CConstaterende datOldebroek
Koppel je AI →
Document · PDF

Advies Gezondheidsrisicos rond veehouderijen 2025 deel 1

Commissie Ruimtegebruik en Leefomgeving 15 september 2026, gemeente OldebroekBij agendapunt: Aanvragen omgevingsvergunningen Oldebroek Oost fase 1A i.r.t. geitenhouderij.11.969 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I Evaluatie wetenschappelijke kennis over risico op longontstekingen bij omwonenden van geitenhouderijen Aan: de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de minister van Landbouw, Veehouderij, Visserij en Natuur (LVVN) Nr. 2025/12, Den Haag, 3 juli 2025 2

inhoud Samenvatting 3 01 I nleiding 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Adviesaanvraag 5 1.3 Commissie 5 1.4 Advies in 2 delen 5 1.5 Werkwijze en leeswijzer 6 02 O orzakelijk verband beoordelen 7 2.1 EPA-beoordelingskader 7 2.2 Verschillende typen onderzoek 9 03 E valuatie bewijskracht voor oorzakelijk verband 11 3.1 Overzicht beschikbaar onderzoek 11 3.2 Consistentie 19 3.3 Biologische plausibiliteit 20 3.4 Coherentie 25 3.5 Onzekerheid 26 04 S lotbeschouwing 29 4.1 Oorzakelijk verband waarschijnlijk 29 4.2 Implicaties van een waarschijnlijk oorzakelijk verband 29 Literatuur 31 Commissie 35 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 Inhoud Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 2 van 36

samenvatting Naar aanleiding van de resultaten van het recentste onderzoek naar Veehouderij en Gezondheid Omwonenden (VGO-III) heeft de minister van VWS, mede namens de minister van LVVN, de Gezondheidsraad om advies gevraagd over de mogelijke gezondheidseffecten van wonen in de buurt van een geitenhouderij. In 2018 concludeerde de Gezondheidsraad op basis van de toenmalige stand van de wetenschap dat er aanwijzingen waren voor een oorzakelijk verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen, maar dat de gegevensbasis op dat moment beperkt was. De commissie Veehouderij en gezondheid van de Gezondheidsraad heeft opnieuw de stand van de wetenschap in kaart gebracht, onder andere op basis van het 3e VGO-onderzoek waarvan het eindrapport in februari 2025 werd gepubliceerd. In dit 1e deel van het advies gaat de commissie vooral in op de vraag welke conclusie er op basis van de huidige wetenschappelijke literatuur getrokken kan worden over de oorzakelijkheid van het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het vaker optreden van longontstekingen. Het 2e deel zal dieper ingaan op de onderliggende oorzaken en de gezondheids risico’s en waar mogelijk handelingsopties voor beleidsverta- ling van de bevindingen bieden.

Voor deeladvies I heeft de commissie literatuurdatabases doorzocht op wetenschappelijke publicaties die sinds het vorige advies uit 2018 zijn gepubliceerd. Vervolgens heeft zij op basis van de beschikbare wetenschappelijke onderzoeksresultaten beoordeeld hoe sterk de bewijskracht is voor het bestaan van een oorzakelijk verband (causaliteit) tussen wonen in nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen. De commissie onderscheidt daarbij de volgende categorieën: • Er is een aangetoond oorzakelijk verband; • Er is een waarschijnlijk oorzakelijk verband; • Er zijn aanwijzingen voor een oorzakelijk verband; • Er zijn onvoldoende gegevens om een uitspraak te kunnen doen over een oorzakelijk verband; • Een oorzakelijk verband is onwaarschijnlijk. De sterkte van de bewijskracht hangt onder meer af van het type onderzoek, de kwaliteit van het onderzoek en de consistentie van resultaten uit verschillende onderzoeken. De commissie komt tot de conclusie dat het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen waarschijnlijk oorzakelijk is. Het VGO-III onderzoek heeft bevindingen opgeleverd die de consistentie van de eerder gevonden associatie versterken, en de commissie concludeert op basis daarvan dat er voldoende bewijs is voor een verhoogd risico op longontsteking onder direct omwonenden van geitenhouderijen.

Ook heeft de commissie op basis van beschikbare 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 Samenvatting Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 3 van 36

wetenschappelijke onderzoeken een plausibel biologisch werkings- mechanisme geïdentificeerd dat deze associatie kan verklaren. De commissie acht het aannemelijk dat er niet 1 specifieke ziekte­ verwekker verantwoordelijk is voor de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen, maar dat er sprake is van een samenspel van factoren (multicausaliteit). Hierbij leiden het stalsysteem en het stalmanagement van geitenhouderijen mogelijk tot (piek)blootstellingen in de omgeving aan onder meer fijnstof en algemeen voorkomende ziekteverwekkers. Dat zou bij omwonenden kunnen zorgen voor (gevoeligheid voor) het krijgen van een longontsteking. De vaststelling dat er waarschijnlijk sprake is van een oorzakelijk verband vormt volgens de commissie voldoende aanleiding voor overheden om op basis van het voorzorgbeginsel maatregelen te nemen om gezondheids- risico’s voor omwonenden van geitenhouderijen te beperken. Om meer richting te geven aan het type maatregelen dat passend en effectief kan zijn, zal de commissie in het 2e deeladvies verder ingaan op de aard en ernst van het risico. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 Samenvatting Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 4 van 36

01 inleiding 1.1 Aanleiding De Gezondheidsraad bracht in 2012 en 2018 advies uit over de gezondheids risico’s voor omwonenden van veehouderijen. De aanleiding daarvoor waren het IVG-onderzoek (Intensieve Veehouderij en Gezondheid) en de vervolgonderzoeken onder de noemer VGO (Veehouderij en Gezondheid Omwonenden). In het advies van 2018 gaf de Gezondheidsraad aan dat er in de wetenschappelijke literatuur duidelijke aanwijzingen waren voor gezondheidsrisico’s voor omwonenden van veehouderijen. Uit de toen beschikbare onderzoeken kwam naar voren dat er een associatie bestond tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het optreden van longontstekingen. De Gezondheidsraad concludeerde echter ook dat de gegevensbasis op dat moment beperkt was. Er zijn sindsdien aanvullende onderzoeken uitgevoerd door het VGO-consortium, waarin onder andere de epidemiologische analyses van huisartsgegevens werden uitgebreid met gegevens uit recente jaren en uit een tweede onderzoeksgebied, en gezocht werd naar de onderliggende biologische oorzaak van de long- ontstekingen. Het eindrapport van deze VGO-III onderzoeken werd op 4 februari 2025 gepubliceerd.

1.2 Adviesaanvraag Na publicatie van het VGO-III eindrapport heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), mede namens het ministerie van Landbouw, Veehouderij, Visserij en Natuur (LVVN), de Gezondheids- raad gevraagd om het advies uit 2018 te actualiseren op basis van alle op dit moment beschikbare gegevens. Daarnaast zijn er op basis van de VGO­III resultaten een aantal specifieke vragen gesteld met betrekking tot gezondheidsrisico’s voor omwonenden van geitenhouderijen en factoren die daarop van invloed zijn. De volledige tekst van de adviesaanvraag is te vinden op de website van de Gezondheidsraad. 1.3 Commissie Voor de beantwoording van de adviesvraag heeft het bestuur van de Gezondheidsraad de tijdelijke commissie Veehouderij en gezondheid geïnstalleerd waarin experts uit verschillende disciplines werden opgenomen. De commissieleden zijn niet bij het VGO-III onderzoek betrokken geweest. De samenstelling van de commissie is te vinden achter in dit advies. Waar nodig zijn deskundigen buiten de commissie benaderd voor specifieke informatie. 1.4 Advies in 2 delen De adviesvraag wordt in 2 delen beantwoord. In het voorliggende deel richt de commissie zich op de duiding van de gevonden associatie tussen het wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen. 2 Gezondheidsraad | Nr.

2025/12 hoofdstuk 01 | Inleiding Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 5 van 36

Daarvoor beoordeelt de commissie hoe sterk die associatie is en hoe sterk de bewijskracht voor een oorzakelijk (of causaal) verband is. In deel II zal de commissie dieper ingaan op de ernst en omvang van gezondheidsuitkomsten en specifieke factoren die daarop van invloed zijn. In dat deel zal de commissie ook een handreiking doen voor hoe de bevindingen uit beide deeladviezen naar regelgeving of beleids- maatregelen vertaald kunnen worden. 1.5 Werkwijze en leeswijzer Bij aanvang van het adviestraject zijn relevante (belangen)organisaties uitgenodigd om hun standpunten omtrent het onderwerp van dit advies te delen met de commissie. De ingezonden perspectieven zijn te vinden op de website van de Gezondheidsraad. De commissie heeft kennisgenomen van deze visies bij het opstellen van deeladvies I en zal deze ook in overweging nemen bij het 2e deeladvies. Voor het opstellen van dit eerste deeladvies heeft de commissie literatuur- databases doorzocht op wetenschappelijke publicaties die sinds het vorige advies uit 2018 zijn gepubliceerd. Vervolgens heeft zij op basis van de beschikbare wetenschappelijke onderzoeksresultaten beoordeeld hoe sterk de bewijskracht is voor het bestaan van een oorzakelijk verband tussen het wonen in nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen.

Bij de beoordeling van de bewijskracht volgt de commissie de systematiek van de Environmental Protection Agency (EPA)1. Dat houdt in dat gegevens afkomstig van relevante wetenschappelijke onderzoeken worden gewogen en integraal beoordeeld op basis van consistentie, biologische plausibiliteit, coherentie en onzekerheid. Het EPA- beoordelingskader staat beschreven in hoofdstuk 2. In hoofdstuk 3 past de commissie dit beoordelingskader toe op de beschikbare wetenschappelijke gegevens. In hoofdstuk 4, ten slotte, presenteert de commissie haar slotbeschouwing en blikt zij vooruit op het 2e deeladvies. Deeladvies I Bewijskracht van wetenschappelijke informatie Over het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen Oordeel over oorzakelijkheid Op basis van alle beschikbare wetenschappelijke informatie en beoordelingskader Deeladvies II Karakterisering van gezondheidsimpact Op basis van blootstellingskenmerken, blootstelling-responsrelatie, ernst van ef fecten, gevoelige groepen Handelingsopties voor vertaling naar beleid Op basis van bevindingen uit deeladvies I en II en bredere context 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 01 | Inleiding Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 6 van 36

02 oorzakelijk verband beoordelen Als er in wetenschappelijk onderzoek een associatie wordt gevonden tussen omgevingsfactoren en gezondheidsuitkomsten, wil dat nog niet zeggen dat er sprake is van een oorzakelijk (of causaal) verband. Of er een uitspraak gedaan kan worden over oorzakelijkheid, en zo ja, hoe waarschijnlijk een oorzakelijk verband is, hangt onder meer af van het type onderzoek en de kwaliteit van het onderzoek dat daaraan ten grond- slag ligt. Ook wordt een enkel op zichzelf staand methodologisch gedegen epidemiologisch onderzoek dat een associatie aantoont doorgaans niet als voldoende bewijs gezien dat een bepaalde blootstelling een bepaalde gezondheidsuitkomst veroorzaakt. Om de waarschijnlijkheid van een oorzakelijk verband te beoordelen, wordt een bredere synthese van de beschikbare wetenschappelijke informatie toegepast. De commissie doet dat aan de hand van het beoordelingskader van het EPA. 2.1 EPA-beoordelingskader Verschillende instanties hebben richtlijnen voor de synthese van wetenschappelijke gegevens voor beoordeling van causaliteit opgesteld. De Gezondheidsraad maakte voor Gezondheidsrisico’s rond vee ­ houderijen: vervolgadvies2 uit 2018 en voor de adviezen Gezondheids­ winst door schonere lucht3 en Risico’s van ultrafijnstof in de buitenlucht4 gebruik van het beoordelingskader van het EPA1.

In het voorliggende advies maakt de commissie ook gebruik van het EPA-beoordelingskader omdat dit gebaseerd is op internationaal erkende criteria voor causaliteit en geschikt is voor toepassing op milieu-epidemiologische vraagstukken, en vanwege de consistentie met de eerdere Gezondheidsraadsadviezen. 2.1.1 Criteria In het EPA-beoordelingskader wordt de kwaliteit (de mate waarin er sprake is van methodologisch gedegen onderzoek) van individuele onder- zoeken onder meer beoordeeld aan de hand van beschikbare informatie over de onderzoeksopzet, de selectie en definitie van de onderzoeks­ populatie, de kwaliteit van blootstellingsdata en gezondheidsmetingen, de correctie voor vertekenende factoren en de uitvoering en interpretatie van statistische methoden. Daarnaast hanteert het EPA-beoordelingskader criteria voor causaliteit. De belangrijkste criteria voor het vaststellen van het oordeel over een oorzakelijk verband op basis van de synthese van wetenschappelijke gegevens zijn: • Consistentie In hoeverre wijzen onderzoeksuitkomsten van onafhankelijke studies bij vergelijkbare populaties en onder variërende omstandigheden in eenzelfde richting? • Biologische plausibiliteit In hoeverre is een associatie tussen een blootstelling en een gezondheidsuitkomst verklaarbaar op grond van kennis van 2 Gezondheidsraad | Nr.

2025/12 hoofdstuk 02 | Oorzakelijk verband beoordelen Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 7 van 36

biologische werkingsmechanismen? • Coherentie In hoeverre stemmen uitkomsten van methodologisch verschillende onderzoeken overeen? • Onzekerheid In hoeverre kan de invloed van toeval, verstoring of vertekening worden uitgesloten? 2.1.2 Categorieën De beoordeling van de waarschijnlijkheid van een oorzakelijk verband aan de hand van het EPA-beoordelingskader kent een onderverdeling in 5 categorieën: • Er is een aangetoond oorzakelijk verband Er is sprake van een aangetoond (‘bewezen’) oorzakelijk verband als dit verband bij relevante niveaus van blootstelling blijkt uit consistente bevindingen uit meerdere onderzoeken van hoge kwaliteit, uitgevoerd door verschillende onderzoeksgroepen in verschillende regio’s of landen. Dit geldt bijvoorbeeld als consistente associaties worden gevonden in gecontroleerde, humane blootstellingsonderzoeken of in observationele studies waarin de invloed van toeval, verstoring of vertekening redelijkerwijs kan worden uitgesloten, en waarbij de biologische plausibiliteit wordt ondersteund door bijvoorbeeld experimenteel onderzoek of informatie over werkingsmechanismen.

• Er is een waarschijnlijk oorzakelijk verband Er is sprake van een waarschijnlijk oorzakelijk verband als het verband bij relevante niveaus van blootstelling blijkt uit meerdere onderzoeken van hoge kwaliteit, waarvan de resultaten niet kunnen worden verklaard door toeval, verstoring of vertekening, maar waarin onzekerheden blijven. Bijvoorbeeld wanneer meerdere obser- vationele onderzoeken associaties tonen met gezondheids- indicatoren, die mogelijkerwijs ook kunnen worden toegeschreven aan blootstelling aan andere agentia of waarvan het biologisch werkingsmechanisme beperkt of niet consistent ondersteund wordt door andere typen onderzoek. • Er zijn aanwijzingen voor een oorzakelijk verband Er zijn aanwijzingen voor een oorzakelijk verband bij relevante niveaus van blootstelling, maar het bewijs is onvoldoende sterk om te concluderen dat er sprake is van een (waarschijnlijk) oorzakelijk verband. Bijvoorbeeld als het aantal beschikbare studies beperkt is en de invloed van toeval, verstoring of vertekening niet voldoende kan worden uitgesloten. Dit geldt bijvoorbeeld als er maar 1 kwalitatief hoogwaardig epidemiologisch en/of toxicologisch onderzoek beschikbaar is dat een associatie toont.

Als er wel meer onderzoeken beschikbaar zijn die wijzen op een gezondheidseffect, geldt dit bijvoorbeeld als de resultaten niet volledig consistent zijn, maar toxicologische (dier)experimenten de biologische plausibiliteit wel ondersteunen. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 02 | Oorzakelijk verband beoordelen Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 8 van 36

• Er zijn onvoldoende gegevens om een uitspraak te kunnen doen over een oorzakelijk verband De bewijskracht is onvoldoende om een oorzakelijk verband aan te tonen als de kwantiteit, kwaliteit, consistentie of statistische betrouwbaarheid van de beschikbare onderzoeken onvoldoende zijn om vast te stellen of er al dan niet een verband is. • Een oorzakelijk verband is onwaarschijnlijk Een oorzakelijk verband is onwaarschijnlijk als meerdere kwalitatief goede onderzoeken, uitgevoerd bij veel verschillende concentraties waaraan mensen kunnen worden blootgesteld, geen nadelig effect laten zien van verhoogde blootstelling, ook niet bij mensen die mogelijk extra kwetsbaar zijn. 2.2 Verschillende typen onderzoek De mate waarin een wetenschappelijk onderzoek kan bijdragen aan de bewijskracht voor een oorzakelijk verband is afhankelijk van het type onderzoek, de opzet (methodologie) en de uitvoering daarvan. Bij milieu- gezondheidskundige vraagstukken wordt veelal gebruik gemaakt van observationeel onderzoek. Er zijn verschillende typen observationeel onderzoek. Bij een cohortonderzoek wordt de onderzoekspopulatie geformeerd op basis van de te onderzoeken blootstelling. Deze bloot- stelling vindt plaats zonder interventie van de onderzoekers en gaat in de tijd vooraf aan de vastgestelde gezondheidsuitkomst.

Bij een prospectief cohortonderzoek worden individuen door de tijd heen gevolgd, terwijl bij een retrospectief cohortonderzoek informatie over het verleden wordt verzameld. Bij een case-control onderzoek wordt de onderzoekspopulatie gevormd op basis van de te onderzoeken gezondheidsuitkomst. Bij een cross-sectioneel of dwarsdoorsnedeonderzoek worden er op 1 moment gegevens over zowel blootstelling als gezondheidsuitkomsten in een onderzoekspopulatie verzameld. Observationeel onderzoek kan aan het licht brengen dat er sprake is van een statistisch significante afhankelijk- heid tussen blootstelling aan een bepaalde omgevingsfactor en het optreden van een gezondheidsuitkomst. We spreken dan van een associatie. Een ander type epidemiologisch onderzoek is interventie-onderzoek (bijvoorbeeld een randomised controlled trial). Hierbij worden deelnemers willekeurig toegewezen aan een groep die wordt blootgesteld aan een bepaalde factor (interventiegroep) of een groep die niet wordt blootgesteld (controlegroep), waarna de uitkomsten van beide groepen worden vergeleken. De onderzoekers hebben daarbij geen kennis over de toewijzing van deelnemers aan de groepen. Voor onderzoek naar effecten van een omgevingsfactor op de gezondheid van mensen zijn interventies echter vaak niet mogelijk, om ethische en praktische redenen.

Observationeel onderzoek naar een associatie tussen een bepaalde omgevingsfactor en een gezondheidsuitkomst kan bias met zich meebrengen: vertekening van de associatie door wel of niet gemeten 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 02 | Oorzakelijk verband beoordelen Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 9 van 36

factoren anders dan de omgevingsfactor die wordt onderzocht. Onderzoekers kunnen hier, tot een bepaalde hoogte, invloed op uitoefenen bijvoorbeeld door de methoden die ze toepassen voor de selectie van de onderzoekspopulatie en de gegevensverzameling. Ook kan de aanwezigheid van sommige vormen van bias onderzocht worden met statistische analyses. Daarnaast is het mogelijk dat een gevonden associatie verstoord wordt door de invloed van een derde variabele die samenhangt met zowel de omgevingsfactor als de gezondheids uitkomst (confounding). Er bestaan verschillende (statistische) methoden waarmee gecorrigeerd kan worden voor confounding indien er informatie over de confounder beschikbaar is. Wanneer de uitkomsten van meerdere observationele onderzoeken bij verschillende populaties of omstandigheden in dezelfde richting wijzen (consistentie), draagt dit bij aan de bewijskracht voor een oorzakelijk verband, mits de onderzochte populaties en omstandigheden in deze verschillende onderzoeken in voldoende mate met elkaar overeenkomen.5 Ook uitkomsten van onderzoeken naar een biologisch werkings- mechanisme dat een relatie tussen een blootstelling en een gezondheids- effect kan verklaren, kunnen bijdragen aan bewijs voor de oorzakelijkheid van een verband (biologische plausibiliteit en coherentie).6 2 Gezondheidsraad | Nr.

2025/12 hoofdstuk 02 | Oorzakelijk verband beoordelen Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 10 van 36

hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 11 van 36 03 | evaluatie bewijskracht voor | Internationaal is er weinig onderzoek gedaan naar de gezondheid van omwonenden van veehouderijbedrijven, zoals de Gezondheidsraad ook al oorzakelijk verband | vaststelde in de voorgaande adviezen uit 20127 en 20182. Dat het meeste onderzoek Nederlands is, komt waarschijnlijk doordat de aanwezigheid De commissie is nagegaan hoe sterk de bewijskracht is voor het bestaan | van (intensieve) veehouderij in dichtbevolkte gebieden in Nederland uniek van een oorzakelijk verband tussen wonen in de nabijheid van geiten- | is voor Europa. Daarnaast heeft de Q-koortsepidemie van 2007-2010 in houderijen en longontstekingen. Daarvoor evalueerde zij de beschikbare | Nederland de aandacht gevestigd op gezondheidseffecten door de relevante wetenschappelijke kennis op basis van de criteria consistentie, | aanwezigheid van veehouderijen, en in het bijzonder geitenhouderijen. biologische plausibiliteit, coherentie en onzekerheid. De commissie | Dit is tevens de aanleiding geweest voor het IVG-onderzoek en de constateert dat het VGO-III onderzoek een associatie heeft aangetoond | verschillende VGO-onderzoeken (zie paragraaf 1.1). tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen, net als eerdere onderzoeken.

Dat versterkt de consistentie van de | Onderstaande tabellen geven een overzicht van de bevindingen uit alle associatie. De commissie constateert ook dat er een plausibel onder- | relevante publicaties voor de beantwoording van de adviesvraag die liggend biologisch werkingsmechanisme is dat de associatie kan | centraal staat in dit eerste deeladvies. De commissie maakt daarbij onder- verklaren. | scheid tussen onderzoeken die gekeken hebben naar het optreden van longontstekingen en andere luchtwegklachten in de nabijheid van vee- 3.1 | Overzicht beschikbaar onderzoek | houderijen (tabel 1 en 2) en onderzoeken die gericht zijn op het achter- De commissie heeft verschillende literatuurdatabases doorzocht op | halen van mogelijke onderliggende biologische oorzaken (tabel 3 en 4). wetenschappelijke publicaties die sinds 2018 zijn gepubliceerd over gezondheidsrisico’s rond veehouderijen, in het bijzonder longontstekingen | Een uitgebreidere beschrijving van de literatuurstudie en de onderzoeks- bij omwonenden van geitenhouderijen. De literatuurlijst is aangevuld met | resultaten staat in het achtergronddocument. relevante publicaties die werden geïdentificeerd in referentielijsten van publicaties of werden aangedragen door deskundigen.

2 3.1.1 Onderzoek naar associatie Bij onderzoeken naar de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en andere veehouderijen en luchtwegeffecten maakt de commissie onderscheid tussen studies die specifiek hebben gekeken naar longontstekingen (tabel 1, volgende pagina) en studies die hebben gekeken naar andere luchtwegproblemen (tabel 2, pagina 14). 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 12 van 36

hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 13 van 36 Tabel 1 Observationeel onderzoek naar associatie tussen nabijheid geitenhouderijen en andere veehouderijen en longontstekingen Onderzoek | Opzet | Type veehouderij | Regio en periode | Blootstellingsmaat | Uitkomstmaat | Beperkingen | Resultaten VGO-III, | Cross-sectioneel | Geitenhouderij | VGO-gebieda, | • Aantal veehouderijen | Diagnose long- | • Woonadres en nabijheid | • In VGO-gebied voor de periode 2014-2016 45% tot 20258-11 | en retrospectief | 2014-2019 | binnen een bepaald | ontsteking door | van veehouderijen als | 60% meer longontstekingen per jaar t.o.v. cohortonderzoek | UGO-gebiedb, | gebied | huisarts in | proxy voor blootstelling | controlegebied met weinig veehouderijen en voor 2014-2017 | • Afstand tot veehouderijen | elektronisch | • Kans op differentiële | 2017-2019 31% tot 39% meer. In UGO-gebied (waaronder geiten- | patiëntendossier | misclassificatie en | voor de periode 2014-2017 ca. 40% meer houderijen) | selectiebias | longontstekingen. • Aantal geitenhouderijen | • Geen gegevens over bv.

| • Associatie tussen kortere afstand tot geitenhouderij en aantal geiten binnen | roken als mogelijke | (500m afstand ORc=1,73; 95% BId 1,24-2,42) en een bepaalde afstand | confounder | groter aantal geitenhouderijen in de woonomgeving en diagnoses van longontstekingen, in verschillende seizoenen Roof et al., | Case-control | Geitenhouderij | 2 ziekenhuizen in | Afstand tot pluimvee- | Positieve PCR- of | • Beperkte en ongevoelige | Meer positieve antigentests bij patiënten die binnen 202112 | onderzoek | Noord-Brabant en | houderijen en | antigentest bij | uitkomstmaat | 2 km van een geitenhouderij wonen dan bij patiënten Gelderland, | geitenhouderijen | patiënten die met | • Geen gegevens over bv. | met een grotere woonafstand tot een geitenhouderij 2016-2017 | longontsteking in | roken als mogelijke | (15,2% vs.

11,3%, niet significant) ziekenhuis zijn | confounder opgenomen Roof et al., | Cross-sectioneel | Geitenhouderij | Nederland, 2015 | Aantal pluimvee | houderijen Voorschrijven van | Onnauwkeurige | Antibioticagebruik hoger in postcodegebieden met 202113 | onderzoek | en geiten | houderijen binnen antibiotica waarmee blootstellingsmaat en | pluimveehouderijen; voor geitenhouderijen werd een bepaald gebied | longontstekingen | onvoldoende specifieke | deze associatie niet gevonden frequent worden | uitkomstmaat behandeld Simões et | Prospectief | Veehouderijen | Landelijk gebied | • Afstand tot veehouderijen | CBSe-data over | • Onderschatting van het | Associatie tussen woonafstand tot varkenshouderijen al., 202214 | cohortonderzoek | waaronder | in Nederland, | (waaronder geiten- | respiratoire | aantal geitenhouderijen | (binnen 2 km) en het aantal dieren en een hogere geitenhouderijen | 2005-2012 | houderijen) | aandoeningen als | • Geen gegevens over bv.

| sterfte door chronische lage luchtwegaandoeningen • Aantal dieren binnen een | doodsoorzaak | roken als mogelijke | en longontsteking (Hazard Ratio’s variërend van bepaalde afstand | confounder | 1,06 BI 1,02-1,10 tot 1,18 BI 1,13-1,24) Poulsen et | Retrospectief | Veehouderijen | Pennsylvania | • Afstand tot pluimvee- | Gegevens over | • Nabijheid van | Associatie kortere woonafstand tot pluimveehouderij al., 201815 | cohortonderzoek | anders dan | (Verenigde | houderij | longontsteking in | veehouderijen als proxy | (binnen 4 km) en het optreden van longontstekingen geitenhouderijen | Staten), | • Aantal pluimvee- | elektronisch | voor blootstelling | (OR=1,66; 95% BI 1,27-2,18) 2004-2015 | houderijen en aantal | patiëntendossier | • Geen geitenhouderijen dieren binnen een | bestudeerd bepaalde afstand a Onderzoeksgebied VGO: Noord-Brabant en Noord-Limburg b Onderzoeksgebied Utrecht, Gelderland en Overijssel c Odds Ratio d Betrouwbaarheidsinterval e Centraal Bureau voor de Statistiek 2 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 14 van 36 Tabel 2 Observationeel onderzoek naar associatie tussen nabijheid geitenhouderijen en andere veehouderijen en andere luchtwegproblemen Onderzoek | Opzet | Type veehouderij | Regio en periode | Blootstellingsmaat | Uitkomstmaat | Beperkingen | Resultaten

Baliatsas et | Retrospectief | Veehouderijen | VGO-gebieda, | Aantal veehouderijen | Infecties lage lucht- | • Aantal veehouderijen als proxy voor | Vaker infecties van de bronchiën (ORb al., 202016 | cohortonderzoek | waaronder | 2014-2016 | (waaronder geiten- | wegen en acute | blootstelling | 1,44 BIc 1,01-2,05) en acute geitenhouderijen | houderijen) binnen een | respiratoire symptomen | • Kans op differentiële misclassificatie | ademhalingsproblemen (OR 1,27 BI bepaald gebied | in elektronisch | en selectiebias | 1,03-1,57) in veehouderijdichte patiëntendossier | • Geen gegevens over bv. roken als | gebieden t.o.v. controlegebied met mogelijke confounder | weinig veehouderijen Gerbecks et | Cross-sectioneel | Veehouderijen | UGO-gebiedd, | • Aantal veehouderijen | Gegevens over | • Aantal veehouderijen als proxy voor | Vaker ademhalingsproblemen in al., 202017 | onderzoek | waaronder | 2017 | binnen een bepaald | ademhalingsklachten in | blootstelling | veehouderijdichte gebieden t.o.v. geitenhouderijen | gebied | elektronisch | • Geen gegevens over bv.

roken als | controlegebied met weinig • -Afstand tot vee | patiëntendossier | mogelijke confounder | veehouderijen (OR 1,35 BI 1,12-1,84) houderijen (waar- onder geiten- houderijen) Kiss et al., | Cross-sectioneel | Veehouderijen | Noord, west en | • Afstand tot | Forced expiratory | • Nabijheid van veehouderijen als | Associatie tussen verminderde 202318 | onderzoek | waaronder | midden | veehouderijen | volume in 1 seconde | proxy voor blootstelling | longfunctie (FEV | ) en kortere 1 geitenhouderijen | Nederland, | (waaronder | (FEV1) en forced vital | • Mismatch tussen bepalingen van | woonafstand tot veehouderijen (1,4% 2012-2014 | geitenhouderijen) | capacity (FVC) bij | blootstelling en uitkomst | BI 0,2-2,7%) en groter aantal • Aantal veehouderijen | 16-jarigen | veehouderijen in de woonomgeving binnen een bepaalde | (1,8% BI 0,8-2,9%) afstand Baliatsas et | Cross-sectioneel | Veehouderijen | VGO-gebieda, | Afstand tot | Luchtwegklachten bij | • Nabijheid van veehouderijen als | Aanwezigheid geitenhouderijen binnen al., 201919 | onderzoek | waaronder | 2012 | veehouderijen | mensen met astma en | proxy voor blootstelling | 1 km van woonadres risicofactor voor geitenhouderijen | (waaronder | COPDe volgens | • Geen gegevens over bv.

roken als | optreden luchtwegklachten bij mensen geitenhouderijen) | elektronisch | mogelijke confounder | met astma en COPD (niet significant) patiëntendossier Post et al., | Cross-sectioneel | Veehouderijen | Nederland, 2016 | Afstand tot | • Verstrekking van | • Nabijheid van veehouderijen als | Associatie tussen kortere afstand 202120 | onderzoek | waaronder | veehouderijen | medicatie voor astma | proxy voor blootstelling | tussen woonhuis en veehouderij (met geitenhouderijen | (waaronder | en COPD aan | • Geen gegevens over bv. roken als | name rund- en pluimvee) en 1,6% (BI geitenhouderijen) | volwassenen en | mogelijke confounder | 1,3-1,9%) minder verstrekking van kinderen o.b.v. data | medicatie voor astma en COPD zorgverzekeraars Hogerwerf et | Cross-sectioneel | Veehouderijen | Nederland (m.u.v. | Afstand tot | SARS-CoV-2 testuitslag | • Nabijheid van veehouderijen als | Gevoeligheid voor (symptomen van) al., 202221 | onderzoek | waaronder | sterk verstedelijkt | veehouderijen | proxy voor gevoeligheid voor | infectie met SARS-CoV-2 is geitenhouderijen | gebied en | (waaronder | luchtweginfecties | geassocieerd met woonafstand tot 1 grensstreken), | geitenhouderijen) | • Geen individuele gegevens over o.a.

| km van geitenhouderij (en andere 2020-2021 | opleiding, inkomen, comorbiditeit en | veehouderijen) (OR 1,11 BI 1,10-1,12 blootstelling | voor zone 0-250 m) 2 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 15 van 36 Onderzoek | Opzet | Type veehouderij | Regio en periode | Blootstellingsmaat | Uitkomstmaat | Beperkingen | Resultaten Brownell et | Prospectief | Veehouderijen | Wisconsin (VS) | Afstand tot | Door ouders | • Nabijheid van veehouderijen als | Associatie tussen kortere woonafstand al., 202422 | cohortonderzoek | waaronder | vanaf 2013 | veehouderijen | gerapporteerde | proxy voor blootstelling | tot veehouderij en minder geitenhouderijen | (waaronder | luchtwegklachten in de | • Beperkte onderzoekspopulatie | luchtwegklachten (OR 0,82 BI 0,69- geitenhouderijen) | eerste 2 levensjaren | 0,97; niet meer significant na correctie voor o.a.

geslacht, seizoen, borstvoeding en kinderopvang) Schulz et al., Cross-sectioneel | Veehouderijen | Wisconsin (VS), | Afstand tot | Allergieën, astma en | • Nabijheid van veehouderijen als | Associatie tussen kortere woonafstand 201923 | onderzoek | anders dan | 2008-2016 | veehouderijen | medicatiegebruik | proxy voor blootstelling | tot veehouderijen en 7,7% (BI 14,6-0,8) geitenhouderijen | (melkvee, varken, | (zelfgerapporteerd) en | • Geen onderscheid tussen type en | minder longfunctie (FEV1) en meer pluimvee of kalkoen) | longfunctie (FEV1 en | grootte van veehouderijen mogelijk | zelfgerapporteerde allergieën, astma, FVC) | • Zelfgerapporteerde | astma-aanvallen en medicatiegebruik gezondheidseffecten | voor astma (OR variërend van 2,08 tot 3,31) a Onderzoeksgebied VGO: Noord-Brabant en Noord-Limburg b Odds Ratio c Betrouwbaarheidsinterval d Onderzoeksgebied Utrecht, Gelderland en Overijssel e Chronic Obstructive Pulmonary Disease 3.1.2 | Onderzoek naar mogelijke oorzaken | als mogelijke oorzaak is gekeken naar het effect op de luchtwegen van Bij onderzoeken naar de mogelijke oorzaken van de associatie tussen | blootstelling aan fijnstof (PM10, stofdeeltjes met een doorsnede kleiner wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen maakt de | dan 10 micrometer) en endotoxinen (bestanddelen van de celwand van commissie onderscheid tussen studies die hebben

gekeken naar | bacteriën) afkomstig van veehouderijen. micro-organismen (tabel 3) en studies die hebben gekeken naar luchtver- ontreiniging (tabel 4). Bij onderzoeken naar micro-organismen gaat het om studies die de aanwezigheid van ziekteverwekkers (bacteriën, virussen, schimmels) in en rond geitenhouderijen hebben onderzocht of gekeken hebben naar het microbioom (geheel van micro-organismen) in de lucht- wegen van mensen die in de buurt van veehouderijen wonen of in fijnstof afkomstig van veehouderijen. In onderzoeken naar luchtverontreiniging 2 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 16 van 36 Tabel 3 Onderzoek naar aanwezigheid van micro-organismen en veranderingen in luchtwegmicrobioom Onderzoek | Opzet | Regio en periode | Blootstellingsmaat | Uitkomstmaat | Resultaat VGO-III9 | PCR-analyse en microbioom- | VGO-gebieda en | n.v.t.

| Aanwezigheid van micro-organismen in keel- en | • 23 bacteriën (vooral afkomstig uit stalbedekking analyse (amplicon-gebaseerde | UGO-gebiedb, | neusswabs van omwonenden van geitenhouderijen | en stalmest) die mogelijk longontsteking nabij 16S rRNA-gen sequencing) | 2020-2023 | met en zonder longontsteking, geitenhouders en | geitenhouderijen veroorzaken hun werknemers en in monsters uit geiten, | • Clusters van micro-organismen die vaker geitenstallen, stallucht en omgevingslucht | voorkomen bij patiënten, geitenhouders of deelnemers die dichterbij geitenhouderijen wonen • Verschillen in microbioom-samenstelling tussen patiënten, controlepersonen en geitenhouders zonder significante invloed van woonafstand tot geitenhouderijen Van Kersen et | Microbioomanalyse (amplicon- | VGO-gebieda, | Gemodelleerde jaar- | Microbioomsamenstelling in orofaryngeale swabs | • Associatie tussen PM10 en endotoxinen al., 202224 | gebaseerde 16S rRNA-gen | 2015-2016 | gemiddelde concentraties | van COPDd-patiënten en controlepersonen | concentraties op woonadres en sequencing) | PM10c en endotoxinen uit | luchtwegmicrobioom-samenstelling van COPD- veehouderijen | patiënten Liu et al., | Microbioomanalyse (amplicon- | Nederland | Fijnstof uit geiten-, | Microbioomsamenstelling van fijnstof | • Microbioomsamenstelling van fijnstof afkomstig 201925 | gebaseerde rRNA sequencing) | pluimvee- en |

Activatie van immuuncelreceptoren in HEK-Blue | van geitenhouderijen Experimenteel onderzoek (in vitro) | varkenshouderijen | cellen en MM6 cellen | • Met name lipopolysaccharide van gramnegatievebacteriën veroorzaakt immuunrespons a Onderzoeksgebied VGO: Noord-Brabant en Noord-Limburg b Onderzoeksgebied Utrecht, Gelderland en Overijssel c Stofdeeltjes met een doorsnede kleiner dan 10 micrometer d Chronic Obstructive Pulmonary Disease 2 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 17 van 36 Tabel 4 Onderzoek naar effecten op luchtwegen door luchtverontreiniging afkomstig van geitenhouderijen en andere veehouderijen Onderzoek | Opzet | Regio en periode | Blootstellingsmaat | Uitkomstmaat | Beperkingen | Resultaten VGO-III9 | Metingen | VGO-gebieda en | Gemeten 24-uurs- | n.v.t.

| Meetonzekerheid door | Concentratie PM10c en endotoxinen bij geitenhouderijen luchtverontreiniging | UGO-gebiedb, | gemiddelde concentraties | meetplaats, gehanteerd | lager dan bij andere typen veehouderijen 2019-2021 | PM10 in stallucht en | ventilatiedebiet en vaste bepaling endotoxinegehalte | waarde voor CO2 in binnenkomende lucht Kiss et al., | Cross-sectioneel | Noord, west en | Gemodelleerde jaar- | Longfunctie (FEV | d en FVCe) bij | Mogelijke mismatch | Associatie tussen hogere concentratie PM10 afkomstig 1 202318 | onderzoek | midden | gemiddelde concentraties | 16-jarigen | tussen bepalingen van | van veehouderijen op het woonadres en verminderde Nederland, | PM10 uit veehouderijen | blootstelling en uitkomst | longfunctie (FEV1) (0,9% BI 0,4-1,5%) 2012-2014 De Rooij et | Cross-sectioneel | VGO-gebieda, | Gemodelleerde jaar- | Astma, COPDf, | Geen inzicht in korte- | • Associatie tussen hogere concentratie endotoxinen op al., 201926 | onderzoek | 2012-2015 | gemiddelde concentraties | ademhalingsproblemen | termijn fluctuaties in | het woonadres en verminderde longfunctie (FVC) (niet PM10 en endotoxinen uit | (zelfgerapporteerd), longfunctie | luchtkwaliteit | significant) veehouderijen | (FEV1 en FVC) | Zelfgerapporteerde | • Associatie tussen hogere concentratie endotoxinen, en gezondheidseffecten | in mindere mate PM10, en minder astma, COPD en

ademhalingsproblemen; bij hoogste concentraties luchtverontreiniging juist meer ademhalingsproblemen De Rooij et | Cross-sectioneel | VGO-gebieda, | Gemodelleerde week- | Longfunctie (FEV | , FVC, FEV | / | Associatie tussen hogere concentratie endotoxinen op het 1 | 1 al., 202427 | onderzoek | 2012-2015 | gemiddelde concentraties | FVC, MMEFg) | woonadres en verminderde longfunctie (FVC) (1,1%), PM10 en endotoxinen uit | onafhankelijk van PM10 en ammoniakconcentraties, veehouderijen | vooral bij mensen met COPD of astma (3,2%) Van Kersen et | Prospectieve | VGO-gebieda, | Gemeten daggemiddelde | Longfunctie (FEV | en PEFh) bij | Geen inzicht in | Associatie tussen hogere concentratie ammoniak, en in 1 al.,202028 | panelstudie | 2015-2016 | concentraties ammoniak en | COPD-patiënten | individuele blootstelling | minder mate PM10, en verminderde longfunctie (FEV | ) bij 1 PM10 | COPD-patiënten (1,14% BI 1,05-1,25% per 12 µg/m3 ammoniak) Post et al., | Cross-sectioneel | Nederland, 2016 | Gemodelleerde jaar- | Verstrekking van medicatie voor | Geen gegevens over bv. | Associatie tussen hogere PM10 concentratie op het 202120 | onderzoek | gemiddelde concentraties | astma en COPD aan | roken als mogelijke | woonadres en verstrekking van 5,2% (BI 4,5-5,9%) PM10 afkomstig van | volwassenen en kinderen o.b.v.

| confounder | minder medicatie voor astma en COPD veehouderijen | data zorgverzekeraars De Groot et | Experimenteel | Nederland | Fijnstof uit geiten-, | Cytokineproductie en oxidatieve | n.v.t. | • Vergelijkbare ontstekingsreactie in PBMC’s van al., 202029 | onderzoek (ex vivo) | pluimvee- en | stress in mononucleaire | gezonde personen en astmapatiënten varkenshouderijen | cellenuitperifeer bloed (PBMC | i) | • Verhoogde gevoeligheid voor fijnstof (met name uit van astmapatiënten en | varkensstallen) bij astmapatiënten die stopten met controlepersonen | medicatie 2 Onderzoek Opzet Regio en periode Blootstellingsmaat Uitkomstmaat Beperkingen Resultaten Liu et al., 202030 Experimenteel onderzoek (in vivo) Nederland Fijnstof uit geitenhouderijen Histopathologie en genexpressie in longweefsel en ontstekings- markers in vloeistof uit long- blaasjes in muizenmodel voor astma n.v.t. Acute ontstekingsreactie in luchtwegen van muizen met astma na blootstelling aan fijnstof Liu et al., 202031 Experimenteel onderzoek (in vivo) Nederland Fijnstof uit pluimvee- en varkenshouderijen Histopathologie in longweefsel en ontstekingsmarkers in vloeistof uit longblaasjes in muizenmodel voor astma n.v.t.

Acute ontstekingsreactie in luchtwegen van muizen met astma na blootstelling aan fijnstof Martikainen et al., 201832 Experimenteel onderzoek (ex vivo) Finland Fijnstof uit veehouderij Finland en stedelijke omgeving China Cytokineproductie en expressie van immuunreceptoren in PBMC’s van 4 jaar oude kinderen n.v.t. Fijnstof uit veehouderij activeert PBMC’s, terwijl fijnstof uit stedelijke omgeving de immuunreactie remt Martikainen et al., 202333 Experimenteel onderzoek (in vitro) Finland Fijnstof uit rundveehouderijen Productie van cytokinen en eiwitten en doorlaatbaarheid van gekweekt luchtwegweefsel n.v.t. Immuunrespons na blootstelling aan fijnstof, met verschillen tussen veehouderijbedrijven Martikainen et al., 202134 Experimenteel onderzoek (in vitro) Finland Fijnstof uit rundveehouderijen Cytokineproductie en oxidatieve stress in gekweekte humane longepitheelcellen en macrofagen n.v.t. Immuunrespons na blootstelling aan fijnstof a Onderzoeksgebied VGO: Noord-Brabant en Noord-Limburg b Onderzoeksgebied Utrecht, Gelderland en Overijssel c Stofdeeltjes met een doorsnede kleiner dan 10 micrometer d Forced Expiratory Volume in 1 seconde e Forced Vital Capacity f Chronic Obstructive Pulmonary Disease g Maximum Mid-Expiratory Flow h Peak Expiratory Flow i Peripheral Blood Mononuclear Cell 2 Gezondheidsraad | Nr.

2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 18 van 36

hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 19 van 36 3.2Consistentie | Gezamenlijk beslaan de VGO-onderzoeken een periode van 11 jaar (2009 3.2.1 | Associatie met longontstekingen | - 2019) en verschillende delen van Nederland (regio’s in Noord-Brabant, In tabel 1 staat een overzicht van observationele onderzoeken naar de | Limburg, Utrecht, Gelderland en Overijssel). In alle onderzochte jaren, in associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en andere | verschillende maanden en seizoenen en in alle onderzochte gebieden is veehouderijen en longontstekingen die gepubliceerd zijn sinds 2018. | met meerdere statistische methoden een associatie aangetoond tussen Om de consistentie van de gevonden associatie tussen de nabijheid van | wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het vaker optreden van geitenhouderijen en longontstekingen te beoordelen, heeft de commissie | door huisartsen gediagnosticeerde longontstekingen.

Een belangrijke zich vooral gebaseerd op de VGO-onderzoeken.8-11 Andere Nederlandse | bevinding voor de onderbouwing van een oorzakelijk verband is dat de onderzoeken naar deze associatie heeft de commissie niet meegewogen | associatie sterker is naarmate de afstand tot geitenhouderijen afneemt en omdat zij de gehanteerde uitkomstmaten niet geschikt acht voor de | naarmate het aantal geitenhouderijen binnen 2 kilometer van het beantwoording van de adviesvraag. Internationaal onderzoek naar deze | woonadres toeneemt.9 associatie werd niet aangetroffen. Sinds 2018 zijn buiten het VGO-III onderzoek 3 andere Nederlandse In de VGO-onderzoeken is de diagnose van longontsteking door een | onderzoeken naar wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en andere huisarts als uitkomstmaat gehanteerd. Die diagnose is gesteld op basis | veehouderijen en longontstekingen gepubliceerd.12-14 Kort voor 2018 zijn van de richtlijnen van het Nederlands Huisarts Genootschap (NHG). | buiten het VGO-onderzoek nog 2 andere Nederlandse studies De commissie acht de huisartsdiagnose een geschikte uitkomstmaat voor | gepubliceerd die specifiek de betreffende associatie onderzochten.36,37 observationeel onderzoek.

In Nederland wordt het grootste deel van de | Ziekenhuisopnames voor longontsteking, en een keeluitstrijk bij patiënten longontstekingen immers door de huisarts geregistreerd en behandeld.35 | die met een longontsteking in het ziekenhuis werden opgenomen, zijn Bij voorkeur wordt de diagnose bevestigd middels aanvullende | volgens de commissie geen geschikte uitkomstmaat omdat maar in weinig diagnostiek om eventuele misclassificatie te voorkomen, maar medisch | gevallen een ziekenhuisopname voor longontsteking nodig is. Een urinaire microbiologisch onderzoek maakt niet standaard deel uit van de huisarts- | antigentest bij patiënten die met een longontsteking in het ziekenhuis diagnose. | werden opgenomen toont slechts een beperkt aantal micro-organismen aan. Het gebruik van antibiotica is geen betrouwbare uitkomstmaat omdat 2 deze ook voor andere aandoeningen dan longontstekingen worden voorgeschreven. Doodsoorzaakgegevens van het CBS zijn ten slotte geen geschikte uitkomstmaat omdat veel patiënten herstellen van een longontsteking. In het buitenland is tot op heden geen onderzoek uitgevoerd naar de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en long- ontstekingen.

Er is alleen een onderzoek beschikbaar uit de Verenigde Staten dat meer longontstekingen in de nabijheid van pluimveehouderijen laat zien.15 3.2.2 Associatie met andere luchtwegproblemen Verschillende Nederlandse en internationale onderzoeken hebben (ook) de associatie tussen wonen nabij een veehouderij en luchtwegproblemen anders dan longontstekingen onderzocht, zie tabel 2. Onderzoeken die gepubliceerd zijn sinds 2018 tonen aan dat er een associatie is tussen wonen in de nabijheid van veehouderijen en ademhalingsproblemen (veelal zelfgerapporteerd), verminderde longfunctie en meer astma- en COPD-gerelateerde klachten.16-19,23 Bij kinderen tot 2 jaar werden minder ademhalingsproblemen en verminderd gebruik van astmamedicatie gerapporteerd.20,22 3.2.3 Conclusie consistentie De commissie beschouwt de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het optreden van longontstekingen (door huisartsen gediagnosticeerd) met grote zekerheid als consistent. Het VGO-III onderzoek heeft daar in belangrijke mate aan bijgedragen. Niet alleen is de associatie opnieuw aangetoond in Noord-Brabant en Limburg, aanvullend heeft VGO-III de associatie ook aangetoond in Utrecht, Gelderland en Overijssel. De associatie is bovendien aangetoond in verschillende maanden en seizoenen en met meerdere, aanvullende statistische methoden.

Daarnaast heeft het VGO-onderzoek een relatie aangetoond tussen het opreden van longontstekingen en de afstand tot geitenhouderijen en het aantal geitenhouderijen in de buurt van de woning. Internationaal onderzoek hierover is niet beschikbaar. 3.3 Biologische plausibiliteit Er zijn verschillende onderzoeken gepubliceerd die zich richtten op het achterhalen van mogelijke biologische oorzaken voor de gevonden associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het optreden van longontstekingen (zie tabel 3 en 4). De commissie constateert dat er 4 hypothesen zijn voor onderliggende oorzaken: • Eén of meerdere ziekteverwekkers die specifiek op geitenhouderijen voorkomen verspreiden zich via de lucht en veroorzaken longontstekingen bij omwonenden. • Algemeen voorkomende micro-organismen komen op geitenhouderijen 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 20 van 36

in grote hoeveelheden vrij vanwege het kenmerkende stalsysteem en stalmanagement. Daardoor neemt onder omwonenden het drager- schap van deze micro-organismen toe en daarmee het risico op longontstekingen. • Blootstelling aan fijnstof, endotoxinen, micro­organismen en/of andere componenten afkomstig van geitenhouderijen beïnvloeden het luchtweg microbioom van omwonenden waardoor zij gevoeliger worden voor longontstekingen door specifieke of meer algemene ziekte­ verwekkers. • Blootstelling aan fijnstof, endotoxinen, micro­organismen en/of andere componenten afkomstig van geitenhouderijen veroorzaakt luchtweg- problemen bij omwonenden waardoor zij gevoeliger worden voor longontstekingen door specifieke of meer algemene ziekteverwekkers. 3.3.1 Specifieke ziekteverwekker uit geitenhouderijen Tabel 3 laat zien dat het VGO-III onderzoek tot op heden het enige onder- zoek is dat de hypothese van 1 of meerdere ziekteverwekkers afkomstig uit geitenhouderijen als oorzaak van longontstekingen bij omwonenden heeft onderzocht.9 In het VGO-III onderzoek is gekeken naar micro- organismen die zowel op de geitenhouderij voorkomen als bij de geitenhouders en de omwonenden.

Daartoe zijn micro-organismen gemeten in keel- en neusswabs van omwonenden van geitenhouderijen met en zonder longontsteking en van geitenhouders en hun werknemers en in monsters uit geiten, geitenstallen, stallucht en omgevingslucht. Er werden 23 bacteriën waarvan bekend is dat ze bij mensen een long- ontsteking kunnen veroorzaken, aangetroffen bij patiënten, omwonenden, geitenhouders en/of in de buitenlucht rondom geitenbedrijven. Veel van deze bacteriën kwamen ook voor in stalbedekking en stalmest van de onderzochte geitenhouderijen. Er werd geen duidelijke associatie aangetoond tussen de mate waarin de micro-organismen op geiten- houderijen voorkomen en de mate waarin ze en in de keel- en neusswabs van patiënten/omwonenden voorkomen. Ook werd er geen statistisch significant verband gezien tussen de aanwezigheid van deze micro­ organismen bij omwonenden en de woonafstand tot een geitenhouderij.9 De betreffende bacteriën kennen meer bronnen dan enkel geiten- houderijen. Omdat het VGO­III onderzoek specifiek op geitenhouderijen was gericht, is niet bekend of de bacteriën ook rondom andere typen veehouderijen of in het VGO-controlegebied aanwezig waren.

Voor de meeste van de 23 aangetroffen bacteriën acht de commissie het niet waarschijnlijk dat zij na verspreiding over grote afstand via de lucht, omwonenden via inademing besmetten met een voldoende hoge dosis om een longontsteking te veroorzaken. Dit is bijvoorbeeld wel het geval bij de bacterie die Q-koorts veroorzaakt (Coxiella burnetii) vanwege de unieke kenmerken van de small­cell variant (spore) van die bacterie. Doordat deze zeer goed bestand is tegen uitdroging en hogere en lagere temperatuur en bovendien een lage infectieuze dosis heeft, kan deze over grote afstanden Q-koorts overbrengen. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 21 van 36

hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 22 van 36 De commissie constateert dat het VGO-III onderzoek, ondanks de uit- | identificatie van statistisch significante verschillen tussen patiënten met gebreide opzet, geen specifieke ziekteverwekker heeft geïdentificeerd die | een longontsteking die binnen 2 kilometer en patiënten die verder dan 2 zich vanuit geitenhouderijen via de lucht verspreidt over grote afstand en | kilometer van een geitenhouderij wonen.9 longontstekingen veroorzaakt bij omwonenden. De commissie acht het niet waarschijnlijk dat specifieke micro­organismen afkomstig van geiten | - | 3.3.2 Niet-specifiekeziekteverwekkers | uitgeitenhouderijen houderijen die wellicht nog niet in beeld zijn een dergelijke rol spelen. | VGO-III en andere studies onderzochten het microbioom (het geheel aan aanwezige micro-organismen) van de luchtwegen van geitenhouders en Dat het VGO­III onderzoek geen specifieke ziekteverwekker | omwonenden of van fijnstof uit geitenhouderijen (zie tabel 3).9,24,25 Uit deze geïdentificeerd heeft, kan verschillende oorzaken hebben.

Ten eerste is | onderzoeken blijkt dat sommige algemeen voorkomende ziekte- een retrospectieve bepaling van micro-organismen in de keel en neus van | verwekkers vaker werden waargenomen bij geitenhouders, bij patiënten met longontsteking niet representatief voor ziekteverwekkers die | omwonenden en/of bij omwonenden met COPD of longontsteking dan bij eerder lager in de luchtwegen een infectie veroorzaakten.38,39 Gemiddeld | andere groepen. De commissie acht het mogelijk dat algemeen zaten er 8,3 dagen (mediaan 7 dagen, spreiding 1-49 dagen) tussen de | voorkomende micro­organismen, ondanks dat ze niet specifiek zijn voor eerste ziektedag en het moment dat de patiënt de huisarts consulteerde | geitenhouderijen, toch een verklaring kunnen zijn voor de associatie voor een mogelijke longontsteking.9 Ten tweede werden in het VGO-III | tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen. onderzoek micro-organismen in de lucht gemeten op 8 locaties binnen 0,6 | Mogelijk speelt het kenmerkende stalsysteem en stalmanagement van kilometer van een geitenhouderij.9 Doordat de micro-organismen middels | geitenhouderijen daarbij een rol. Bij geitenhouderijen zijn de stallen vaak een PCR­test en sequencing werden geïdentificeerd, en niet werden | open.

Ook zijn er in potstallen vaak grote hoeveelheden geiten en mest gekweekt, is enkel de aanwezigheid van micro-organismen aangetoond. | aanwezig. Met name bij het uitmesten van de potstal is er een aanzienlijke Daarom is niet bekend aan welke hoeveelheid levende micro-organismen | piek in het vrijkomen van micro-organismen in de (stal)omgeving te de omwonenden binnen een straal van 2 kilometer van een geitenhouderij | verwachten. Zo kunnen zich waarschijnlijk grote hoeveelheden micro- werden blootgesteld. Tot slot werden in het patiëntenonderzoek van | organismen naar de omgeving verspreiden. Niet alleen via de lucht VGO-III minder patiënten geïncludeerd dan oorspronkelijk beoogd, | (over korte afstanden, al dan niet gebonden aan fijnstof), maar ook door namelijk 108 van de beoogde 600 tot 800 patiënten. Dit belemmert de | transmissie van de omgeving naar personen en tussen personen 2 onderling. Dit kan leiden tot meer dragerschap van deze micro- organismen bij omwonenden. Dragerschap leidt weliswaar niet per definitie direct tot ziekte, maar het kan er wel toe leiden dat er makkelijker longontstekingen kunnen ontstaan, vooral bij mensen die daar vatbaar voor zijn (rokers, COPD-patiënten, ouderen).

Transmissie van micro-organismen via de omgeving en tussen personen zou ook verklaren waarom de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen in verschillende seizoenen is waargenomen, terwijl ziekteverwekkers die zich via de lucht verspreiden over het algemeen minder goed in de buitenlucht overleven in de lente en zomer. Ook zou het kunnen verklaren waarom er wel een associatie werd gevonden tussen het aantal diagnoses van longontsteking door huisartsen en het aantal geitenbedrijven, maar niet met het aantal geiten per bedrijf. Omdat er geen meetgegevens beschikbaar zijn van micro-organismen in de omgeving op meerdere afstanden van geitenhouderijen, in controle- gebieden met weinig veehouderijen, rondom andere typen veehouderijen en tijdens en na het uitmesten van potstallen, kan de hierboven geschetste verklaring niet onderbouwd of ontkracht worden. 3.3.3 Verstoring microbioom luchtwegen Recente inzichten suggereren dat inhalatie van fijnstof, endotoxinen en micro-organismen afkomstig van veehouderijen het luchtwegmicrobioom kan verstoren.

Emissies uit veehouderijen beïnvloeden de luchtwegcellen en de reactie van het immuunsysteem waardoor het vestigen en vermenigvuldigen van micro-organismen (kolonisatie) in de luchtwegen verstoord wordt, of introduceren nieuwe micro-organismen die zich vestigen in de luchtwegen.38,40 Het microbioom van de luchtwegen speelt op zijn beurt mogelijk een rol in de vatbaarheid voor longontsteking, eveneens door een invloed op kolonisatie van micro-organismen en/of de immuunrespons.39 Beentjes et al. (2022) beschrijven bijvoorbeeld dat luchtverontreiniging de gevoeligheid voor een infectie met Streptococcus pneumoniae kan vergroten: door 1) belemmering van beweging van de trilharen van luchtwegslijmvlies waardoor kolonisatie gemakkelijker wordt, 2) een invloed op de productie en functie van antimicrobiële peptiden en macrofagen, 3) een opwaartse regulatie van een bacteriële hechtings- factor op epitheelcellen, en 4) een toename van productie van pro- inflammatoire cytokinen met weefselschade tot gevolg.41 Tabel 3 laat zien dat hier beperkt onderzoek naar gedaan is.

Bij het VGO-III deelonderzoek naar het microbioom in de keel en neus van geitenhouders en omwonenden, was de aanname dat een verstoring van het microbioom in de hogere luchtwegen kan leiden tot verhoogde kolonisatie van commensale bacteriën (bacteriën die onder normale omstandigheden in of op de gastheer aanwezig zijn) en/of introductie en kolonisatie van nieuwe micro-organismen. Deze micro-organismen zouden zich vanuit de hogere luchtwegen kunnen verspreiden naar de longen en daar vervolgens ofwel zelf een infectie teweegbrengen ofwel 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 23 van 36

hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 24 van 36 via verstoring van het longmicrobioom de gevoeligheid voor infectie door | concentraties zien dan voor andere typen veehouderijen.9 Dit blijkt ook uit andere micro-organismen verhogen.39,42 In dit onderzoek werden | andere onderzoeken.20,26 verschillen gezien in het microbioom tussen patiënten met en zonder longontsteking en geitenhouders.9 Streptococcus bacteriën werden | 3.3.4 | Effecten luchtverontreiniging op luchtwegen bijvoorbeeld vaker waargenomen bij patiënten met longontsteking.9 | Tabel 4 toont de gepubliceerde onderzoeken naar effecten van lucht- De aanwezigheid van Streptococcus in de neus is ook in ander onderzoek | verontreiniging afkomstig van geitenhouderijen en andere veehouderijen geassocieerd met een hoger risico op longontsteking.42 Ook werden | op luchtwegproblemen.

Het is bekend dat luchtverontreiniging een effect hogere aantallen Moraxella waargenomen in de neus van deelnemers aan | heeft op het ontstaan en verergeren van luchtweg- en longaandoeningen.3 het onderzoek die dichtbij een geitenhouderij wonen in vergelijking met | Voor PM10 en/of endotoxinen afkomstig uit veehouderijen rapporteerden deelnemers die op grotere afstand van een geitenhouderij wonen.9 | verschillende observationele en experimentele onderzoeken een Het geringe aantal deelnemers aan het onderzoek belemmerde echter het | associatie met verminderde longfunctie, ademhalingsproblemen, of een vaststellen van significante verschuivingen in het microbioom als gevolg | ontstekingsreactie in immuun- of luchtwegcellen.18,25-34 De commissie acht van de nabijheid van geitenhouderijen. | het echter niet aannemelijk dat het verhoogde risico op longontsteking bij omwonenden van geitenhouderijen volledig is toe te schrijven aan Volgens de commissie zou een verstoring van het luchtwegmicrobioom | de jaargemiddelde blootstelling aan luchtvervuiling door PM10 en door luchtverontreiniging afkomstig van geitenhouderijen kunnen | endotoxinen afkomstig van geitenhouderijen.

Dat geldt voor zowel primair bijdragen aan de associatie tussen wonen in de nabijheid van geiten- | fijnstof, dat rechtstreeks afkomstig is uit geitenstallen, als secundair houderijen en longontstekingen, vooral door piekemissies tijdens het | fijnstof, dat in de lucht ontstaat uit ammoniak afkomstig van geiten­ uitmesten van stallen gevolgd door transmissie van de omgeving naar | houderijen en pas over lange afstanden wordt gevormd.2 Emissies van personen en tussen personen onderling. Beschikbaar onderzoek biedt | fijnstof en endotoxinen zijn bij geitenhouderijen gemiddeld lager dan bij onvoldoende gegevens voor de onderbouwing of ontkrachting van dit | andere typen veehouderijen. Bovendien werd de associatie tussen wonen mechanisme. Vooral over piekemissies is nog weinig bekend. Metingen | in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen in de VGO- van emissies van fijnstof en endotoxinen uit geitenhouderijen in het | onderzoeken vastgesteld in verschillende jaren en regio’s, met verschillen VGO-III onderzoek op momenten dat er niet werd uitgemest, lieten lagere | in luchtkwaliteit.9 De verschillen en overeenkomsten tussen de 2 samenstelling van fijnstof afkomstig van geitenhouderijen en andere veehouderijen zijn niet onderzocht.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://oldebroek.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/e62f14f0-a624-4760-84a3-eab6efa8513b?agendaItemId=b7627592-e9cb-4a1b-b8cc-4b849338ea78