heeft de commissie literatuurdatabases doorzocht op wetenschappelijke publicaties die sinds het vorige Gezondheidsraad advies uit 2018 zijn gepubliceerd. Vervolgens heeft zij op basis van de beschikbare wetenschappelijke onderzoeksresultaten beoordeeld hoe sterk de bewijskracht is voor het bestaan van een oorzakelijk verband (causaliteit) tussen wonen in nabijheid van geitenhouderijen en long- ontstekingen. De sterkte van de bewijskracht hangt onder meer af van het type onderzoek, de kwaliteit van het onderzoek en de samenhang van resultaten uit verschillende onderzoeken. De commissie kwam tot de conclusie dat het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen waarschijnlijk oorzakelijk is. Het VGO-III onderzoek heeft bevindingen opgeleverd die de consistentie van de eerder gevonden associatie versterken. Ook heeft de commissie op basis van beschikbare wetenschappelijke onderzoeken een plausibel biologisch werkingsmechanisme geïdentificeerd dat deze associatie kan verklaren.
Zij acht het aannemelijk dat er sprake is van een samenspel van factoren (multicausaliteit) en niet 1 specifieke ziekte- verwekker verantwoordelijk is voor de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen. Geitenhouderijen 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 01 | Inleiding Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 7 van 34
zorgen voor verspreiding van algemeen voorkomende micro-organismen, fijnstof en endotoxinen onder andere tijdens het uitmesten van potstallen. Transmissie van infectieuze micro-organismen naar de directe omgeving zou over korte afstanden kunnen plaatsvinden via de lucht, en daarnaast van de omgeving naar personen en tussen personen onderling. Dat kan bij omwonenden leiden tot verhoogd dragerschap van de micro- organismen. De micro-organismen kunnen zich vanuit de hogere lucht- wegen verspreiden naar de longen, en daar vervolgens ofwel zelf een infectie teweegbrengen ofwel via verstoring van het longmicrobioom de gevoeligheid voor infectie door andere micro-organismen verhogen. De gevoeligheid voor longontstekingen kan ook vergroot worden door inhalatie van fijnstof en endotoxinen uit geitenhouderijen. Dit kan even- eens van invloed zijn op het longmicrobioom en daarnaast ontstekings- reacties in de luchtwegen veroorzaken. Dit multicausale werkings- mechanisme, waarin meerdere blootstellingen en processen gelijktijdig een rol spelen, wordt op onderdelen ondersteund door de beschikbare gegevens uit wetenschappelijk onderzoek. Figuur 2 geeft een samenvatting van het multicausale werkings- mechanisme weer.
Blootstellingsbronnen Blootstellingsroutes micro-organismen Biologisch werkingsmechanisme Dagelijks vanuit de stal Tijdens uitmesten (piekbootstelling) Van de mestopslag* • Via de omgeving (van geiten naar de directe omgeving en vervolgens naar mensen) • Tussen mensen onderling Infectieuze micro-organismen kunnen zich verspreiden: • Direct vanuit stal, via de lucht (over korte afstanden) Waar komt de emissie vandaan? *Mest ligt vaak buiten opgeslagen Emissie van de volgende componenten: • fijnstof • endotoxinen • micro-organismen • ammoniak (leidt tot secundair fijnstof) Verhoogde gevoeligheid voor longontstekingen, niet door één specifieke ziekteverwekker maar via een combinatie van: Dragerschap van micro-organismen Verstoring van het luchtwegmicrobioom door micro-organismen en andere emissies Ontstekingsreacties in de luchtwegen door micro-organismen en andere emissies Figuur 2 Multicausaal werkingsmechanisme dat de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen waarschijnlijk kan verklaren 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 01 | Inleiding Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 8 van 34
1.3 Commissie en werkwijze De commissie Veehouderij en gezondheid bestaat uit experts uit verschillende disciplines, die niet bij het VGO-III onderzoek betrokken zijn geweest. Daarnaast zijn deskundigen buiten de commissie geconsulteerd voor specifieke informatie. Ook heeft een vertegenwoordiging van de commissie een werkbezoek aan een geitenhouderij afgelegd, waarbij vertegenwoordigers van de geitenhouderijsector zijn geraadpleegd. De samenstelling van de commissie en de incidenteel geraadpleegd deskundigen zijn te vinden achter in dit advies. Een verslag van het werkbezoek is te vinden op de website van de Gezondheidsraad. Bij het opstellen van dit advies zijn ook de perspectieven in overweging genomen van relevante (belangen)organisaties, die bij aanvang van het adviestraject werden uitgenodigd hun visies met de commissie te delen. Deze perspectieven zijn te vinden op de website van de Gezondheids- raad. 1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 gaat de commissie dieper in op de bronnen van emissies (uitstoot) uit geitenhouderijen en de routes waarlangs omwonenden worden blootgesteld aan die emissies. In hoofdstuk 3 beschrijft de commissie de aard en omvang van de gezondheidseffecten bij omwonenden van geitenhouderijen en plaatst zij deze in een breder perspectief.
Hoofdstuk 4 beschouwt de mogelijke aangrijpingspunten voor het terugdringen van het gezondheidsrisico voor omwonenden van geitenhouderijen. In hoofdstuk 5, ten slotte, schetst de commissie handelingsopties voor de overheid. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 01 | Inleiding Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 9 van 34
02 bron en blootstelling nader beschouwd In het multicausale werkingsmechanisme dat de commissie in deel- advies I beschrijft (zie ook paragraaf 1.2) spelen emissies (uitstoot) van micro-organismen, fijnstof en endotoxinen afkomstig van voornamelijk de bedding en stalmest uit geitenhouderijen een rol.4 Van deze com - ponenten is bekend dat ze respiratoire effecten kunnen veroorzaken. Het stalsysteem en stalmanagement spelen mogelijk een rol in de emissies, maar de precieze invloed is niet duidelijk. Het risico op long- ontsteking onder omwonenden neemt toe bij een kortere woonafstand tot een geitenhouderij en aanwezigheid van een groter aantal geiten- houderijen. De exacte relatie tussen het aantal bedrijven of aantal geiten per bedrijf en de emissies en daarmee samenhangende gezondheidsrisico’s is niet vast te stellen op basis van de beschikbare informatie. Over de precieze blootstellingsroutes van geitenhouderijen naar omwonenden bestaan ook nog kennishiaten. 2.1 Stalsysteem en stalmanagement De meeste melkgeiten worden in Nederland gehouden in potstallen, waar de dieren de gehele dag verblijven.5 De mest wordt in de potstal op - gehoopt en regelmatig bedekt met een nieuwe laag strooisel, meestal stro. De bedding en stalmest leverden in het VGO-III onderzoek de grootste relatieve bronbijdrage aan het gemeten stallucht-microbioom.
Fijnstof concentraties in de stallen van de deelnemende bedrijven waren gemiddeld relatief laag (24-uurs continue PM10 metingen). In de nacht waren de concentraties stabiel en overdag schommelend en onder andere tijdens het melken verhoogd. Tijdens het (bij)strooien van strooisel en uitmesten van potten werden zeer hoge pieken in fijnstofconcentraties gemeten. PM10 concentraties in stallucht bedroegen op die momenten gedurende meerdere uren honderden tot duizenden µg/m3, vergelijkbaar met concentraties die worden gemeten in legpluimveestallen.3 Of de samenstelling van fijnstof afkomstig van geitenhouderijen hetzelfde is bij basisemissies en piekemissies is niet onderzocht. De endotoxinefractie in fijnstof afkomstig van geiten is hoog ten opzichte van die in fijnstof afkomstig van rund- en pluimvee, maar of fijnstof van geitenhouderijen ook in andere opzichten verschilt van fijnstof van andere typen vee - houderijen is niet bekend.6 Ook is niet bekend wat de relatieve bijdrage is van de totale basisemissie en van piekemissies aan de verspreiding van fijnstof, endotoxinen en micro-organismen uit geitenhouderijen naar de omgeving. Daardoor is niet goed in te schatten welke invloed het aanpakken van de basisemissie (bijvoorbeeld via de wijze van ventilatie) of de piekemissies (zoals de frequentie van bijstrooien en uitmesten) zal hebben op de verspreiding. 2 Gezondheidsraad | Nr.
2025/20 hoofdstuk 02 | Bron en blootstelling nader beschouwd Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 10 van 34
In veruit de meeste melkgeitenstallen wordt natuurlijke ventilatie toegepast. Opfokstallen zijn veelal voorzien van mechanische ventilatie. Slechts enkele bedrijven passen luchtwassers toe. Het aandeel emissie- arme huisvesting (staltypen met emissiearme vloeren en/of luchtwassers) bedraagt bij geitenhouderijen ongeveer 1%.7 Het verschil in de berekende emissie van fijnstof tussen natuurlijk en mechanisch geventileerde stallen was klein in het VGO-III onderzoek.3 Voordelen van mechanische ventilatie zouden kunnen zijn dat het tijdstip en het volume van de emissie te reguleren is, en dat de uitgaande stallucht met behulp van luchtwassers gereinigd kan worden. Daardoor kan naast emissie van ammoniak, afhankelijk van het type luchtwasser, ook emissie van fijnstof, endotoxinen en geur teruggedrongen worden.8 Over de toepasbaarheid en effectiviteit van verschillende methoden voor luchtwassing en nabehandeling van ventilatielucht voor het terugdringen van emissie van infectieuze micro- organismen uit (geiten)stallen is nog weinig (praktijk)kennis beschikbaar. Dat geldt ook voor inactivering van micro-organismen die aanwezig zijn in stallen met behulp van ionisatietechnieken of UV-licht.9,10 De frequentie van het bijstrooien en de hoeveelheid strooisel kunnen invloed hebben op de soort en hoeveelheid micro-organismen in de stal- mest.
Bij aanwezigheid van meer micro-organismen, zuurstof en vocht kan er meer compostering optreden. Daarbij worden sommige micro- organismen geïnactiveerd. Een dikkere laag strooisel vermindert mogelijk ook de verspreiding van componenten uit de stalmest naar de stallucht.8 De verspreiding van componenten uit de bedding en stalmest kan mogelijk ook worden verminderd door de luchtvochtigheid te verhogen of door te sproeien voorafgaand aan het uitmesten. Er is geen informatie beschikbaar over de effectiviteit daarvan. Ook de manier waarop mest wordt opgeslagen kan invloed hebben op de hoeveelheid en verspreiding van micro-organismen. Normaliter wordt de mest van melkgeitenhouderijen buiten de stal opgeslagen op een mest- plaat of in een sleufsilo, vaak onder een luchtdoorlatend doek. Door de compostering en temperatuurstijging die daarbij optreedt, kunnen veel micro-organismen worden gedood.8 Bij de 16 geitenhouderijen die deel- namen aan de VGO-III geitenbedrijvenstudie verschilde de opslag van mest van bedrijf tot bedrijf: onafgedekte opslag op een betonplaat of op zand, (tijdelijke) opslag afgedekt met luchtdoorlatende of luchtdichte doek of plastic, opslag binnen zonder ventilatie, overkapte opslag of combina- ties hiervan. De opslagduur varieerde tussen en binnen de bedrijven van 30 dagen tot soms 1 jaar.
Er waren ook 2 bedrijven die de mest binnen 4 dagen na uitmesten afvoerden. Soms wordt de mesthoop omgezet voor het uitrijden van de mest.3 Uitrijden van de mest gebeurt (deels) op eigen grond of elders. Veel mest wordt gebruikt in de akkerbouw en bollenteelt en wordt dan omgewerkt na uitrijden. Bij toepassing op grasland en bij bomenteelt gebeurt dat niet. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 02 | Bron en blootstelling nader beschouwd Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 11 van 34
hoofdstuk 02 | Bron en blootstelling nader beschouwd | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 12 van 34 In VGO-III zijn op 11 bedrijven monsters genomen aan de buitenkant van | 2.2 | Aantal bedrijven en geiten de mesthoop, op 1 bedrijf ook dieper in de mesthoop, en op 2 bedrijven is | De vaststelling van een associatie tussen het optreden van longontsteking tijdens het omzetten van de mesthoop benedenwinds fijnstof bemonsterd | en de aanwezigheid van geitenhouderijen in de woonomgeving in de om de daarin aanwezige micro-organismen vast te stellen (afstand tot | VGO-onderzoeken, roept de vraag op of deze associatie samenhangt met mesthoop is niet gerapporteerd). Veel van de bacteriën die relatief vaak | het aantal geitenhouderijen en aantal geiten. In 2024 waren er in werden aangetroffen in stalmest werden vaak teruggevonden in monsters | Nederland 648 geitenhouderijen met gemiddeld 741 geiten.11 Van deze van de mesthoop. Het merendeel van deze bacteriën werd ook aan- | bedrijven zijn ongeveer 370 bedrijven professionele melkgeitenhouderijen. getroffen in de 2 luchtmonsters. Dieper in de mesthoop werden nog een | Het gros daarvan heeft tussen de 600 en 1.600 melkgeiten. aantal extra bacteriën aangetroffen ten opzichte van de monsters van de buitenkant van de mesthoop.
Er is niet onderzocht of het om levende | In het IVG-onderzoek uit 201112 werd geen relatie gezien tussen het aantal bacteriën ging en hoe lang de bacteriën overleven in (on)afgedekte | geitenhouderijen of het aantal geiten per geitenhouderij in een bepaald mesthopen of bij verschillende methoden van mestverwerking zoals | gebied en het aantal longontstekingen bij bewoners van dat gebied. composteren, aanzuren of vergisten.3,8 | Wel werd een associatie gevonden tussen longontstekingen en een groter aantal geiten binnen 5 kilometer van de woning en tussen long- Het is volgens de commissie aannemelijk dat de bedding en stalmest een | ontstekingen en het aantal megastallen (meer dan 1.500 geiten per stal) belangrijke bron vormen van de emissies van micro-organismen, fijnstof | binnen hetzelfde postcodegebied als de woning. en endotoxinen uit potstallen. Bij gebruik van andere stalsystemen zouden | In VGO-I (2016)13 en VGO-II (2017)14 zijn de associaties tussen aantallen de emissies van deze componenten daarom lager kunnen zijn, maar dit is | geiten of geitenbedrijven en longontstekingen bij omwonenden niet niet onderzocht.5 Er is ook weinig inzicht in de invloed van stalmanagement | specifiek onderzocht.
In VGO-III (2025)3 werd in het oorspronkelijke (zoals de frequentie en wijze van bijstrooien en uitmesten, de wijze van | VGO-onderzoeksgebied (Noord-Brabant en Noord-Limburg) een risico- ventilatie en behandeling van (uitgaande) stallucht, en de wijze waarop | verhoging gezien voor elke extra geitenhouderij die zich binnen een mest wordt opgeslagen en toegepast) op de emissies van micro- | afstand van 2 kilometer tot de woning bevond. In het nieuw toegevoegde organismen, fijnstof en endotoxinen. | UGO-onderzoeksgebied (Utrecht, Gelderland en Overijssel) werd er geen aanvullend effect van het aantal geiten gevonden op de associatie tussen 2 de aanwezigheid van een geitenhouderij rond het woonadres en het optreden van longontstekingen. Binnen de zones met een straal van 500 meter en 1.000 meter tussen het woonadres en een geitenhouderij in het gecombineerde VGO- en UGO-onderzoeksgebied werd ook geen additioneel effect gevonden van het aantal geiten. Het is mogelijk dat dit additionele effect niet aangetoond kon worden vanwege een gebrek aan statistische zeggingskracht, doordat de variatie in de omvang van geiten- houderijen (aantal geiten per bedrijf) in de omgeving van een huis- artspraktijk beperkt was.15 De commissie concludeert dat het risico op longontsteking onder omwonenden toeneemt wanneer het aantal geitenhouderijen binnen een bepaalde woonafstand toeneemt.
Op basis van bovenstaande resultaten is niet duidelijk of naast de aanwezigheid van geitenhouderijen ook het aantal geiten een belangrijkere risicofactor vormt voor het risico op long- ontsteking bij omwonenden. Er zijn geen systematische verschillen in stalsysteem en stalmanagement tussen professionele melkgeiten- houderijen met meer of minder geiten. Het is wel aannemelijk dat het aantal geiten van invloed is op de emissie van micro-organismen, fijnstof en endotoxinen uit bedding en mest. De commissie kan op basis van de beschikbare informatie echter niet vaststellen wat de kwantitatieve relatie is tussen het aantal bedrijven of aantal geiten en de hoeveelheid emissie van de verschillende componenten en het daarmee samenhangende risico op longontsteking bij omwonenden. 2.3 Blootstellingsroute In deel I heeft de commissie beschreven op welke wijze omwonenden van geitenhouderijen kunnen worden blootgesteld aan micro-organismen, fijnstof en endotoxinen. De commissie acht het aannemelijk dat bloot- stelling plaatsvindt door verspreiding van emissies uit geiten(stallen) naar de directe omgeving via de lucht. Micro-organismen zouden vervolgens van de omgeving naar personen en tussen personen onderling verspreid kunnen worden. De wijze waarop en de mate waarin omwonenden worden blootgesteld is afhankelijk van verschillende factoren, waarover nog weinig kennis beschikbaar is.
Zo is niet bekend hoeveel de verschillende vormen van transmissie in absolute of relatieve zin bijdragen aan de blootstelling van omwonenden. Ook is niet bekend in hoeverre micro-organismen uit geitenstallen zich gebonden aan fijnstof verspreiden. Een ander kennishiaat betreft het effect van piekemissies bij het uitmesten van geitenstallen op de aanwezigheid van infectieuze micro-organismen in omgevingslucht, leefomgeving en bij omwonenden. Daarnaast ontbreekt inzicht in de verschillen in aanwezigheid van infectieuze micro-organismen in de lucht en leefomgeving op verschillende afstanden van geitenhouderijen, tussen gebieden met aan- en afwezigheid van geitenhouderijen en tussen omgevingen van verschillende typen veehouderijen. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 02 | Bron en blootstelling nader beschouwd Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 13 van 34
hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 14 van 34 03 | aard en omvang | registraties te bepalen of de karakteristieken van de longontstekingen die gediagnosticeerd werden in de onderzoeksgebieden verschilden van die gezondheidseffect | in de controlegebieden. Er is namelijk geen informatie beschikbaar over de verantwoordelijke ziekteverwekker en het type longontsteking, doordat Het geschatte aantal longontstekingen dat op landelijke schaal is toe te | medisch microbiologisch onderzoek niet standaard deel uitmaakt van de schrijven aan wonen binnen 1 kilometer van een geitenhouderij | huisartsdiagnose. Ook is er geen informatie beschikbaar over de ernst, de bedraagt gemiddeld 841 per jaar met een marge van 207 tot 1.815 | behandeling en het verloop van de longontstekingen. long | ontstekingen. Er zijn geen aanwijzingen dat die longontstekingen in aard of ernst verschillen van longontstekingen door andere oorzaken. | In het VGO-III onderzoek werd onder 108 patiënten met longontsteking Voor individuele omwonenden van geitenhouderijen is er sprake van | een vragenlijst afgenomen. Van deze patiënten was 62% woonachtig een aanzienlijk risico op longontsteking. Binnen een woonafstand van | binnen 2 kilometer van een geitenhouderij.
De meerderheid van de pati- 500 meter tot een geitenhouderij is de kans op longontsteking | enten rapporteerde klachten zoals hoesten (96%), benauwdheid (74%) en gemiddeld 73% hoger en binnen een woonafstand van 1 kilometer | koorts (53%). Ook een versnelde ademhaling (26%), verhoogde hartslag gemiddeld 19% hoger dan wanneer er geen geitenhouderij aanwezig is. | (22%) en pijn bij ademhaling (16%) werden gemeld. Bij 73 patiënten werd Groepen die over het algemeen gevoeliger zijn voor het krijgen van een | een CRP-test (C-reactieve proteïne) uitgevoerd, die bij 27 patiënten een longontsteking en een ernstiger verloop daarvan zijn onder andere | indicatie voor een bacteriële infectie liet zien.3 De commissie ziet op basis jonge kinderen, ouderen en mensen met onderliggend lijden. | van de ziekteverschijnselen en de ziekteverwekkers die werden aange- toond bij patiënten in het VGO-III onderzoek geen redenen om aan te 3.1 | Aard en ernst van longontstekingen | nemen dat longontstekingen onder omwonenden van geitenhouderijen In de IVG- en VGO-onderzoeken is de diagnose van longontsteking door | verschillen van andere, buiten een zorginstelling opgelopen long- een huisarts als uitkomstmaat gehanteerd. Die diagnose (ICPC-code R81 | ontstekingen (ook wel CAP: community-acquired pneumonieën).
van de International Classification of Primary Care) werd gesteld op basis van de Acuut Hoesten-standaard van het Nederlands Huisarts Genoot- | Huisartsen in Nederland registeren per jaar 187 nieuwe gevallen van long- schap (NHG). Het is niet mogelijk om op basis van de huisartsen- | ontsteking per 10.000 inwoners.16 In de meeste gevallen herstellen deze 2 hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 15 van 34 patiënten onder begeleiding van de huisarts. Analyse van registraties van | betreft dit ongeveer de helft van de patiënten die met een longontsteking huisartsdiagnoses, ziekenhuiszorg en doodsoorzaken liet zien dat voor | in het ziekenhuis verblijven.20 2,3% van de patiënten bij wie de huisarts een CAP-diagnose vaststelt binnen 30 dagen een ziekenhuisopname vanwege CAP nodig is en dat | 3.2 | Gevoelige groepen 1% van de patiënten met een door de huisarts vastgestelde CAP binnen | Longontstekingen komen in het algemeen vaker voor bij ouderen – de die periode als gevolg van de longontsteking overlijdt.17 Dit betekent dat | incidentie (het aantal nieuwe gevallen in een populatie per jaar) neemt toe een door de huisarts vastgestelde CAP leidt tot ongeveer 4,3 ziekenhuis- | met de leeftijd. Onder jonge kinderen is de incidentie ook hoger. opnamen en 1,8 sterfgevallen per 10.000 personen per jaar.
Deze cijfers | Longontsteking komt daarnaast vaker voor bij mensen tussen de 45 en 79 acht de commissie het meest geschikt om de ernst van longontstekingen | jaar met een lager inkomen dan bij dezelfde leeftijdsgroep met een hoger aan te duiden. | inkomen. Andere risicofactoren zijn roken en het gebruik van alcohol, virale infecties, onderliggende ziekten zoals diabetes mellitus, taaislijm- Ook het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) rapporteert cijfers over | ziekte, nierinsufficiëntie, hartfalen en (andere) aandoeningen die de longontstekingen. Het CBS vermeldt cijfers van 15,6 ziekenhuisopnamen | weerstand verminderen.21 Ziekenhuisopnamen als gevolg van een long- en 2,4 sterfgevallen door longontsteking per 10.000 inwoners van | ontsteking komen het meest voor bij heel jonge kinderen en ouderen.21 Nederland per jaar.18,19 Deze cijfers zijn hoger dan de aantallen zieken- | Het aantal ziekenhuisopnamen per 10.000 personen per jaar loopt op van huisopnamen en overlijdens gerelateerd aan longontstekingen die door | 10,2 bij 45-65 jarigen tot 37,8 bij 65 tot 80 jarigen en 91,7 bij personen van huisartsen worden vastgesteld doordat veel patiënten met een CAP die in | 80 jaar en ouder.18 het ziekenhuis worden opgenomen of overlijden niet door een huisarts zijn gezien.17 Een andere reden voor de hogere cijfers is dat het CBS geen | Ook in de IVG- en VGO-onderzoeken bleken
toenemende leeftijd, lager onderscheid maakt tussen patiënten met een CAP en patiënten die een | opleidingsniveau, roken en de aanwezigheid van een of meer onder- pneumonie oplopen in een zorginstelling, zoals een ziekenhuis of | liggende aandoeningen (vooral respiratoire ziekten waaronder astma en verpleegtehuis. Bij die laatste patiënten is er vaak sprake van onder- | COPD) risicofactoren te vormen voor het krijgen van een longontsteking.15 liggend lijden, waardoor het risico op een infectie groter is. Naar schatting 2 Het is aannemelijk dat geitenhouders en mensen die werken in geiten- houderijen in hoge mate worden blootgesteld aan micro-organismen, endotoxinen en fijnstof uit geitenstallen. Dat zou kunnen betekenen dat zij een hoger risico lopen op longontsteking dan andere groepen omwonenden. Daar staat tegenover dat geitenhouders en medewerkers van geitenhouderijen die deelnamen aan het gezondheidsonderzoek binnen VGO-III over het algemeen relatief jong en gezond waren,3 wat kan betekenen dat deze groep juist een lager risico heeft. Op basis van de IVG- en VGO-onderzoeken kan niet worden vastgesteld of deze groep een specifieke risicogroep vormt. Uit huisartsenregistraties kan namelijk niet worden opgemaakt of patiënten met een longontsteking geiten- houders of werknemers van geitenhouderijen zijn.
En zelfs als dat zou kunnen, dan is deze groep te klein om statistisch te kunnen vaststellen of er onder hen meer of minder longontstekingen voorkomen dan onder andere groepen. 3.3 Omvang gezondheidseffect Bij het bepalen van de omvang van het gezondheidseffect van wonen in de nabijheid van geitenhouderijen heeft de commissie zowel gekeken naar het totaal aantal mensen dat in Nederland blootgesteld is en een longontsteking krijgt (absoluut risico) als naar de kans die een individuele omwonende heeft om een longontsteking te krijgen (relatief risico). Voor het bepalen van de grootte van de blootgestelde populatie is de commissie uitgegaan van het aantal omwonenden van geitenhouderijen binnen verschillende woonafstanden. Er zijn meerdere manieren om te schatten hoeveel van de longontstekingen onder deze omwonenden toe te schrijven zijn aan de nabijheid van een geitenhouderij. De commissie baseert zich op zogeheten odds ratio’s (als maat voor het relatieve risico) die in de VGO-onderzoeken zijn berekend voor verschillende afstanden tot geitenhouderijen en die laten zien dat er sprake is van een afstand- effectrelatie. Op basis van die odds ratio’s heeft de commissie geschat hoeveel extra longontstekingen optreden onder omwonenden van geiten- houderijen ten opzichte van het aantal longontstekingen dat in het algemeen optreedt.
Tabel 1 vat de gegevens over het absolute en het relatieve risico op een longontsteking voor omwonenden van geitenhouderijen samen. Daaronder gaat de commissie dieper in op de verschillende manieren om na te gaan hoe het aantal longontstekingen onder omwonenden van geitenhouderijen zich verhoudt tot het aantal longontstekingen in het algemeen. Daarbij wordt ook de totstandkoming van de schattingen in tabel 1 toegelicht. Tot slot gaat de commissie in op het kwantificeren van de ziektelast door longontstekingen bij omwonenden (de hoeveelheid gezondheidsverlies door verminderde kwaliteit van leven en vroegtijdig overlijden). 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 16 van 34
hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 17 van 34 Tabel 1 Aantal Nederlanders met verschillende woonafstanden tot de dichtstbijzijnde melkgeitenhouderij en schatting van het (extra) aantal longontstekingen dat op landelijke schaal jaarlijks te verwachten is binnen die groepen Woonafstand tot | Totaal aantal mensen dat in | Odds ratio (95% betrouwbaar heids | Geschatte | Geschat aantal long | ontstekingen Geschat extra aantal long | ontstekingen per geitenhouderij | Nederland binnen die afstand | interval) voor gecombineerd VGO- en | risicoverhoging | per jaar bij afwezigheid van | jaar bij aanwezigheid van geitenhouderij woont22 | UGO-onderzoeksgebied23 | geitenhouderij | (95% betrouwbaarheidsinterval) 0-500 meter | 46.034 | 1,73 (1,24-2,42) | 73% | 861 | 628 (207-1.222) 0-1.000 meter | 236.708 | 1,19 (1,00-1,41) | 19% | 4.426 | 841 (0-1.815) 0-2.000 meter | 1.327.787 | 1,00 (0,88-1,07) | 0% | 24.830 | n.v.t. Het geschatte aantal longontstekingen dat op landelijke schaal is toe te | de prevalentie van longontsteking in het VGO-onderzoeksgebied schrijven aan wonen binnen 1.000 meter van een geitenhouderij bedraagt | ongeveer 40% procent hoger dan in het referentiegebied. In VGO-III ging gemiddeld 841 gevallen per jaar.
De onzekerheidsmarge rond deze | het in het VGO-onderzoeksgebied om een 45-60% hogere prevalentie schatting loopt van 207 tot 1.815 gevallen van longontsteking. Van deze | tussen 2014 en 2016 en een 31-39% hogere prevalentie tussen 2017 en 841 gevallen zijn er 628 toe te schrijven aan wonen binnen 500 meter van | 2019. In het UGO-gebied werden tussen 2014 en 2017 40% meer long- een geitenhouderij. Onder omwonenden binnen een gebied van 500 tot | ontstekingen waargenomen dan in het referentiegebied.15 1.000 meter afstand tot een geitenhouderij komen jaarlijks naar schatting gemiddeld 213 extra gevallen van longontsteking voor. | De gebiedsvergelijkingen dienden in de VGO-onderzoeken als startpunt. Er werden verschillende aanvullende analyses uitgevoerd met gegevens Prevalentie vergelijken | op individueel niveau over woonafstand tot veehouderijen en long- In alle IVG- en VGO-onderzoeken zijn registraties van longontstekingen in | ontsteking. Met die analyses werd bepaald of verschillen tussen gebieden elektronische patiëntendossiers van huisartsenpraktijken vergeleken | in het voorkomen van longontsteking veroorzaakt kunnen worden door tussen een onderzoeksgebied met relatief veel veehouderijen en een | aanwezigheid van geitenhouderijen en/of door andere factoren die tussen referentiegebied. In het referentiegebied zijn veel minder veehouderijen, | de gebieden verschillen.
Op basis van die analyses zijn populatie maar de overige karakteristieken zijn vergelijkbaar: platteland, steden en | attributieve fracties berekend en odds ratio’s voor verschillende afstanden dorpen met minder dan 30.000 inwoners en vergelijkbare sociaal- | om na te gaan of er sprake is van een afstand-effectrelatie. economische status van inwoners. In het IVG-onderzoek en in VGO-I was 2 hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 18 van 34 Populatie attributieve fractie berekenen | voor heel Nederland. Dit onderzoeksgebied bevat vanwege de hogere De populatie attributieve fractie is het aandeel van het totaal aantal long- | dichtheid van geitenhouderijen relatief veel blootgestelde mensen. ontstekingen in de onderzoeksgebieden dat toe te schrijven is aan wonen | De commissie heeft in tabel 1 expliciet rekening gehouden met het nabij geitenhouderijen. De populatie attributieve fracties zijn in de VGO- | gegeven dat in andere gebieden in Nederland naar verhouding minder onderzoeken berekend voor alle inwoners van het onderzoeksgebied, | mensen binnen 2 kilometer van een geitenhouderij wonen22 en beschouwt ongeacht hun woonafstand tot een geitenhouderij.
Dit draagt | de extra gevallen van longontsteking in tabel 1 daarom als meer waarschijnlijk bij aan de lagere populatie attributieve fractie voor het | representatieve schattingen. UGO- onderzoeksgebied (0,6-2,6% | 23) dan voor het VGO-onderzoeks- gebied (6,0-7,8%24): in het UGO-gebied woont een groter percentage | Afstand-effect relatie analyseren inwoners (71%) op een afstand van meer dan 2 kilometer van een geiten- | Uit de verschillende IVG- en VGO-onderzoeken is bekend dat in de houderij dan in het VGO-gebied (38%). De VGO-onderzoekers | omgeving van veehouderijen in het algemeen hogere concentraties berekenden op basis van de populatie attributieve fracties uit de VGO-II | fijnstof, endotoxinen en microbiële componenten worden aangetroffen en en VGO-III onderzoeken dat er jaarlijks 25 tot 127 gevallen van long- | dat deze concentraties hoger zijn op kleinere afstand van veehouderijen ontsteking per 100.000 inwoners van de onderzoeksgebieden toe te | (250 meter of minder) dan op grotere afstand. Daarnaast is specifiek voor schrijven zijn aan wonen nabij een geitenhouderij.
| geitenhouderijen met behulp van verschillende statistische analyses het verband tussen de woonafstand tot geitenhouderijen en door de huisarts De VGO-onderzoekers maakten ook een schatting van het aantal long- | gediagnosticeerde longontstekingen onderzocht.15 ontstekingen dat op landelijke schaal toe te schrijven is aan de aanwezig- heid van een geitenhouderij binnen 2 kilometer van het woonadres.25 | Met logistische regressiemethoden werd inzicht verkregen in het verband Dat zijn 1.200 tot 6.600 extra gevallen van longontsteking per jaar, ofwel | tussen de woonafstand tot de dichtstbijzijnde geitenhouderij en long- 0,4 tot 2% van alle nieuwe gevallen van longontsteking geregistreerd door | ontstekingen. Deze analyses werden uitgevoerd voor verschillende zones huisartsen per jaar in Nederland.16 Een kanttekening bij deze aantallen is | rondom de woning met een straal variërend van 500 meter tot 2 kilometer. dat de VGO-onderzoekers het aantal gevallen van longontsteking in het | Resultaten werden uitgedrukt als odds ratio’s: de kans op ziekte bij bloot- betreffende onderzoeksgebied gebruikten om te komen tot een schatting | gestelden (geitenhouderij aanwezig) in vergelijking tot de kans op ziekte 2 hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 19 van 34 bij niet-blootgestelden (geen geitenhouderij aanwezig).
Deze analyses | binnen een woonafstand van 1 of 2 kilometer (afhankelijk van het studie- lieten in het VGO-onderzoeksgebied verhoogde odds ratio’s zien tot | jaar).23 afstanden van 2 kilometer tot een geitenhouderij, waarbij de odds ratio’s afnamen met toenemende woonafstand tot geitenhouderijen. Onderzoek | De commissie concludeert op basis van deze bevindingen dat het in het UGO-gebied en de gecombineerde analyse van het voorkomen van | aannemelijk is dat het risico op longontsteking verhoogd is binnen een longontstekingen in het VGO- en UGO-gebied lieten verhoogde odds | woonafstand van 1 kilometer van een geitenhouderij en het hoogst is ratio’s zien tot een afstand van 1 kilometer tot een geitenhouderij.3,23 | binnen een woonafstand van 500 meter. In het meest recente VGO-III De odds ratio’s waren het sterkst verhoogd en het meest consistent | onderzoek waarin gegevens van zowel het VGO- als het UGO- statistisch significant verhoogd binnen een woonafstand van 500 meter. | onderzoeksgebied gecombineerd werden, werden odds ratio’s berekend Op een woonafstand van meer dan 1 kilometer tot een geitenhouderij | van 1,19 voor de zone met een woonafstand tot 1 kilometer en 1,73 voor waren de odds ratio’s in verschillende VGO-onderzoeken niet significant | de zone met een woonafstand tot 500 meter.23 Daaruit kan afgeleid verhoogd.
Deze bevindingen kunnen een verhoogd risico op long- | worden dat de kans op longontsteking voor een individuele omwonende ontsteking onder omwonenden op meer dan 1 kilometer afstand tot een | van een geitenhouderij gemiddeld zo’n 19% respectievelijk 73% hoger is. geitenhouderij niet voldoende onderbouwen. Hoewel het risico op longontsteking afneemt met toenemende woon- Daarnaast zijn in de VGO-onderzoeken zogenoemde Kernel analyses | afstand tot geitenhouderijen, is het aantal blootgestelde omwonenden gedaan. Deze analyses nemen bij berekening van de kans op long- | binnen 1 kilometer afstand tot een geitenhouderij beduidend groter dan ontsteking bij omwonenden alle aanwezige geitenhouderijen in | binnen een straal van 500 meter. Tabel 1 geeft ter illustratie weer welke beschouwing en niet alleen de dichtstbijzijnde geitenhouderij. De uitkomst | aantallen longontstekingen er op landelijke schaal verwacht kunnen is een afstand waarop een verhoogd risico op longontstekingen wordt | worden binnen gebieden met verschillende woonafstanden tot een geiten- berekend.
In het VGO-III onderzoek werd het risico op longontsteking | houderij op basis van het aantal blootgestelde omwonenden, het landelijk hoger bij elke extra geitenhouderij binnen 2 kilometer van het woonadres | aantal diagnoses van longontsteking door huisartsen16 en de odds ratio’s in het VGO-gebied24 en in het UGO-gebied werd in 3 van de 4 jaren in de | die berekend zijn in het meest recente VGO-III onderzoek (gecombineerd studieperiode een hoger risico gezien voor elke extra geitenhouderij | VGO- en UGO-onderzoeksgebied).23 Ook het geschatte aantal long- 2 ontstekingen dat op basis van de odds ratio’s kan worden toegeschreven aan geitenhouderijen is aangeduid (extra aantal longontstekingen). Schattingen op basis van odds ratio’s die berekend werden voor het VGO- en UGO-onderzoeksgebied afzonderlijk leveren vergelijkbare resultaten op. Ook voor deze schattingen geldt de kanttekening dat de gegevens uit het VGO- en UGO-gebied slechts met enige onzekerheid te extrapoleren zijn naar andere gebieden omdat daar de verhouding tussen mensen die op verschillende afstanden van een geitenhouderij wonen en de demo- grafische kenmerken van de populatie anders kunnen zijn.
Ziektelast kwantificeren Een longontsteking die door de huisarts wordt vastgesteld leidt gemiddeld in 2,3% van de gevallen tot ziekenhuisopname en in 1% van de gevallen tot sterfte (zie paragraaf 3.1).17 Uitgaande van de geschatte 841 extra gevallen van longontsteking (zie tabel 1) zou dat betekenen dat binnen een straal van 1 kilometer van geitenhouderijen op landelijke schaal jaar- lijks zo’n 19 extra ziekenhuisopnamen en 8 sterfgevallen optreden door deze longontstekingen. De commissie benadrukt dat gegevens over ziekenhuisopnamen en overlijdens niet zijn verzameld in de VGO- onderzoeken, maar deze cijfers de best mogelijke schattingen betreffen op basis van beschikbare informatie uit andere bronnen. Deze schattingen zijn lager dan de aantallen die zijn genoemd in de aanbiedingsbrief bij de VGO-III rapportage van VWS aan de Tweede Kamer.25 Dat heeft twee oorzaken. Ten eerste komen de VGO-onderzoekers tot een hogere schatting van het extra aantal gevallen van longontsteking in Nederland op basis van populatie attributieve fracties. De commissie heeft hierboven beredeneerd waarom haar schattingen op basis van odds ratio’s representatiever zijn. Ten tweede gebruikt de commissie gegevens over ziekenhuisopname en sterfte die afkomstig zijn uit onderzoek onder patiënten met een longontsteking die door de huisarts werd vastgesteld.
De aantallen die genoemd worden in de aanbiedingsbrief zijn gebaseerd op CBS-cijfers. Die cijfers omvatten ook patiënten met longontsteking die niet door de huisarts zijn gezien en patiënten die hun longontsteking in een zorginstelling opliepen (zie paragraaf 3.1). Daardoor wordt het aantal patiënten dat in het ziekenhuis wordt opgenomen of overlijdt als gevolg van een door de huisarts vastgestelde longontsteking overschat. Bovengenoemde aantallen ziekenhuisopnamen en sterfgevallen moeten als een ruwe schatting worden gezien. Er zijn namelijk verschillende kant- tekeningen bij te maken. Zo kunnen er lokale/regionale verschillen zijn in het aantal aanwezige geitenhouderijen, in het aantal omwonenden en in de leeftijd en gezondheidsstatus van deze omwonenden. Als er bijvoor- beeld veel jonge kinderen of ouderen zijn onder de omwonenden, kan dat van invloed zijn op het aantal ziekenhuisopnamen door longontsteking. Een andere kanttekening is dat er geen rekening wordt gehouden met het gegeven dat het aandeel longontstekingen door andere oorzaken dan geitenhouderijen per jaar kan verschillen, bijvoorbeeld als gevolg van een griepepidemie. Ook worden niet alle longontstekingen gediagnosticeerd 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/20 hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 20 van 34
hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 21 van 34 door de huisarts omdat niet elke omwonende met een longontsteking zich | geitenhouders, patiënten en controlepersonen die deelnamen aan het hiervoor zal melden bij de huisarts. Om tot een nauwkeurigere schatting | gezondheidsonderzoek aangetoond.3 van de ziektelast te komen is het nodig een koppeling te maken tussen de gegevens over huisartsdiagnoses van longontstekingen in de VGO- en | De Gezondheidsraad is ook gevraagd te kijken naar eventuele positieve UGO-onderzoekspopulaties en data over ziekenhuisopname en sterfte | gezondheidseffecten van geitenhouderijen. In VGO-III is alleen de door longontsteking in dezelfde populaties. Omdat de commissie niet | associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en long- beschikt over deze gegevens en over informatie over de leeftijdsopbouw | ontstekingen bestudeerd. De commissie evalueerde in deeladvies I de van deze populaties,kan zij de gezondheidsimpact door verlies van | bewijskracht voor de oorzakelijkheid van dit verband. Het verband tussen gezonde levensjaren en vroegtijdig overlijden niet kwantificeren | wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en andere gezondheids- (bijvoorbeeld in de vorm van de veelgebruikte maat voor ziektelast: | effecten is door de commissie niet uitgediept.
disability adjusted life years). In het IVG-onderzoek en de VGOI/II-onderzoeken zijn ook associaties 3.4 | Gezondheidsimpact in breder perspectief | bestudeerd tussen wonen in de nabijheid van veehouderijen (niet Andere gezondheidseffecten van geitenhouderijen | specifiek geitenhouderijen) en andere luchtwegproblemen dan long- Q-koorts is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie | ontstekingen. Astma, allergieën, hooikoorts en infecties van de bovenste Coxiella burnetii. De bacterie komt bij besmette geiten vrij bij het | luchtwegen kwamen minder vaak voor bij een kortere afstand tot of lammeren en bij miskramen en kan via de lucht worden overgedragen op | grotere dichtheid van veehouderijen.12,13 Volgens de zogeheten mensen tot op een afstand van 5 kilometer. Bij besmette personen kan | hygiëne-hypothese ontwikkelen jonge kinderen die opgroeien op een Q-koorts een ernstig acuut verloop hebben en tot zeer langdurige ernstige | traditionele veehouderij en regelmatig worden blootgesteld aan microbiële klachten leiden.
Sinds de invoering van diverse maatregelen – zoals een | factoren afkomstig van planten en dieren, minder vaak allergieën (waar- vaccinatieplicht op bedrijven met meer dan 50 melkgeiten en het lucht- | onder allergisch astma).27 Het is niet bekend of dit ook voor volwassenen doorlatend afgedekt opslaan van mest op het bedrijf gedurende minimaal | omwonenden van (grootschalige) geitenhouderijen geldt. Er zijn boven- 30 dagen – is het aantal Q-koortsbesmettingen in Nederland sterk | dien aanwijzingen dat bij personen die opgroeiden op een boerderij de gedaald.26 In het VGO-III onderzoek werd Coxiella burnetii bij geen van de | longfunctie op latere leeftijd juist versneld achteruit gaat.28 2 hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 22 van 34 In sommige VGO-studies werd een lagere prevalentie van COPD | luchtverontreiniging wordt toegeschreven aan fijnstof.31 Fijnstof veroor- gevonden in de nabijheid van veehouderijen.12-14 Daar is geen duidelijke | zaakt ook gezondheidseffecten bij concentraties beneden de wettelijke verklaring voor.
Bovendien zijn onderzoeksresultaten naar het voorkomen | grenswaarden.32 Langdurige blootstelling aan fijnstof verhoogt de kans op van COPD en astma bij veehouders en omwonenden van veehouderijen | gezondheidseffecten zoals bronchitis en (post-neonatale) sterfte met 4 tot niet eenduidig. De IVG- en VGO-onderzoeken lieten ook zien dat COPD- | 12% per 10 microgram/m3.32 Op de meeste plaatsen in Nederland is de en astma-aanvallen en een verminderde longfunctie juist vaker voor- | jaargemiddelde concentratie PM2,5 (stofdeeltjes met een doorsnede kleiner komen in de nabijheid van veehouderijen.12-14 | dan 2,5 micrometer) lager dan 10 microgram/m3 en die van PM | lager 10 dan 15 microgram/m3, maar concentraties kunnen sterk verschillen per Andere bronnen van luchtverontreiniging | tijdstip en locatie.33 In het veronderstelde multicausale werkingsmechanisme speelt naast verspreiding van micro-organismen ook luchtverontreiniging door de | De bijdrage van de landbouw aan de concentratie primair fijnstof die wordt uitstoot van fijnstof en endotoxines een rol. In Nederland, Europa en | uitgestoten door alle Nederlandse bronnen samen bedraagt gemiddeld wereldwijd staat buitenluchtverontreiniging op de 9e plaats als oorzaak | 24% voor PM | en 8% voor PM | . De bijdrage aan de concentratie 10 | 2,5 van levensduurverkorting en ziektelast.
De luchtkwaliteit is in Nederland in | secundair fijnstof, dat in de lucht ontstaat uit ammoniak afkomstig van de afgelopen decennia verbeterd, mede doordat wegverkeer schoner is | veehouderijen en over langere afstanden tot de oorspronkelijke bron geworden. Desalniettemin wordt nog zo’n 4% van de totale ziektelast in | wordt gevormd, bedraagt voor beide ongeveer 35%. De gemiddelde Nederland veroorzaakt door luchtverontreiniging.29 De WHO ziet acute | bijdrage van de landbouw aan de totale fijnstofconcentratie uitgestoten infecties van de lage luchtwegen als een belangrijk gezondheidseffect van | door alle Nederlandse bronnen samen bedraagt daarmee 25% tot 30%. luchtverontreiniging.30 In Nederland waren in 2013 naar schatting 2.200 | De veehouderij is verantwoordelijk voor 90% van deze bijdrage.34 ziekenhuisopnamen voor luchtwegklachten per jaar te wijten aan lucht- | Melkgeitenhouderijen bleken in het VGO-III onderzoek beduidend lagere verontreiniging (zo’n 10% van het huidige totale aantal ziekenhuisop- | 24-uursgemiddelde emissies en piekemissies van fijnstof te hebben dan namen door luchtwegklachten). Langdurige blootstelling aan lucht- | leghen- en vleeskuikenbedrijven en ook een lagere fijnstofemissie dan verontreiniging leidt gemiddeld tot een levensduurverkorting van 13 | vleesvarkenbedrijven.
Endotoxine-emissies waren eveneens lager dan die maanden.29 Ongeveer 70% van het aantal verloren levensjaren door | van de andere typen veehouderijen.3 Ook emissie van ammoniak (een 2 hoofdstuk 03 | Aard en omvang gezondheidseffect | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel II | pagina 23 van 34 belangrijke bron van secundair fijnstof) uit geitenhouderijen is lager in | verlies door verminderde kwaliteit van leven en vroegtijdig overlijden) is op vergelijking met bedrijven met rundvee, varkens en pluimvee.5,7,35 | basis van de beschikbare gegevens niet mogelijk vanwege verschillende onzekerheden (zie paragraaf 3.3). Dit belemmert de vergelijking met Geitenhouderijen stoten ten opzichte van andere typen veehouderijen dus | andere risico’s. minder stoffen (fijnstof, endotoxinen, ammoniak) die bijdragen aan lucht- verontreiniging uit. Dat neemt niet weg dat ook langdurige lage endo- | Een risico dat af te zetten is tegen het wonen in de nabijheid van geiten- toxineconcentraties en kortdurende piekblootstelling aan endotoxinen | houderijen is blootstelling aan luchtverontreiniging. Uit voorgaande luchtwegeffecten zouden kunnen veroorzaken bij omwonenden.36 | passages blijkt dat het aantal personen dat in Nederland wordt bloot- Daarnaast is niet uit te sluiten dat primair fijnstof uit geitenhouderijen | gesteld aan luchtverontreiniging (afkomstig van o.a.
verkeer, industrie en specifieke gezondheidseffecten heeft. De endotoxinefractie in fijnstof | landbouw) en daar gezondheidseffecten van ondervindt, groter is dan het afkomstig van geiten is bijvoorbeeld hoog ten opzichte van die in fijnstof | geschatte aantal personen dat in de nabijheid van een geitenhouderij afkomstig van rund- en pluimvee.6 | woont en een longontsteking oploopt. Die longontstekingen concentreren zich echter bij omwonenden van geitenhouderijen en voor die mensen is Vergelijking met andere gezondheidsrisico’s | het risico op een longontsteking gemiddeld 19% en 73% hoger binnen De Gezondheidsraad is gevraagd de ernst en het karakter van het | een woonafstand van respectievelijk 1 kilometer en 500 meter. De kans gezondheidsrisico voor omwonenden van geitenhouderijen in perspectief | op een longontsteking is voor een individuele omwonende van een geiten- te plaatsen ten opzichte van andere bekende risico’s voor de volks- | houderij dus beduidend meer verhoogd dan bovengenoemde kans op gezondheid waar een afwegingskader voor beschikbaar is. Om risico’s te | gezondheidseffecten als gevolg van langdurige blootstelling aan lucht- kunnen vergelijken moeten de blootstellings- en effectmaten gelijksoortig | verontreiniging, bijvoorbeeld een ongeveer 11% hoger risico op zijn.