Vaststelling Programma Water en Riolering 2023 - 2027 - Bijlage 2 Oplegnotitie PWR

Oplegnotitie Programma Water en Riolering 2023 - 2027 Inleiding Maar weinig mensen beseffen hoe belangrijk riolering is. Zo hebben de riolering en de drinkwatervoorziening sinds de 19e eeuw de kans op ziektes fors teruggebracht, waardoor de levensverwachting aanzienlijk is gestegen. Pas als het mis dreigt te gaan en er bijvoorbeeld stank‐ of wateroverlast optreedt, krijgt riolering aandacht. Verder gaat de inzameling en het transport van afvalwater vaak ongemerkt aan de inwoners voorbij. Toch verrichten we dagelijks veel inspanningen om deze kostbare infrastructuur goed te beheren. Zoals iedereen wel merkt vanuit de berichtgeving komt hevige neerslag steeds vaker voor als gevolg van klimaatverandering, net als langere perioden van droogte. Naast de huidige, vaak ondergrondse en kostbare oplossingen, willen we ook de bovengrondse openbare ruimte benutten om tijdelijk grote hoeveelheden regenwater op te vangen en gedoseerd af te voeren naar het oppervlaktewater, de ondergrond of een andere omgeving. Ons doel is een klimaatadaptief systeem, zowel voor droge als natte extremen. Omdat de onder- en bovengrondse infrastructuur met elkaar verweven zijn is het van belang om goede beleidsafwegingen te maken op het terrein van het beheer van de openbare ruimte, bescherming van bodem en waterkwaliteit en de zorg voor het totale watersysteem.

Met de komst van de Omgevingswet staat een gezonde fysieke leefomgeving centraal. Met deze wet kunnen we vanuit een krachtige visie op de leefomgeving via juridische instrumenten en programma’s toewerken naar het wensbeeld.

Wat is een PWR en wat regelt het? Het Programma Water & Riolering (PWR) is een beleidsplan/uitvoeringsplan dat op hoofdlijnen de invulling van de gemeentelijke watertaken/zorgplichten weergeeft. In de vorige planperiode heette dit plan het Verbreed Gemeentelijk rioleringsplan (v-GRP). Na het van kracht worden van de Omgevingswet is het v-GRP niet langer een wettelijk verplichte planvorm, maar moeten elementen hiervan opgaan in respectievelijk de omgevingsvisie, -plan en -programma. Hoewel de wettelijke verplichting tot het opstellen van een rioleringsplan komt te vervallen, is in verband met het aflopen van het huidige v-GRP besloten om een nieuw plan op te stellen. Het rioleringsplan is een effectief planinstrument om de rioleringszorg te borgen en activiteiten af te stemmen. Verder vormt het plan nog steeds een goede onderbouwing voor de rioolheffing, en als onderdeel van de begroting is het wettelijk verplicht om een onderbouwing hiervoor te hebben. In het PWR laten we zien wat we willen bereiken, hoe we daar beleidsmatig uitwerking aan geven en wat we gaan doen. Het is een dynamisch document. Evaluatie van de voortgang en eventuele tussentijdse bijstelling van het programma vindt jaarlijks plaats en wordt aangepast naar gelang behoefte. Een belangrijke ontwikkeling binnen de planperiode van dit PWR is de komst van de Omgevingswet 1 januari 2024.

De Omgevingswet stelt, veel meer dan de traditionele ruimtelijke

1

ordening, de fysieke omgeving centraal. Leefbaarheid en gezondheid spelen hiermee een meer nadrukkelijke rol in de belangenafweging tussen mobiliteit, water, groen, bebouwing, etc.

Huidige situatie Het rioolnetwerk van de gemeente Oisterwijk bestaat uit 209 km vrijvervalriolering en 101 km drukriolering. Het rioolnetwerk bestaat uit twee soorten rioolstelsels: afvalwaterafvoer en hemelwaterafvoer. Het afvalwaterafvoerstelsel bestaat voor 134 km uit gemengde riolering, 28 km uit vuilwaterriolering, en 101 km uit drukriolering. Het hemelwaterafvoerstelsel beslaat 47 km. De leeftijdsopbouw van ons vrijvervalstelsel is relatief gespreid. De algehele toestand van onze riolering is redelijk tot goed, blijkt uit een grootschalige video-inspectie in 2020. In het BasisRioleringsPlan wordt berekend hoe het rioolstelsel van de gemeente Oisterwijk functioneert bij extreme neerslag. Aan de hand hiervan stellen we een meerjarenplanning op voor onderhoud en vervanging. In het rapport wordt verder kort ingegaan op de doelen, activiteiten en uitgevoerde maatregelen van de afgelopen planperiode.

Kaders De zorg en verantwoordelijkheid voor het water is in handen van gemeenten, waterschappen, Rijkswaterstaat, drinkwaterbedrijven, provincie en perceeleigenaren. Iedere partij heeft hierin zijn eigen verplichtingen en bevoegdheden, die zijn vastgelegd in wetgeving of beleid. De belangrijkste wetten en beleidskaders die ten grondslag liggen aan dit PWR zijn de Europese Kaderrichtlijn Water, de Waterwet, de Wet milieubeheer, de Gemeentewet en de Algemene lozingenbesluiten. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is de ambitie opgenomen om Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te hebben ingericht. Dat betekent dat alles wat we nu aanleggen ingericht moet zijn op een duurzame toekomst. Zo maken we ook bewuste keuzes over toe te passen materialen: hoogwaardige materialen met een lange levensduur hebben onze voorkeur.

De Visie Openbare Ruimte In onze Visie op de openbare ruimte beschrijven we hoe we met de bouwstenen een hoogwaardige openbare ruimte, een leefbare openbare ruimte en een inclusieve openbare ruimte onze openbare ruimte in willen richten. In dit PWR sluiten we op deze bouwstenen aan. Hierdoor ontstaan nog meer dan voorheen raakvlakken met andere beleidsvelden die bijdragen aan de ruimtelijke inrichting.

Onze visie We voeren de zorg voor de waterketen zo uit dat we de volksgezondheid beschermen en schade aan het milieu voorkomen. Er bestaat hiervoor al een omvangrijk stelsel aan riolering, dat we goed beheren. Waar nodig leggen we nieuwe voorzieningen aan. We werken goed samen met andere partijen en binnen onze eigen organisatie werken we integraal. Zo creëren we een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving. Stedelijk afvalwater Om te voorkomen dat meer afvalwater ontstaat, houden we afvalwater zoveel mogelijk gescheiden van schoon water. Hiervoor volgen we de trits ‘schoonhouden-scheiden-zuiveren’.

2

Het waterschap haalt bij de zuiveringsinstallatie(s) steeds meer reststoffen uit het (afval)water om deze opnieuw te gebruiken als grondstof. Ook wint het waterschap energie terug uit het afvalwater. Met onze riolering en het uitvoeringsbeleid dragen we bij aan een goed functioneren van de zuiveringsinstallatie. Hemelwater Gemeente, waterschap en perceeleigenaar hebben een gedeelde verantwoordelijkheid voor het hemelwater. Bij de verwerking van hemelwater volgen we als gemeente de trits ‘vasthoudenbergen-afvoeren’. Het heeft de voorkeur om water vast te houden in het gebied waar het is gevallen, en daar te infiltreren naar het grondwater. Daar waar dit niet kan, bergen we regenwater bij voorkeur in waterpartijen of bovengronds. Bij de aanleg van verhard oppervlak houden we er rekening mee dat ook extreme buien moeten kunnen worden opgevangen. Concreet betekent dit dat we kijken welke functie op welke plek past. Via maatwerk wegen we de impact en eventueel benodigde maatregelen van nieuwe functies op het water- en bodemsysteem af. We houden bij onze werkzaamheden in de bovengrond ook rekening met droogte en hittestress, zodat we tegelijkertijd op meerdere fronten effect sorteren. Waar mogelijk sturen we op het combineren van watergerelateerde maatregelen met groenmaatregelen (en hiermee ook biodiversiteit).

Grondwater Grondwater willen we zoveel mogelijk op een natuurlijke manier laten functioneren. Het grondwatermeetnet in onze gemeente geeft inzicht in de grondwaterstanden. We zetten in op het voorkomen van structureel nadelige gevolgen van een te hoge of te lage grondwaterstand voor de bebouwing in onze gemeente. We hebben de risicogebieden in beeld en nemen maatregelen waar deze doelmatig zijn. Veelal betekent dit dat we pas maatregelen nemen als er ook andere maatregelen in de openbare ruimte plaatsvinden, zoals bijvoorbeeld bij vervanging van de riolering en aanleg van regenwaterriolen. Naast grondwateroverlast krijgen we ook steeds meer te maken met de gevolgen van verdroging en lage grondwaterstanden. Voor onder andere droogtebestrijding dient bij alle omgevingsvergunningsplichtige activiteiten ook in het buitengebied water vastgehouden en geïnfiltreerd te worden.

Onze doelen Vanuit de wettelijke watertaken delen we verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de openbare ruimte en het woon-en leefmilieu. De voorzieningen voor stedelijk afvalwater, regenen grondwater dragen bij aan de volgende omgevingsgerichte lange termijn-doelstellingen: • Bescherming van de volksgezondheid; • Droge voeten (bebouwd gebied); • Schoon water en een schone (water)bodem. De huidige opgaven zijn te groot om deze als overheid alleen te kunnen oppakken. De oplossingen zijn niet alleen via de openbare ruimte te realiseren. Daarom zoeken we verbinding met onze inwoners, bedrijven, lokale en regionale partners. We betrekken deze actoren bij onze werkzaamheden, van informerend tot adviserend tot meebeslissend. Per situatie bekijken we wat een passende manier van betrekken/participeren is.

3

Onze strategie Afvalwater We hebben als gemeente met Waterschap De Dommel een Afvalwaterakkoord afgesloten. Hierin zijn afspraken gemaakt over overnamepunten, de afnamehoeveelheden en optimalisaties. Dit akkoord is verouderd en zullen we in komende planperiode actualiseren. De inzameling en het transport van stedelijk afvalwater in onze gemeente mag niet tot volksgezondheid- of milieuproblemen leiden. We hanteren hierbij de zogenoemde 4M-aanpak (4M staat voor monitoren, meten, modelleren en maatregelen) om het rioleringssysteem te optimaliseren. De vrijkomende meetgegevens van het opgerichte meetnet analyseren we om zo meer inzicht te krijgen in het aanbod op de zuivering, de lozing van overstortwater en het hydraulisch functioneren. Dit inzicht gebruiken we voor het opstellen van verbetermaatregelen. Komende planperiode gaat de gemeente onderzoeken wat de kwaliteit is van het afvalwater van (de grotere) bedrijfsmatige lozers, en of hier eventuele maatregelen nodig zijn om het water te behandelen alvorens het geloosd wordt. Hemelwater Als het regent wordt het hemelwater zoveel mogelijk gescheiden afgevoerd. Door klimaatverandering wordt het bestaande rioolstelsel steeds zwaarder op de proef gesteld: buien worden heviger en duren langer. Hierdoor neemt het risico op wateroverlast toe.

Het blijven verruimen van de ondergrondse riolering is geen optie, dat wordt uiteindelijk te kostbaar. Om droge voeten te houden is het noodzakelijk om duurzamer met ons water om te gaan. Inwoners, bedrijven en de gemeente kunnen er voor zorgen dat minder water tot afstroming komt door percelen te vergroenen en minder verharding toe te passen. Daarnaast creëren we ruimte voor water in de bodem, groenvoorzieningen en/of het oppervlaktewater. Rekening houdend met het wettelijke kader en de toekomstige uitdagingen hanteert gemeente Oisterwijk de volgende hoofdprincipes bij de verwerking van hemelwater: 1. We beperken de hoeveelheid ingezameld hemelwater; 2. We scheiden schone en vuile waterstromen; 3. We verwerken ingezameld hemelwater zoveel mogelijk lokaal en bovengronds (“vasthouden waar het water valt”); 4. We voeren af indien nodig; 5. We beperken de risico’s tijdens extreme neerslag. Het is (economisch) onmogelijk om iedere neerslaggebeurtenis te verwerken in hemelwatervoorzieningen. Om te voorkomen dat tijdens extreme neerslag grootschalige wateroverlast en/of -schade optreedt, hanteren we een aantal voorzorgsmaatregelen. Tot op heden heeft de gemeente Oisterwijk de afvoercapaciteit van het bestaande rioolstelsel gebaseerd op normen uit de landelijke Kennisbank Stedelijk Water, waarbij het uitgangspunt is dat er geen water op straat optreedt.

Indien het bestaande rioolstelsel niet voldoet aan dit uitgangspunt, voert de gemeente in combinatie met reconstructiewerkzaamheden verbeteringsmaatregelen uit. Aanvullend hierop heeft de gemeente het rioolstelsel doorgerekend met verschillende klimaatscenario’s om kwetsbare locaties te identificeren. Hierbij geldt het uitgangspunt dat geen wateroverlast/schade mag optreden door afstromend hemelwater, water op straat wordt wel getolereerd. Indien van wateroverlast/schade wel sprake lijkt te zijn, treft de gemeente

4

bovengrondse beheersmaatregelen. De maatregelen worden zo doelmatig mogelijk getroffen, met aandacht voor de beheerbaarheid. Grondwater Het beheer van ons grondwatermeetnet ligt bij Brabant Water. Jaarlijks worden de metingen samen met het waterschap geanalyseerd en zodoende krijgen we inzage in (sterke) wisselingen van de grondwaterstand. Op basis van deze analyses kan worden bepaald of maatregelen nodig zijn. In het agrarisch gebied worden de veranderende weersomstandigheden en vooral de droogte in de bedrijfsvoering ervaren. Door in de natte periode het hemelwater niet af te voeren, maar vast te houden in sloten of op het land, wordt op een natuurlijke wijze het grondwater aangevuld en kunnen lange periodes van droogte beter worden overbrugd. Via ons hemelwaterbeleid realiseren we hemelwaterberging bij nieuwe ontwikkelingen en koppelen we af in bestaand gebied (hemelwater gaat niet via de riolering naar de zuivering, maar wordt vastgehouden om te laten infiltreren in de ondergrond). Dit draagt bij aan het tegengaan van wateroverlast én door het infiltreren van hemelwater naar grondwater houden we water langer vast en faciliteren ook droogtebestrijding hiermee. Bij ruimtelijke ontwikkelingen doorlopen we samen met het waterschap een watertoetsprocedure.

Hierbij worden de waterhuishoudkundige randvoorwaarden en effecten van de nieuwbouwgebieden vastgesteld en beoordeeld om te voorkomen dat ‘natte’ gebieden bebouwd worden en/of dat onvoldoende ontwateringsmaatregelen worden getroffen. Drinkwater Duurzaam schoon drinkwater is een gezamenlijke zorg. De zorg voor de bescherming van het grondwater als bron voor drinkwater is verankerd in wet- en regelgeving waarbij elke overheid van lokaal tot nationaal verantwoordelijkheden heeft. Deze zorgplicht is onder meer verankerd in de Drinkwaterwet, het Drinkwaterbesluit en de Wet milieubeheer (art.1.2). Drinkwater in Brabant wordt gewonnen uit grondwater. Waterleidingbedrijven Brabant Water en Evides pompen dit grondwater op in 37 waterwingebieden. Voor de levering van goed drinkwater is het belangrijk het grondwater waaruit drinkwater wordt gewonnen te beschermen. De gemeente heeft de volgende waterkwaliteitsdoelstelling, die uiterlijk 2027 gehaald moeten zijn: • Geen achteruitgang van de waterkwaliteit • Streven naar verbetering waterkwaliteit met oog op vermindering zuiveringsinspanning Verder mag de drinkwaterwinning geen gevaar lopen vanwege kwantiteitsproblemen. Bedrijfsvoering en overig Binnen stedelijk waterbeheer hebben we te maken met statische en dynamische gegevens. De statische gegevens zijn basisgegevens zoals de afmetingen en hoogtemetingen van putten en leidingen.

Deze gegevens worden laagfrequent geïnventariseerd en geactualiseerd. De dynamische gegevens bestaan uit o.a. meldingen, waarnemingen en praktijkmetingen. Deze worden met een hoge(re) frequentie ingezameld. Door een traditioneel planmatige benadering van het stedelijk watersysteem kunnen we de kwaliteit monitoren en preventief maatregelen treffen. Op basis van inspectieresultaten, klachten en verbeteringsopgaven stellen we een investeringsprogramma voor het vervangen en renoveren van de bestaande riolering op. Hierdoor zijn we in staat om werkzaamheden in de openbare ruimte integraal af te stemmen. Vervanging van de riolering combineren we zoveel als

5

mogelijk met weg- en/of vernieuwingswerkzaamheden. Op deze manier besparen we als gemeente kosten en wordt hinder tot een minimum beperkt. Om het stedelijke watersysteem goed te laten functioneren voeren we periodiek onderhoud uit. Voorbeelden hiervan zijn het reinigen van riolen, kolken, gemalen en het uitvoeren van reparaties. Deze onderhoudsactiviteiten worden volgens een vaste frequentie uitgevoerd. Om invulling te geven aan een meer waterbestendige gemeente zoeken we samenwerking met waterpartners (o.a. Waterschap De Dommel en omliggende gemeenten) en afstemming met andere beleidsthema’s (weg, verkeer, groen, recreatie) via het uitvoeringsprogramma. De insteek hierbij is dat maatregelen bijdragen aan meerdere doelen en de beschikbare budgetten gezamenlijk effectiever kunnen worden ingezet. Met de huidige samenwerking binnen Hart van Brabant kunnen we de gemeentelijke watertaken doelmatig invullen. Nieuwe thema’s zoals de energietransitie en de aanpak van microverontreinigingen zullen meer aandacht vragen, waardoor de noodzaak tot samenwerken en specialiseren verder toeneemt. Waar doelmatig pakken we thema’s op binnen het samenwerkingsverband. Klimaatadaptatie pakken we al gezamenlijk op.

Uitvoeringsagenda en financiën De jaarlijkse kosten voor planvorming (€ 30.000), onderzoek (€ 23.500), cyclisch onderhoud (€ 934.100) en overig (€ 22.000) zijn opgenomen in de begroting. De kapitaallasten van de investeringen van € 3,6 mln (bij een afschrijvingstermijn van 50 jaar) of € 2,3 mln (bij een afschrijvingstermijn van 80 jaar) zijn ook in de begroting verwerkt. De huidige gehanteerde afschrijvingstermijn is nu 50 jaar (zie Nota Waarderen en afschrijven). Uit het rapport blijkt dat een afschrijvingstermijn van 80 jaar beter past bij de huidige inzichten. Riolering gaat technisch langer mee (de gemeente heeft nu al riolering liggen die meer dan 60 jaar oud is) en met een termijn van 80 jaar sluiten we beter aan op de wegenrenovaties die elke 40 jaar plaatsvinden. Door de afschrijvingstermijn te verlengen naar 80 jaar wordt zowel de benodigde tariefstijging (exclusief indexering), als de boekwaarde van de riolering beperkt. Zie hiervoor onderstaande tabel en grafieken waar het verschil duidelijk wordt.

Jaar

Tarief obv afschr termijn 50 jr Tarief Tarief (beleidsmatig) (nominaal)

Tarief obv afschr termijn 80 jr Tarief Tarief (beleidsmatig) (nominaal)

2023

€ 147.92

€ 147.92

€ 147.92

€ 147.92

2024

€ 149.40 (+1.0%)

€ 153.88 (+4.0%)

€ 148.07 (+0.1%)

€ 152.51 (+3.1%)

2025

€ 150.89 (+1.0%)

€ 160.08 (+4.0%)

€ 148.22 (+0.1%)

€ 157.24 (+3.1%)

2026

€ 152.40 (+1.0%)

€ 166.53 (+4.0%)

€ 148.36 (+0.1%)

€ 162.12 (+3.1%)

2027

€ 153.93 (+1.0%)

€ 173.25 (+4.0%)

€ 148.51 (+0.1%)

€ 167.15 (+3.1%)

6

Afschrijvingtermijn 50 jaar respectievelijk afschrijvingstermijn 80 jaar

Figuur 10 – Alternatief scenario rioolheffing (tarief) gemeente Oisterwijk, 2023 t/m 2101. Bedragen op prijspeil 2023.

Figuur 11 – Alternatief scenario boekwaardeverloop (kapitaallasten vanaf 2023) gemeente Oisterwijk. Bedragen op prijspeil 2023.

7