CConstaterende datOldebroek
Koppel je AI →
Document · PDF

Advies Gezondheidsrisicos rond veehouderijen 2025 deel 1

Raad 1 oktober 2026, gemeente OldebroekBij agendapunt: Aanvragen omgevingsvergunningen Oldebroek Oost fase 1A i.r.t. geitenhouderij.11.969 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Dat fijnstof afkomstig van geiten­ houderijen een specifiek (infectieus of niet­infectieus) bestanddeel bevat dat een rol speelt in de associatie met longontstekingen acht de commissie niet waarschijnlijk. De commissie verwacht wel dat pieken in emissies van fijnstof, endotoxinen en andere componenten van lucht­ verontreiniging tijdens het uitmesten van geitenstallen9, naast verstoring van het luchtwegmicrobioom (zie 3.3.3), relevant kunnen zijn voor het optreden van acute luchtwegeffecten en voor de gevoeligheid voor andere luchtwegproblemen. Onderzoeken hiernaar ontbreken echter. 3.3.5 Conclusie biologische plausibiliteit Er zijn verschillende hypothesen die de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen kunnen verklaren. In VGO-III werd de hypothese onderzocht van de verspreiding van een specifieke ziekteverwekker afkomstig uit geitenhouderijen via de lucht. De commissie ziet beperkingen in de opzet en uitvoering van het VGO-III onderzoek die het aantonen van deze hypothese belemmeren. Bovendien acht de commissie het niet aannemelijk dat een ziekte- verwekker via de lucht en op grotere afstand een longontsteking veroorzaakt.

Een plausibel mechanisme is volgens de commissie dat een aanzienlijke verspreiding van algemeen voorkomende ziekteverwekkers uit geitenhouderijen tot verhoogd dragerschap van micro-organismen bij omwonenden leidt en zo tot een hoger risico op longontstekingen, met name bij gevoelige groepen. Transmissie van een voldoende hoge dosis infectieuze micro-organismen zou over korte afstanden kunnen plaats- vinden via de lucht en daarnaast van geiten naar de directe omgeving, van de omgeving naar personen, en tussen personen onderling. Uitstoot van fijnstof, endotoxinen en micro­organismen uit geiten­ houderijen zou daarnaast een bijdrage kunnen leveren aan de gevoelig- heid voor longontstekingen door het ontstaan van ontstekingsreacties in de luchtwegen, een verschuiving in het luchtwegmicrobioom en een verhoogde infectiegevoeligheid. Het specifieke stalsysteem en -management dat geitenhouderijen kenmerkt, met name het periodiek uitmesten van potstallen, speelt mogelijk een rol bij deze mechanismen. Door de complexiteit en het multicausale karakter van dit werkings- mechanisme is het aantonen van deze hypothese niet eenvoudig. Gegevens uit wetenschappelijk onderzoek onderbouwen deze hypothese ten dele, maar voor sommige aspecten ontbreken data uit methodologisch gedegen onderzoek. De beschikbare onderzoeksresultaten spreken de hypothese in ieder geval niet tegen.

3.4 Coherentie 3.4.1 Samenhang uitkomsten onderzoek Om coherentie te beoordelen bekeek de commissie of uitkomsten van methodologisch verschillende onderzoeken overeenstemmen. De associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het vaker optreden van door huisartsen gediagnosticeerde longontstekingen 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 25 van 36

is aangetoond in observationeel onderzoek (zie 3.2.1). Interventie- onderzoeken die vaststellen of longontstekingen vaker optreden na het vestigen van geitenhouderijen in de woonomgeving of juist minder na beëindiging van geitenhouderijen zijn niet beschikbaar. Andere typen onderzoek die uitgevoerd zijn om de ziekteverwekker die de long- ontstekingen veroorzaakt te achterhalen, betreffen analyses van micro- organismen en het microbioom in en rond geitenhouderijen en bij geitenhouders en omwonenden (zie 3.3.1 t/m 3.3.3). Daarnaast is er observationeel en experimenteel onderzoek beschikbaar dat een verband laat zien tussen luchtverontreiniging afkomstig van geitenhouderijen en effecten op de luchtwegen (zie 3.3.4). Deze onderzoeken leverden aanwijzingen op voor een mogelijke verklaring voor de aangetoonde associatie, zoals de aanwezigheid van algemeen voorkomende ziekte- verwekkers in en rond geitenhouderijen en bij geitenhouders en omwonenden, en een ontstekingsrespons in de luchtwegen als gevolg van blootstelling aan emissies afkomstig van geitenhouderijen. Deze mechanismen kunnen elkaar bovendien versterken. 3.4.2 Conclusie coherentie De associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en het vaker voorkomen van longontstekingen is aangetoond in observationele onderzoeken.

Er zijn daarnaast enkele observationele en experimentele onderzoeken beschikbaar naar de mogelijke rol van ziekteverwekkers en luchtverontreiniging. De resultaten daarvan geven aanwijzingen voor coherentie, maar kunnen de gevonden associatie niet volledig verklaren. 3.5 Onzekerheid De commissie is nagegaan in hoeverre in de beschikbare weten- schappelijke onderzoeken factoren tot vertekening of verstoring van de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen kunnen hebben geleid. Het gaat daarbij om de gehanteerde blootstellingsmaat en uitkomstmaat en de mogelijke alternatieve verklaringen voor het vaker optreden van longontstekingen in het onderzoeksgebied. 3.5.1 Blootstellingsmaat In observationeel onderzoek waarin relevante specifieke blootstellings­ factoren nog niet bekend zijn, wordt een proxy gebruikt voor het bepalen van de blootstelling. In het VGO-onderzoek is wonen in de nabijheid van geitenhouderijen gebruikt als proxy. Er is daarbij gebruikgemaakt van het woonadres uit het gemeentelijke administratiebestand (GBA). De commissie acht deze blootstellingsmaat geschikt, ondanks het ontbreken van informatie over de mate van blootstelling op individueel niveau.

Omwonenden zullen weliswaar niet de volledige dag op het woonadres doorbrengen, maar mobiliteitspatronen in de omgeving bleken de gevonden associatie niet te beïnvloeden, terwijl de tijd die in de directe omgeving buitenshuis werd doorgebracht het risico op longontsteking wel 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 26 van 36

verhoogde.43 Ook in onderzoek naar luchtverontreiniging is gebleken dat dergelijke blootstellingsmaten, zoals de relatie tussen fijnstof en afstand tot snelwegen, waardevolle en valide inzichten opleveren over gezond- heidseffecten. 3.5.2 Uitkomstmaat De commissie acht de huisartsdiagnose van longontstekingen een geschikte uitkomstmaat voor gebruik in observationeel onderzoek. Bij gebruik van de NHG-standaard Acuut Hoesten is het mogelijk dat er verschillen bestaan tussen huisartsen bij het stellen van de diagnose van een longontsteking. Een risico op misclassificatie is daarmee onver- mijdelijk. Misclassificaties kunnen veroorzaakt worden door toevallige fluctuaties of door systematische vertekening. Er is sprake van een systematische vertekening als huisartsen eerder geneigd zijn de diagnose longontsteking te stellen bij omwonenden van geitenhouderijen door hun kennis over de Q-koortsepidemie en de publicitaire aandacht rondom de VGO­onderzoeken. Dat wordt ook wel differentiële misclassificatie genoemd. Kennis over en aandacht voor Q-koorts en VGO-onderzoeken kan ook leiden tot zogeheten selectiebias: een grotere geneigdheid van omwonenden van geitenhouderijen om zich met ademhalingsklachten te melden bij de huisarts.

De commissie verwacht niet dat differentiële misclassificatie en selectiebias de consistent geobserveerde associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen volledig kunnen verklaren. De associatie is namelijk ook aangetoond in regio’s die niet getroffen zijn door de Q-koortsuitbraak.8 Bovendien acht de commissie het niet waarschijnlijk dat de huisarts steeds op de hoogte is van de afstand tussen het woonadres van patiënten en geiten- houderijen, of dat de huisarts deze afstand of de bezorgdheid van de patiënt meeweegt in het stellen van de diagnose. 3.5.3 Confounding Omdat in het observationeel onderzoek binnen VGO-III gebruik is gemaakt van gegevens uit elektronische patiëntendossiers, was er geen systematische informatie beschikbaar over roken, sociaaleconomische status en andere mogelijke confounders. Eventuele verstoring van de onderzoeksresultaten door deze variabelen kon daardoor niet onderzocht worden.9 In ander onderzoek naar de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen of longfunctie was informatie over mogelijke confounders beschikbaar uit vragenlijsten. De associaties bleven ook na correctie voor deze variabelen bestaan.18,44 Confounders die in VGO-III wel werden onderzocht betreffen leeftijd, geslacht, huisartsenpraktijk en aanwezigheid van andere veehouderijen.

Ook na correctie voor deze variabelen bleef de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen overeind.11 De commissie acht het daarom niet aannemelijk dat het vaker optreden van longontstekingen onder omwonenden van geitenhouderijen is toe te schrijven aan bekende of onbekende verstorende variabelen. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 27 van 36

3.5.4 Conclusie onzekerheid De commissie heeft onzekerheden omtrent de blootstellingsmaat en uitkomstmaat en mogelijke alternatieve verklaringen voor het vaker optreden van longontstekingen in het onderzoeksgebied geïdentificeerd, maar acht het niet aannemelijk dat deze variabelen de gevonden associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en long ontstekingen hebben vertekend of verstoord. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 03 | Evaluatie bewijskracht voor oorzakelijk verband Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 28 van 36

04 slotbeschouwing 4.1 Oorzakelijk verband waarschijnlijk Op basis van de evaluatie van de beschikbare relevante wetenschappelijke literatuur en het EPA-beoordelingskader voor causaliteit, oordeelt de commissie dat het verband tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen waarschijnlijk oorzakelijk is. Er is volgens aanvaarde wetenschappelijke inzichten sprake van voldoende epidemiologisch bewijs voor een verhoogd risico op longontsteking onder direct omwonenden van geitenhouderijen. De commissie stelt bovendien dat er een plausibel biologisch werkings- mechanisme is. Zij acht het aannemelijk dat er niet 1 specifieke ziekte­ verwekker verantwoordelijk is voor de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen, maar dat er sprake is van een samenspel van factoren (multicausaliteit). Hierbij leiden het stal- systeem en het stalmanagement van geitenhouderijen mogelijk tot (piek) blootstellingen in de omgeving aan onder meer fijnstof en algemeen voorkomende ziekteverwekkers. Deze ziekteverwekkers kunnen zich verspreiden via transmissie van de omgeving naar personen en tussen personen onderling. Dit alles zou bij omwonenden kunnen zorgen voor een verhoogd dragerschap van ziekteverwekkers en een verhoogde gevoeligheid voor het krijgen van een longontsteking.

Beschikbare gegevens uit wetenschappelijk onderzoek ondersteunen een dergelijk multicausaal werkingsmechanisme op onderdelen. De bewijskracht voor een oorzakelijk verband tussen wonen in de nabij- heid van geitenhouderijen en longontstekingen is volgens de commissie sterker dan in 2018, toen de Gezondheidsraad op basis van de wetenschappelijke kennis die toen beschikbaar was oordeelde dat er aanwijzingen waren voor een oorzakelijk verband. De bevindingen van het VGO-III onderzoek hebben de bewijskracht vergroot door het versterken van de consistentie van de associatie tussen wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen. Het VGO-III onderzoek en andere onderzoeken die sinds 2018 gepubliceerd zijn, dragen daarnaast bij aan de onderbouwing van een plausibel biologisch werkingsmechanisme. Er zijn nog wel kennishiaten ten aanzien van dit werkingsmechanisme, zoals de precieze wijze en mate van verspreiding van micro-organismen in de omgeving. 4.2 Implicaties van een waarschijnlijk oorzakelijk verband De vaststelling dat er waarschijnlijk sprake is van een oorzakelijk verband, vormt volgens de commissie voldoende aanleiding voor overheden om maatregelen te nemen om gezondheidsrisico’s voor omwonenden van geitenhouderijen te beperken. Volgens haar kan het voorzorgsbeginsel daarbij van toepassing zijn.

Het voorzorgsbeginsel geeft een grondslag voor het treffen van maatregelen wanneer er op basis van de beschikbare wetenschappelijke kennis gegronde redenen zijn om aan te nemen dat activiteiten negatieve gevolgen kunnen hebben voor de gezondheid, maar 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 04 | Slotbeschouwing Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 29 van 36

er nog enige onzekerheid bestaat over de exacte oorzaak en de aard en ernst van het gezondheidsrisico.45 Om te bepalen welk type maatregelen passend en effectief kunnen zijn, zal de commissie zich voor het 2e deeladvies verdiepen in de aard en ernst van het risico. De commissie beoogt verder in te gaan op de bloot- stelling-effectrelatie van wonen in de nabijheid van geitenhouderijen en longontstekingen, de bedrijfsfactoren die daarop van invloed kunnen zijn, de ernst van de gezondheidsuitkomsten en de mogelijke risicogroepen. Vervolgens zal de commissie de gezondheidsrisico’s in een bredere context van andere gezondheidseffecten van wonen in de nabijheid van veehouderijen en van andere risicofactoren plaatsen, en waar mogelijk handelingsopties voor beleidsvertaling van de bevindingen aanreiken. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 hoofdstuk 04 | Slotbeschouwing Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 30 van 36

Literatuur | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 31 van 36 literatuur | 10 Yzermans CJ, Moleman YP, Spreeuwenberg P, Nielen MMJ, Dückers MLA, Smit LAM, et al. Risk of pneumonia in the vicinity of goat farms: a 1 U.S. EPA. Preamble To The Integrated Science Assessments (ISA). | comparative assessment of temporal variation based on longitudinal Washington, DC, 2015; EPA/600/R-15/067. | health data. Pneumonia (Nathan) 2023; 15(1): 13. 2 Gezondheidsraad. Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen: | 11 Post PM, Hogerwerf L, Huss A, Petie R, Boender GJ, Baliatsas C, et al. vervolgadvies. Den Haag, 2018; publicatienr. 2018/04. | Risk of pneumonia among residents living near goat and poultry farms 3 Gezondheidsraad. Gezondheidswinst door schonere lucht. Den Haag, | during 2014-2016. PLoS One 2019; 14(10): e0223601. 2018; publicatienr. 2018/01. | 12 Roof I, van Gageldonk-Lafeber AB, Zomer TP, Vermeeren YM, Wever 4 Gezondheidsraad. Risico’s van ultrafijnstof in de buitenlucht. Den | PC, van der Hoek W. Identified micro-organisms in hospitalized Haag, 2021; publicatienr. 2021/38. | community­acquired pneumonia patients living near goat and poultry 5 Lawlor DA, Tilling K, Davey Smith G. Triangulation in aetiological | farms. Pneumonia (Nathan) 2021; 13(1): 13. epidemiology. Int J Epidemiol 2016; 45(6): 1866-1886.

| 13 Roof I, van der Hoek W, Oude Boerrigter L, Wielders CCH, Smit LAM. 6 Rothman KJ, Greenland S. Causation and causal inference in | Use of Antibiotics among Residents Living Close to Poultry or Goat epidemiology. Am J Public Health 2005; 95 Suppl 1: S144-150. | Farms: A Nationwide Analysis in The Netherlands. Antibiotics (Basel) 7 Gezondheidsraad. Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen. Den Haag, | 2021; 10(11): 1346. 2012; publicatienr. 2012/27. | 14 Simões M, Janssen N, Heederik DJJ, Smit LAM, Vermeulen R, Huss A. 8 Lotterman A, Baliatsas C, de Rooij MMT, Huss A, Jacobs J, Dückers M, | Residential proximity to livestock animals and mortality from respiratory et al. Increased risk of pneumonia amongst residents living near goat | diseases in The Netherlands: A prospective census-based cohort study. farms in different livestock-dense regions in the Netherlands. PLoS | Environ Int 2022; 161: 107140. One 2023; 18(7): e0286972. | 15 Poulsen MN, Pollak J, Sills DL, Casey JA, Nachman KE, Cosgrove SE, 9 RIVM. Veehouderij en gezondheid omwonenden (VGO-III). Actualisatie | et al. High­density poultry operations and community­acquired epidemiologische studies 2014-2019. Onderzoek naar | pneumonia in Pennsylvania. Environmental Epidemiology 2018; 2(2): longontstekingen rond geitenhouderijen 2018-2024. Bilthoven, 2024; | e013. RIVM-rapport 2024-0167.

2 Literatuur | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 32 van 36 16 Baliatsas C, Dückers M, Smit L, Heederik D, Yzermans J. Morbidity | 22 Brownell J, Lee KE, Chasman D, Gangnon R, Bendixsen CG, Barnes Rates in an Area with High Livestock Density: A Registry-Based Study | K, et al. Farm animal exposure, respiratory illnesses, and nasal cell Including Different Groups of Patients with Respiratory Health | gene expression. Journal of Allergy and Clinical Immunology 2024; Problems. Int J Environ Res Public Health 2020; 17(5): 1591. | 153(6): 1647-1654. 17 Gerbecks J, Baliatsas C, Yzermans CJ, Smit LAM, Huss A, Heederik | 23 Schultz AA, Peppard P, Gangnon RE, Malecki KMC. Residential DJJ, et al. Prevalence of non-specific health symptoms in livestock | proximity to concentrated animal feeding operations and allergic and dense areas: Looking beyond respiratory conditions. Int J Hyg Environ | respiratory disease. Environ Int 2019; 130: 104911. Health 2020; 230: 113603. | 24 van Kersen W, Bossers A, de Steenhuijsen Piters WAA, de Rooij MMT, 18 Kiss P, de Rooij MMT, Koppelman GH, Boer J, Vonk JM, Vermeulen R, | Bonten M, Fluit AC, et al. Air pollution from livestock farms and the et al. Residential exposure to livestock farms and lung function in | oropharyngeal microbiome of COPD patients and controls. Environ Int adolescence - The PIAMA birth cohort study.

Environ Res 2023; 219: | 2022; 169: 107497. 115134. | 25 Liu D, Mariman R, Gerlofs-Nijland ME, Boere JF, Folkerts G, Cassee 19 Baliatsas C, Smit LAM, Dückers MLA, van Dijk CE, Heederik D, | FR, et al. Microbiome composition of airborne particulate matter from Yzermans CJ. Patients with overlapping diagnoses of asthma and | livestock farms and their effect on innate immune receptors and cells. COPD: is livestock exposure a risk factor for comorbidity and coexisting | Sci Total Environ 2019; 688: 1298-1307. symptoms and infections? BMC Pulm Med 2019; 19(1): 105. | 26 de Rooij MMT, Smit LAM, Erbrink HJ, Hagenaars TJ, Hoek G, Ogink 20 Post PM, Houthuijs D, Sterk HAM, Marra M, van de Kassteele J, van | NWM, et al. Endotoxin and particulate matter emitted by livestock farms Pul A, et al. Proximity to livestock farms and exposure to livestock- | and respiratory health effects in neighboring residents. Environ Int related particulate matter are associated with lower probability of | 2019; 132: 105009. medication dispensing for obstructive airway diseases. Int J Hyg | 27 de Rooij MMT, Erbrink HJ, Smit LAM, Wouters IM, Hoek G, Heederik Environ Health 2021; 231: 113651. | DJJ. Short-term residential exposure to endotoxin emitted from 21 Hogerwerf L, Post PM, Bom B, van der Hoek W, van de Kassteele J, | livestock farms in relation to lung function in non-farming residents.

Stemerding AM, et al. Proximity to livestock farms and COVID-19 in the | Environ Res 2024; 243: 117821. Netherlands, 2020-2021. Int J Hyg Environ Health 2022; 245: 114022. 2 Literatuur | Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 33 van 36 28 van Kersen W, Oldenwening M, Aalders B, Bloemsma LD, Borlée F, | 35 Snijders B, van der Hoek W, Stirbu I, van der Sande MA, van Heederik D, et al. Acute respiratory effects of livestock-related air | Gageldonk-Lafeber AB. General practitioners’ contribution to the pollution in a panel of COPD patients. Environ Int 2020; 136: 105426. | management of community-acquired pneumonia in the Netherlands: a 29 de Groot LES, Liu D, Dierdorp BS, Fens N, van de Pol MA, Sterk PJ, et | retrospective analysis of primary care, hospital, and national mortality al. Ex vivo innate responses to particulate matter from livestock farms | databases with individual data linkage. Prim Care Respir J 2013; 22(4): in asthma patients and healthy individuals. Environ Health 2020; 19(1): | 400-405. 78. | 36 Beninca E, van Boven M, Hagenaars T, van der Hoek W. Space­time 30 Liu D, Wagner JG, Mariman R, Harkema JR, Gerlofs-Nijland ME, Pinelli | analysis of pneumonia hospitalisations in the Netherlands. PLoS One E, et al. Airborne particulate matter from goat farm increases acute | 2017; 12(7): e0180797. allergic airway responses in mice.

Inhal Toxicol 2020; 32(6): 265-277. | 37 Huijskens EG, Smit LA, Rossen JW, Heederik D, Koopmans M. 31 Liu D, Wagner JG, Harkema JR, Gerlofs-Nijland ME, Pinelli E, Folkerts | Evaluation of Patients with Community-Acquired Pneumonia Caused G, et al. Livestock farm particulate matter enhances airway | by Zoonotic Pathogens in an Area with a High Density of Animal Farms. inflammation in mice with or without allergic airway disease. World | Zoonoses Public Health 2016; 63(2): 160-166. Allergy Organ J 2020; 13(4): 100114. | 38 Agarwal S, Tomar N, Makwana M, Patra S, Chopade BA, Gupta V. Air 32 Martikainen MV, Rönkkö TJ, Schaub B, Täubel M, Gu C, Wong GW, et | pollution, dysbiosis and diseases: pneumonia, asthma, COPD, lung al. Integrating farm and air pollution studies in search for | cancer and irritable bowel syndrome. Future Microbiol 2024; 19(17): immunoregulatory mechanisms operating in protective and high­risk | 1497-1513. environments. Pediatr Allergy Immunol 2018; 29(8): 815-822. | 39 Wu BG, Segal LN. The Lung Microbiome and Its Role in Pneumonia. 33 Martikainen MV, Huttunen K, Tossavainen T, Nordberg ME, Roponen | Clin Chest Med 2018; 39(4): 677-689. M. Cattle farm dust alters cytokine levels in human airway construct | 40 de Steenhuijsen Piters WA, Sanders EA, Bogaert D. The role of the model. Toxicol In Vitro 2023; 88: 105559.

| local microbial ecosystem in respiratory health and disease. Philos 34 Martikainen MV, Tossavainen T, Taubel M, Wolczkiewicz K, Lahde A, | Trans R Soc Lond B Biol Sci 2015; 370(1675): 20140294. Roponen M. Toxicological and microbiological characterization of cow | 41 Beentjes D, Shears RK, French N, Neill DR, Kadioglu A. Mechanistic stable dust. Toxicol In Vitro 2021; 75: 105202. | Insights into the Impact of Air Pollution on Pneumococcal Pathogenesis 2 and Transmission. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 2022; 206(9): 1070-1080. 42 Smit LAM, Boender GJ, de Steenhuijsen Piters WAA, Hagenaars TJ, Huijskens EGW, Rossen JWA, et al. Increased risk of pneumonia in residents living near poultry farms: does the upper respiratory tract microbiota play a role? Pneumonia (Nathan) 2017; 9: 3. 43 Klous G, Smit LAM, Freidl GS, Borlée F, van der Hoek W, CJ IJ, et al. Pneumonia risk of people living close to goat and poultry farms - Taking GPS derived mobility patterns into account. Environ Int 2018; 115: 150-160. 44 Freidl GS, Spruijt IT, Borlée F, Smit LA, van Gageldonk-Lafeber AB, Heederik DJ, et al. Livestock-associated risk factors for pneumonia in an area of intensive animal farming in the Netherlands. PLoS One 2017; 12(3): e0174796. 45 Europese Commissie. Mededeling van de Commissie over het voorzorgsbeginsel 2000; 52000DC0001. 2 Gezondheidsraad | Nr.

2025/12 Literatuur Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 34 van 36

Commissie Samenstelling commissie Veehouderij en gezondheid voor het advies Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I • prof. dr. ir. A. Burdorf, hoogleraar determinanten van volksgezondheid, Erasmus Universiteit Rotterdam, voorzitter • drs. R. van Aalsburg, arts maatschappij en gezondheid, medisch milieukundige, GGD Hart voor Brabant • prof. dr. E.H.D. Bel, professor-emeritus longziekten, Universiteit van Amsterdam • dr. ir. G. Hoek, universitair hoofddocent blootstelling aan omgevingsfactoren, Universiteit Utrecht • mr. dr. R. Kegge, universitair docent bestuursrecht en omgevingsrecht, Universiteit Leiden • prof. dr. F.L.B. Meijboom, hoogleraar sustainable animal stewardship, Universiteit Utrecht • prof. dr. T. Nawrot, hoogleraar milieuepidemiologie, Universiteit Hasselt en Universiteit Leuven (België) • prof. dr. J.A. Stegeman, hoogleraar gezondheid van landbouwhuisdieren, Universiteit Utrecht • prof. dr. A. Voss, arts-microbioloog, UMCG, Groningen • dr. F. Woudenberg, hoofd leefomgeving, GGD Amsterdam Waarnemersa • dr. I.V.F van den Broek, VWS, Den Haag • drs. E.C. van den Aker, LVVN, Den Haag a Waarnemers hebben spreekrecht tijdens de vergadering. Ze hebben geen stemrecht en dragen geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van het advies van de commissie. Secretarissen • dr. K.A. Baken, Gezondheidsraad, Den Haag • dr. D.

Boers, Gezondheidsraad, Den Haag 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12 Commissie Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I | pagina 35 van 36

U kunt dit document downloaden van gezondheidsraad.nl. Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald: Gezondheidsraad. Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen 2025: deel I. Den Haag: Gezondheidsraad 2025; publicatienr. 2025/12. Auteursrecht voorbehouden De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet). De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat; Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid. De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen. 2 Gezondheidsraad | Nr. 2025/12

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://oldebroek.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/e62f14f0-a624-4760-84a3-eab6efa8513b?agendaItemId=65f43349-8136-4cf6-a89f-6afc6dda3999