bijlage 1 - Preventie- en handhavingsplan Alcohol Oisterwijk

Preventie- en handhavingsbeleid Alcohol gemeente Oisterwijk 2026-2027

Onderdeel van de samenwerking tussen gemeente Goirle, Hilvarenbeek en Oisterwijk

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

2

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Inhoud Inleiding ............................................................................................................... 5 1.

Probleemanalyse ......................................................................................... 8

1.1.

De Schadelijkheid van alcohol .................................................................... 8

1.2.

Alcoholgebruik onder scholieren ................................................................. 9

1.3.

Alcoholgebruik onder jongvolwassenen ......................................................11

1.4.

Ouders...................................................................................................12

1.5.

Naleving ................................................................................................13

1.6.

Informatie van samenwerkingspartners .....................................................14

1.7.

Samenvatting .........................................................................................14

2.

Ambitie en doelstellingen ............................................................................16

2.1.

Ambitie ..................................................................................................16

2.2.

Doelstelling afname gebruik onder de 18 jaar .............................................16

2.3

Doelstelling toename ouders duidelijke NIX18 norm ....................................17

2.3.

Doelstelling verbeterde naleving ...............................................................17

3.

Uitgangspunten voor beleid .........................................................................19

3.1.

Community building ................................................................................19

3.2.

Omgevingsbenadering .............................................................................19

4.

Activiteiten ................................................................................................20

4.1.

Regelgeving............................................................................................20

4.2.

Toezicht en handhaving ...........................................................................22

4.3.

Educatie en communicatie ........................................................................26

4.4.

Verbinding preventie en handhaving ..........................................................29

5.

Samenwerking, uitvoering en evaluatie .........................................................33

5.1.

Samenwerking met externe partners .........................................................33

5.2.

Organisatie en uitvoering .........................................................................33

5.3.

Evaluatie ................................................................................................34

Literatuur en bronnen ...........................................................................................35

3

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Verklaring van begrippen Problematisch alcoholgebruik: al het alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar, drinken door zwangere vrouwen, overmatig drinken, zwaar drinken, regelmatig bingedrinken, een drinkpatroon dat leidt tot lichamelijke klachten en/of psychische of sociale problemen en dat een adequate aanpak van bestaande problemen verhindert. Bingedrinken: minstens één keer per maand ten minste vijf glazen alcohol drinken bij één gelegenheid. Zwaar drinken: minstens één keer per week ten minste vier glazen (vrouwen) of zes glazen (mannen) alcohol op één dag drinken. Overmatig drinken: het drinken van meer dan 21 glazen per week (mannen) of meer dan 14 glazen per week (vrouwen).

4

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Inleiding Voor u ligt het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2026-2027. Gemeente Oisterwijk geeft met het vaststellen van dit Preventie- en Handhavingsplan invulling aan een wettelijke taak (artikel 43a) in de uitvoering van de Alcoholwet (tot 1 juli 2021 de Dranken Horecawet, DHW). De Alcoholwet De Alcoholwet is een wet die de verstrekking van alcoholhoudende dranken en daarmee de beschikbaarheid van alcohol reguleert. Het beperken van de beschikbaarheid van alcohol is één van de meest effectieve maatregelen om alcoholgebruik te verminderen en de daaraan gerelateerde schade te voorkomen (Babor e.a., 2010; Burton e.a., 2017). Naast de regulering van de beschikbaarheid richt de Alcoholwet zich op verantwoorde verstrekking. Het doel van de Alcoholwet is het tegengaan van de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik en het terugdringen van alcohol gerelateerde overlast. Preventie en handhaving Het toezicht op de naleving van de Alcoholwet is sinds 2013 decentraal belegd en daarmee de verantwoordelijkheid van de gemeente. Binnen deze verantwoordelijkheid heeft de gemeente een regierol op zowel het juridisch-, het educatief- als het handhavingsvlak. Het preventiemodel van Reynolds (2003) toont de samenhang tussen deze drie beleidspijlers; regelgeving, educatie en handhaving.

De figuur laat zien dat preventie, het voorkomen van (problemen door) alcoholgebruik, gestoeld is op een gelijkwaardige combinatie van regelgeving, educatie en handhaving.

Figuur 1: Preventiemodel Reynolds (2003)

5

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Dit Preventie- en Handhavingsplan is gebaseerd op deze integrale beleidsvisie. Er is immers sprake van een Preventie- én handhavingsplan. Dit impliceert dat de aanpak van alcoholproblematiek gebaseerd is op een samenhangend pakket van maatregelen, vanuit de drie verschillende beleidspijlers. Landelijk en regionaal kader Dit Preventie- en Handhavingsplan staat niet op zichzelf, maar sluit aan bij landelijk en regionaal beleid met betrekking op de preventie van (problemen door) alcoholgebruik. Nationaal Preventieakkoord In 2018 is door meer dan 70 partijen een Nationaal Preventieakkoord afgesloten. De preventie van problematisch1 alcoholgebruik is een van de drie speerpunten van het akkoord, naast preventie van roken en overgewicht. Voor jongeren onder de 18 jaar zijn specifieke doelstellingen opgenomen, waarbij het uiteindelijke streven is om tot 0% alcoholgebruik onder de 18 jaar en een naleving van de leeftijdsgrens door verstrekkers van 100% te komen. Vanuit onder meer alcoholverstrekkers, sportverenigingen, onderwijs en gemeenten is de toezegging gedaan zich in te spannen om de doelstellingen van het akkoord te behalen. Regionale nota publieke gezondheid Midden-Brabant en Integraal Zorg Akkoord In de regionale nota publieke gezondheid Midden-Brabant is de ambitie geformuleerd dat minder jongeren onder de 18 alcohol drinken.

De Midden-Brabantse gemeenten, waaronder onze gemeente, zetten om deze ambitie te bereiken in op het vroegtijdig signaleren van problemen en het bieden van passende ondersteuning. Om op het gebied van middelengebruik de gezonde keuze ook de makkelijke keuze te maken, wordt vooral ingezet op het terugdringen van de beschikbaarheid van middelen. Hierbij vormen regelgeving

en

handhaving

een

belangrijk

onderdeel,

net

als

educatie

voor

ouders/verzorgers rondom (toekomstig) middelengebruik van hun kinderen. De ambities en doelstelling uit de regionale nota publieke gezondheid zijn opgenomen in de prioritaire opgave Leefstijl en Leefomgeving. Hiermee zijn, onder meer, de doelstellingen rond alcoholpreventie gekoppeld aan de Midden-Brabantse uitvoering van het Integraal Zorg Akkoord.

In het NPA wordt onder problematisch alcoholgebruik verstaan: Al het alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar, drinken door zwangere vrouwen, overmatig drinken, zwaar drinken, regelmatig bingedrinken, een drinkpatroon dat leidt tot lichamelijke klachten en/of psychische of sociale problemen en dat een adequate aanpak van bestaande problemen verhindert. 1

6

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Samen werken aan Preventie- en Handhavingsplan Dit Preventie- en Handhavingsplan is tot stand gekomen en/of afgestemd met partners uit het sociale domein (R-Newt), het veiligheidsdomein (handhaving, HALT en politie) en het gezondheidsdomein (GGD Hart van Brabant en Novadic-Kentron). In de werkgroep middelengebruik komen ongeveer vier keer per jaar vertegenwoordigers van deze verschillende partners samen om het uitvoeringsplan voor het betreffende jaar vast te stellen, de uitvoering te monitoren en de evaluatieresultaten van dat jaar te bespreken en te duiden. De gemeente Oisterwijk heeft in deze samenwerking een regisserende en deels uitvoerende rol.

7

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

1.

Probleemanalyse

Dit hoofdstuk beschrijft de stand van zaken met betrekking tot alcoholgebruik onder jongeren en jongvolwassenen. Deze groep vormt de belangrijkste doelgroep van de Alcoholwet. Het alcoholgebruik van andere risicogroepen, zoals: zwangeren en ouderen (55+), wordt niet tot nauwelijks beïnvloed door de bewaking van de leeftijdsgrens of naleving door verstrekkers. Door het Preventie- en handhavingsplan te baseren op cijfermatige en andere data over gebruik en naleving van de wet- en regelgeving, landelijk én lokaal, kunnen mensen en middelen doelmatig ingezet worden. In paragraaf 1.1. en 1.2. staat de belangrijkste informatie over gebruik van alcohol door jongeren (scholieren) en jongvolwassenen. In paragraaf 1.3. wordt de rol van ouders besproken. Paragraaf 1.4. bevat informatie over de naleving van de alcoholwetgeving door verstrekkers

van

alcohol.

samenwerkingspartners:

Paragraaf

registraties

1.5. door

geeft

inzicht

stakeholders

in en

informatie

van

ervaringen

van

samenwerkingspartners. Tot slot volgt een samenvatting op basis waarvan de prioriteiten voor de komende periode zijn vastgesteld.

1.1. De schadelijkheid van alcohol Het is niet zonder reden dat de gemeente haar jeugdige inwoners wil beschermen tegen de schadelijke gevolgen van alcohol. Er is steeds meer kennis over deze schadelijkheid. Deze kennis is nog niet bij iedereen goed bekend (Schouten e.a., 2020). Alcoholgebruik gaat

gepaard

met

tal

van

fysieke,

mentale

en

maatschappelijke

problemen

(Expertisecentrum Alcohol, 2020). De mate van schade is grotendeels dosis-gerelateerd: hoe meer alcohol, hoe meer schade. Er is eigenlijk geen veilige ondergrens. Licht en matig alcoholgebruik worden al in verband gebracht met onder meer hartritmestoornissen en diverse soorten kanker. Zwaar drinken is gerelateerd aan een hoger risico op acute schade door alcohol, zoals alcoholvergiftiging en verkeersongevallen, en geeft een verhoogde kans op hersenschade. Overmatig drinken brengt bovendien een grotere kans op verslaving en op schade aan de organen met zich mee. Naast lichamelijk gevolgen heeft alcoholgebruik invloed op het psychisch functioneren; depressie, angstklachten en suïcide zijn gerelateerd aan regelmatig dronken zijn en/of aan problematisch alcoholgebruik. Huiselijk geweld, agressie, uitgaansgeweld en vandalisme worden vaak onder invloed van alcohol gepleegd. In gezinnen waar alcoholgebruik door de ouders problematisch is, worden de problemen vaak van generatie op generatie doorgegeven.

8

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Voor jongeren zijn de risico’s van alcoholgebruik groter dan voor volwassenen (Expertisecentrum Alcohol, 2020). Niet alleen zijn de acute gevolgen voor hen vaak ernstiger – zij raken bijvoorbeeld eerder bewusteloos en kunnen onder invloed over hun seksuele grenzen heen gaan – maar ook heeft drinken op jonge leeftijd gevolgen voor de lange termijn. Denk aan verstoring van de hersenontwikkeling (die tot het 24e jaar doorloopt) en een grotere kans op verslavingsproblemen. Agressief, asociaal en delinquent gedrag komt bovendien vaker voor bij jongeren die drinken dan bij hun niet drinkende leeftijdgenoten. Bij jongvolwassenen kunnen (de gevolgen van) alcoholgebruik verder leiden tot kort- en langduriger verzuim, studievertraging, afname van de studieprestaties en studie-uitval.

1.2. Alcoholgebruik onder scholieren Landelijk In de groep 12- tot en met 16-jarigen was tussen 2003 en 2015 een afname zichtbaar in het alcoholgebruik: van ongeveer 70% naar 25%. Vanaf 2015 echter, is de afname van het alcoholgebruik gestagneerd. In zowel 2015, 2017 als 2019 bleef ongeveer een kwart (25%) van de 12- tot en met 16-jarige scholieren maandelijks alcohol drinken. Ook bingedrinken en dronkenschap zijn sinds 2015 niet verder afgenomen (Rombouts e.a., 2020). Van de scholieren die in de maand voorafgaand aan het onderzoek dronken, heeft bijna drie op de vier bij één gelegenheid vijf of meer glazen alcohol gedronken. Het bingedrinken in de afgelopen maand neemt sterk toe tussen de 13 en 14 jaar: van 4,6% bij de 13-jarigen naar 18% onder de 14-jarigen). Onder de 16-jarigen drinkt één op de vijf (19%) 5-10 glazen alcohol in het weekend. Jongens en scholieren van het vmbo-b en vmbo-t drinken vaker dan hun leeftijdgenoten (Rombouts e.a, 2020a). Binnen het speciaal onderwijs is het alcoholgebruik onder leerlingen van cluster 4 scholen (gedrags- of ontwikkelingsstoornissen en psychiatrische problemen) vergelijkbaar met VMBO-b; in cluster 3 (LVB) ligt het alcoholgebruik lager dan in het reguliere onderwijs (Rombouts e.a, 2020b). Sommige groepen jongeren (en jongvolwassenen) zijn extra kwetsbaar en lopen daardoor een groter risico op problematisch alcoholgebruik.

Het gaat bijvoorbeeld om kinderen van ouders met een verslaving of psychische problematiek en kinderen met een licht verstandelijke beperking (Expertisecentrum Alcohol, 2020). Lokaal Het alcoholgebruik onder jongeren in onze gemeente wordt gemeten aan de hand van de vierjaarlijks GGD Gezondheidsmonitor Jeugd. De monitor geeft inzicht in onder meer leeftijd, schooltype, frequentie van gebruik, dronkenschap en het verkrijgen van alcohol. 9

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Cijfers gemeente Oisterwijk De laatste Gezondheidsmonitor Jeugd is afgenomen in 2023. In de onderstaande tabel is te zien hoe de jongeren in de gemeente Oisterwijk scoorden op het vlak van alcoholgebruik ten opzichte van de regio Midden-Brabant, de GGD regio Hart voor Brabant en het landelijk gemiddelde. Opvallend is dat jongeren in Oisterwijk significant vaker alcohol hebben gedronken gedurende 4 weken in het najaar van 2023 dan jongeren landelijk. De locatie waar jongeren drinken verschilt niet significant van waar andere jongeren in MiddenBrabant of Hart voor Brabant drinken. Ze doen dit vooral in de huiselijke sfeer; bij vrienden (81%) en thuis (43%) drinken jongeren alcohol. De relatief hoge percentages voor het drinken in een horecagelegenheid (31%), in de openbare ruimte (kermis, zomerfeest, tentfeest, 43%) en in mindere mate bij sportkantines of verenigingen (21%) wijst op een relatief lage naleving van de alcoholwet. In 2021 is een vorige Gezondheidsmonitor Jeugd afgenomen, waardoor er trends te zien zijn in het alcoholgebruik. Een zorgelijke, significante stijging is zichtbaar in het percentage jongeren dat voor hun 18e heeft gedronken.

Daarbij lijkt ook de hoeveelheid alcohol die wordt gedronken significant te zijn toegenomen, lettend op het percentage jongeren dat aangeeft ooit dronken of aangeschoten te zijn geweest en het percentage dat in 4 weken in het najaar van 2023 dronken of aangeschoten is geweest. De resultaten van de volgende Gezondheidsmonitor zijn weer beschikbaar in 2028. Voor de gemeente Oisterwijk zijn helaas geen trends beschikbaar omdat er in 2021 te weinig respons was; dit had te maken met het feit dat twee middelbare scholen in de regio Midden-Brabant niet hebben deelgenomen aan de Gezondheidsmonitor.

10

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

1.3. Alcoholgebruik onder jongvolwassenen Landelijk Er zijn verschillende onderzoeken die informatie geven over het drinkgedrag van jongvolwassenen of van subgroepen daarbinnen: Gekeken naar de totale volwassen bevolking valt op dat schadelijk gebruik van alcohol het meest voorkomt in de leeftijdsgroep 20-29 jaar (NDM, 2022, peiljaar 2020). De meerderheid van de mbo- en hbo-studenten drinkt en ruim 70 procent doet dat regelmatig (van Dorsselaer e.a., 2020). Van degenen die drinken, drinkt 19 % gemiddeld meer dan 10 glazen alcohol op een weekenddag. De 17-jarigen op het mbo drinken meer dan hun leeftijdgenoten op het hbo of voortgezet onderwijs. Een onderzoek onder HBO- en WOstudenten (respons rond 6%, wel vanuit verschillende HBO’s en universiteiten) schets het volgende beeld; Alcohol is het meest gebruikte middel onder HBO- en WO-studenten en is de afgelopen 12 maanden door de meerderheid (85%) van de studenten gebruikt. Een behoorlijk deel van de studenten drinkt in stevige mate. Zo is rond de 10% van de studenten een overmatige drinker en rond de 16% een zware drinker. Van de studenten die in de afgelopen 12 maanden hebben gedronken, drinkt 39% riskant en heeft 4% van de studenten een mogelijke afhankelijkheid van alcohol, waarbij een verwijzing naar de verslavingszorg wordt aangeraden (Nuijen et al., 2023).

Jongvolwassenen die regelmatig uitgaan drinken op een uitgaansavond ruim 12 glazen, terwijl zij op andere dagen dat zij alcohol drinken zo’n drie glazen consumeren (bijna drie glazen) (Monshouwer e.a, 2021). Een kwalitatief onderzoek onder plattelandsjongeren (18-25 jr.) geeft inzicht in hun kennis, houding en gedrag met betrekking tot alcohol (Paternotte & Prooij, 2019). Hoewel de jongeren overmatig lijken te drinken, zien zij dit zelf niet als een probleem. Zij hebben een positieve houding ten opzichte van alcohol mede omdat drinken in hun omgeving als normaal wordt gezien. Hun kennis over de schadelijkheid van alcohol is beperkt. Lokaal Uit de jongvolwassenen (16-25 jr.) monitor (2022) uitgevoerd in de GGD regio Hart voor Brabant komen de volgende gegevens naar voren: -

In de afgelopen 12 maanden heeft 87% van de jongvolwassenen alcohol gedronken;

-

In de laatste 4 weken tussen april en augustus 2022 heeft 78% van de jongvolwassenen alcohol gedronken;

-

22% van de jongvolwassenen kan worden geclassificeerd als zware drinker*;

-

37% van de jongvolwassenen geeft aan dat vrienden het normaal vinden om op één dag of avond 10 glazen alcohol te drinken.

11

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

1.4. Ouders Landelijk Ouders zijn soms nog toegeeflijk met betrekking tot alcoholgebruik door hun kinderen. Zo krijgt een kwart van de 12 tot 16-jarige scholieren die wel eens drinken alcohol van hun ouders (Rombouts e.a., 2020). Dat aantal is niet gedaald sinds 2016, maar er zijn meer ouders die hun rol oppakken. Driekwart van de ouders heeft in 2015 expliciet als regel dat hun minderjarige kind niet mag drinken; in 2007 was dat nog 50% (van Dorsselaer e.a., 2016). Lokaal Houding ouders t.o.v. alcoholgebruik minderjarig kind Het alcoholgebruik onder jongeren in onze gemeente wordt gemeten aan de hand van de vierjaarlijkse GGD Gezondheidsmonitor Jeugd. De monitor geeft inzicht in onder meer de rol van ouders. Uit de laatste GGD monitor (2023) bleken er geen significante verschillen te zijn tussen de houding van ouders in de gemeente Oisterwijk en die van ouders uit de regio Midden-Brabant of de regio Hart van Brabant.

Drankgebruik ouders zelf Uit gegevens van de GGD Gezondheidsmonitor Volwassenen 2022 komt het volgende beeld naar voren: -

15% van de 18-64-jarigen in Oisterwijk is een zware drinker*;

-

24% van de 18-64-jarigen in Oisterwijk is een overmatige drinker**.

Ter vergelijking: Het percentage zware drinkers in GGD regio Hart voor Brabant ligt op 14%. Het percentage overmatige drinkers in GGD regio Hart voor Brabant ligt op 19%. Alle bovengenoemde cijfers (regionaal en lokaal) voor zwaar en overmatig drinken onder volwassenen zijn gestegen ten opzichte van de vorige meting in 2020.

12

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Het drankgebruik onder volwassenen, en specifiek ouders, is relevant omdat ouders die zelf veel drinken, toleranter zijn ten aanzien van alcoholgebruik bij hun kinderen. Hoewel de invloed van peers (leeftijdgenoten, vrienden) op het gedrag toeneemt met de leeftijd, blijven ouders invloed houden op het drinkgedrag van hun opgroeiende kind (Engels e.a, 2013), bijvoorbeeld via hun houding ten opzichte van alcohol of door de afspraken die zij met hun kind maken.

1.5. Naleving Met nalevingsonderzoek wordt onderzocht in hoeverre de leeftijdsgrens voor alcohol wordt nageleefd door de verschillende alcoholverstrekkers. Landelijk Als minderjarigen aan drank willen komen is dat nog steeds gemakkelijk in Nederland. Tussen 2018 (37,7%) en 2020 (37.9%) is de totale naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop

niet

veranderd

(Bureau

Objectief,

2020).

Bij

de

afzonderlijke

verkooppunten zijn wel veranderingen te zien, soms ten goede zoals bij cafetaria’s, horecagelegenheden en webshops. Bij supermarkten en slijterijen is de naleving echter gedaald. Helaas zijn hier geen lokale cijfers van, Oisterwijk heeft niet deelgenomen aan het nalevingsonderzoek wat destijds is gehouden.

Naleving leeftijdsgrens door verkooppunten in % 2018

2020

Supermarkten

68,9

58,1

Slijterijen

73,3

66,3

Avondwinkels

34,7

41,0

Cafetaria’s

20,7

29,8

Horecagelegenheden

17,5

29,0

Sportkantines

20,2

23,9

Thuisbezorgkanalen

9,5

12,4

Webshops

2,2

8,8

13

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

1.6. Informatie van samenwerkingspartners Naast onderzoek leveren kennis, ervaringen en registraties van samenwerkingspartners in de gemeente informatie op over de stand van zaken met betrekking tot de naleving van de alcoholwetgeving. Registraties lokaal: politie en ziekenhuis Verschillende organisaties houden registraties bij van alcohol-gerelateerde incidenten of hulpverleningstrajecten. Landelijk is het aantal behandelingen op de spoedeisende hulp (SEH) vanwege een alcoholvergiftiging tussen 2010 en 2019 geleidelijk toegenomen, maar gedaald in het coronajaar 2020. Tussen 2020 en 2022 lijkt het weer te stijgen, maar het aantal behandelingen is in 2022 (5.100) nog wel lager dan in 2019 (6.500). In 2022 zijn naar

schatting

5.100

mensen

op

een

SEH-afdeling

behandeld

wegens

een

alcoholvergiftiging. Eén op de vijf patiënten (21%) was jonger dan 18 jaar, bij vrouwen (31%) was dit aandeel minderjarigen groter dan bij mannen (15%). 3% van de ongevallen betrof jongeren tussen de 15 en 17 jaar oud (Nationale Drugmonitor).

1.7. Samenvatting Scholieren Uit de landelijke onderzoeken blijkt dat er een stagnatie is in de daling van alcoholgebruik onder scholieren tussen de 12 en 16 jaar. Echter, waar landelijk ongeveer een kwart (27%) maandelijks drinkt zien we dat dit percentage significant hoger ligt in de gemeente Oisterwijk (36%). Landelijk is er een flinke groep jongeren die bingedrinkt, daarbij is het zorgelijk dat dit beeld ook terug te zien is in de gemeente Oisterwijk zowel voor het bingedrinken (23%) als het dronkenschap gedurende 4 weken in het najaar van 2023 (21%). Jongvolwassenen Landelijk blijkt dat veel jongvolwassenen bingedrinken en deze trend is ook lokaal terug te zien. Bijna een kwart (22%) van de jongvolwassenen kan geclassificeerd worden als zware drinker en meer dan een derde (37%) geeft aan dat bingedrinken niet ingaat tegen de sociale norm binnen de vriendengroep. Ouders Bij ouders is er ruimte voor een versterking van hun verantwoordelijkheid ten opzichte van de norm ‘NIX18’ en hun preventie rol, blijkt uit de gegevens; een groot deel van de ouders vindt het goed als hun kind alcohol drinkt of zegt hier niks van (48%). Ook het percentage van de jongeren dat aangeeft alcohol te krijgen via ouders (51%) of andere volwassenen (26%) ondersteunt dit beeld. Hierbij sprint zeker het hoge percentage van 81% dat 14

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

aangeeft bij vriend(in)en thuis te drinken in het oog. Hoewel deze percentages niet significant verschillen van de percentages uit de regio lijkt er wel een verschil te zijn t.o.v. de landelijke houding van ouders in relatie tot het alcoholgebruik van hun minderjarige kind. Hierbij lijkt de regionale houding ‘toleranter’ dan landelijk. Naleving Landelijk blijkt dat bij verstrekkers ruimte is voor versterking van hun verantwoordelijkheid en preventie rol. Ook in de gemeente lijkt deze ruimte voor verbetering terug te zien in de percentage jongeren dat aangeeft in horecagelegenheden, de openbare ruimte en bij de sportvereniging te drinken.

15

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

2.

Ambitie en doelstellingen

2.1. Ambitie De gemeente streeft ernaar dat haar jonge inwoners gezond, veilig en kansrijk kunnen opgroeien. Alcohol hoort daar niet bij, in elk geval niet tot het 18e jaar. Voor (jong)volwassenen adviseert de Gezondheidsraad (2015) zowel mannen als vrouwen om geen alcohol te drinken of in ieder geval niet meer dan één standaardglas alcohol per dag 2. Artikel 43a van de Alcoholwet schrijft voor dat een Preventie- en Handhavingsplan dient aan te geven wat de doelstellingen van het beleid zijn. In aansluiting op het landelijke beleid in de vorm van het Nationaal Preventieakkoord (NPA) en het regionale beleid in de vorm van de regionale nota publieke gezondheid Midden-Brabant formuleren wij de volgende doelstellingen: •

Afname

van

alcoholgebruik

en

de

schadelijke

gevolgen

van

(excessief)

alcoholgebruik onder de 18 jaar; •

Toename van het aantal ouders dat een duidelijke NIX18 norm stelt richting hun minderjarige kind;

•

Toename van de naleving bij horecagelegenheden en sportkantines.

Door middel van deze maatregelen streven wij naar een sociale en fysieke omgeving die de gezonde keuze de makkelijke keuze maakt. Deze algemene beleidsdoelstellingen concretiseren wij hieronder op basis van de probleemanalyse, met aandacht voor gebruik onder jongeren en voor de setting waarin jongeren drinken.

2.2. Doelstelling afname gebruik onder de 18 jaar De gemeente sluit zich aan bij de doelstellingen en ambities zoals deze geformuleerd zijn in het NPA. -

In

2040

is

het

aantal

scholieren

(12-16

jaar)

dat

ooit

alcohol

heeft

gedronken gedaald van 45% naar maximaal 25%. Uiteindelijk is de doelstelling om tot 0% alcoholgebruik te komen onder de 18 jaar. Momenteel ligt het percentage jongeren dat ooit alcohol heeft gedronken in de gemeente Oisterwijk op 61%. -

Het deel van de scholieren dat de afgelopen maand alcohol heeft gedronken gaat omlaag van 25% naar 15% procent. Momenteel ligt het percentage jongeren dat in de afgelopen maand alcohol heeft gedronken in de gemeente Oisterwijk op 36%. Daarbij geeft 23% aan binge te hebben gedronken en 21% geeft aan dronken of aangeschoten te zijn geweest in de laatste 4 weken.

2

Een standaardglas is: 250 ml bier, 100 ml wijn of 35 ml jenever (Gezondheidsraad, 2015).

16

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

2.3

Doelstelling toename ouders duidelijke NIX18 norm

Ondersteunend aan de doelstelling om het alcoholgebruik onder de 18 af te laten nemen, is de doelstelling om het aantal ouders dat een duidelijke NIX18 norm stelt richting hun minderjarige kind toe te laten nemen. Lettend op het alcoholbeleid dat gevoerd is van de jaren ’90 tot nu zien we dat de switch van een individu gerichte benadering naar een omgevingsgerichte benadering zijn vruchten heeft afgeworpen (factsheet ‘de effecten van 30 jaar alcoholbeleid en jongeren, Trimbos 2023). In onze gemeente lijkt de daling in het alcoholgebruik onder scholieren echter minder sterk te zijn geweest dan landelijk en lijkt de houding van ouders ten opzichte van het alcoholgebruik van hun kind toleranter. Daarom willen we deze omgevingsgerichte aanpak sterker neerzetten. Hierbij sluiten wij ons aan bij de ambitie van het Nationaal Preventieakkoord: -

80% van de Nederlanders van 12 jaar en ouder kent de belangrijke (gezondheids) effecten van alcoholgebruik.

Hierbij geldt dat niet alleen een toename van de bekendheid met risico’s van alcohol voor het puberbrein bij ouders bereikt kan worden, maar ook inzicht op de gevolgen van eigen gebruik bij ouders. Als we toe willen werken naar een sterkere sociale norm dat het niet normaal is als je kind drinkt, dan zit er ook een deel bewustwording in het eigen drinkgedrag van ouders.

2.3. Doelstelling verbeterde naleving Naleving Leeftijdsgrens De doelstellingen van de gemeente met betrekking tot de naleving van de leeftijdsgrens zijn afgeleid van de probleemanalyse en de ambities van het Nationaal Preventieakkoord. -

De ambitie van het Nationaal Preventieakkoord is om in 2030 100% naleving van de leeftijdsgrens te realiseren.

Om toe te werken naar 100% naleving van de leeftijdsgrens in 2030 kan geïnvesteerd worden in de ondersteuning van horeca en sportverenigingen bij het bevorderen van de deskundigheid

rond

‘verantwoorde

verstrekking’

door

barvrijwilligers

en

het

implementeren en handhaven van een alcoholbeleid. Door gecombineerd in te zetten op 17

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

twee belangrijke omgevingsfactoren; ouders en alcoholverstrekkers (sportverenigingen en horeca) kunnen beide groepen elkaar versterken in de naleving en presentatie van de NIX18 norm.

18

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

3.

Uitgangspunten voor beleid

3.1. Community building In dit plan beschrijft de gemeente hoe zij de jeugd wil beschermen tegen de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik. Om resultaat te bereiken is de bijdrage van iedereen in de gemeenschap nodig: scholen, sportverenigingen, ouders, ondernemers. Daarom betrekt de gemeente deze partijen bij de beleidsontwikkeling en de uitvoering. Gezamenlijk zetten we in op een gezonde bevolking, zonder alcoholgebruik onder de 18 jaar en met verantwoorde

alcoholverstrekking

aan

en

verantwoord

alcoholgebruik

door

jongvolwassenen.

3.2. Omgevingsbenadering De systeemtheorie van Holder (1998) maakt duidelijk dat alcoholgebruik altijd het resultaat is van een combinatie van factoren. De persoon, zijn sociale omgeving en het overheidsbeleid vormen samen een systeem dat uiteindelijk de keuze van de gebruiker bepaalt. Holder laat daarmee zien dat alcoholpreventie nooit alleen op het individu gericht kan zijn. Het meest succesvol zijn strategieën die vooral de fysieke en sociale omgeving van de drinker beïnvloeden. In de omgeving van de jonge drinker spelen locaties waar alcohol verstrekt wordt, alcoholverstrekkers, scholen en ouders een belangrijke rol. Het Preventie- en handhavingsplan richt zich op deze omgevingsinvloeden.

19

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

4.

Activiteiten

Dit hoofdstuk bevat de aanpakken en interventies die de gemeente ter beschikking staan om de doelstellingen te realiseren op het gebied van regelgeving (4.1.), toezicht en handhaving (4.2.) en educatie en bewustwording (4.3.). In paragraaf 4.4. is beschreven hoe regelgeving, toezicht en educatie in samenhang ingezet worden om de doelstellingen te behalen.

4.1. Regelgeving Het overgrote deel van de regelgeving op het gebied van alcohol is vastgelegd in de Alcoholwet. De Alcoholwet is primair een Volksgezondheidswet met als doel om, met name onder jongeren, gezondheidsschade door alcoholgebruik te voorkomen. Daarnaast stelt de Alcoholwet ook als doel om alcohol-gerelateerde verstoringen van de openbare orde terug te dringen. De Alcoholwet geeft invulling aan beide doelstellingen door onder andere beperkingen te stellen aan de beschikbaarheid van alcohol. Zo mag er bijvoorbeeld niet worden verstrekt aan een jongere als niet is vastgesteld dat hij of zij 18 jaar of ouder is en de aanwezigheid van dronken personen is niet toegestaan in een horecagelegenheid of slijterij. Daarnaast sluit de wet ook bepaalde verkooppunten uit van het schenken en/of verstrekken van alcohol voor elders dan ter plaatse en zijn aanbiedingen

door de

detailhandel aan banden gelegd. Deze bepalingen vormen samen de preventieve kern van de Alcoholwet. Aanvullend op deze bepalingen kent de Alcoholwet een aantal verordenende bevoegdheden

en

heeft

de

burgemeester

aanvullende

mogelijkheden

om

de

beschikbaarheid van alcohol te beperken. In het licht van de hoofdthema’s uit dit Preventie- en handhavingsplan (leeftijdsgrens, dronkenschap) hebben de volgende aanvullende maatregelen een expliciete meerwaarde in het terugdringen van alcohol-gerelateerde gezondheidsschade en verstoringen van de openbare orde: •

Beperken ‘’happy hours’’;

•

Voorwaarden stellen aan alcoholverstrekking evenementen;

•

Beperken schenktijden paracommercie;

•

Beperken alcoholverkoop in overlastgebied.

Beperken happy hours In artikel 25d van de Alcoholwet is een verordenende bevoegdheid opgenomen waarmee gemeenten ter bescherming van de volksgezondheid of in het belang van de openbare orde happy hours kunnen beperken. Met deze bevoegdheid kunnen de meest excessieve acties (meer dan 40% korting) worden verboden. Onderzoek (Meier e.a., 2008) laat zien dat de

20

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

prijs van alcohol een belangrijke voorspeller is voor gebruik en dat met prijsinterventies gebruik kan worden beïnvloed. Het verhogen van alcoholprijzen heeft specifiek impact op mensen die veel alcohol consumeren. Het beperken van mogelijkheden om met prijzen voor alcoholhoudende dranken te stunten is daarmee een geschikt instrument om de stevige consumptie in het uitgaansleven te beperken en dronkenschap te voorkomen. De gemeente heeft vooralsnog geen passage in de APV over het stunten met prijzen. Ter bescherming van de volksgezondheid en in het belang van de openbare orde is het verboden bedrijfsmatig of anders dan om niet alcoholhoudende dranken te verstrekken voor gebruik ter plaatse tegen een prijs die voor een periode van 24 uur of korter lager is dan 60% van de prijs die in de betreffende horecalokaliteit of op het betreffende terras gewoonlijk wordt gevraagd. Voorwaarden stellen aan evenementen Artikel 35 lid 2 van de Alcoholwet biedt burgemeesters de mogelijkheid om voorwaarden te stellen aan het verlenen van een ontheffing ten tijde van bijzondere gelegenheden van zeer tijdelijke aard, zoals evenementen en buurtfeesten. Er kunnen bijvoorbeeld voorwaarden worden gesteld aan de manier waarop de verantwoorde verstrekking wordt ingericht. Artikel 35 gaat uitdrukkelijk alleen om verstrekking van zwak-alcoholhoudende dranken voor gebruik ter plaatse.

Landelijk en lokaal onderzoek laat zien dat de naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol en het doorschenken in diverse sectoren voor verbetering vatbaar is (Bureau Objectief, 2020; Bureau Objectief, 2018; Bureau Objectief, 2017). Op evenementen is de naleving van zowel de leeftijdsgrens als dronkenschap vaak ingewikkelder dan in de horeca. Factoren als schaalgrootte, tijdelijke personeelskrachten en het gebrek aan een structurele controlesystematiek bemoeilijken de naleving van de wetgeving. Ter verbetering van de naleving heeft de gemeente vastgesteld dat organisatoren bij de aanvraag van een ontheffing een ‘alcoholmodule’ opnemen. In de alcoholmodule dienen aanvragers te omschrijven hoe de verantwoorde verstrekking van alcohol is geborgd, met specifiek aandacht voor de naleving van de leeftijdsgrens, wederverstrekking en het voorkomen van dronkenschap. De burgemeester toetst de alcoholmodule en ziet toe op de uitvoering van het gepresenteerde plan. Tijdens de evaluatie van het evenement wordt geëvalueerd in hoeverre het gewenste effect is bereikt.

21

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Beperken schenktijden paracommercie Artikel 4 van de Alcoholwet bepaalt dat bij gemeentelijke verordening regels worden gesteld waaraan paracommerciële rechtspersonen zich moeten houden bij de verstrekking van alcoholhoudende drank. Dit ter voorkoming van oneerlijke mededinging. Het vastleggen van de schenktijden in de paracommercie is één van deze verplichte regels. Onderzoek laat zien dat het beperken van schenktijden de alcoholconsumptie en daaraan gerelateerde gezondheidsschade en verstoringen voor de openbare orde vermindert (Babor e.a., 2010). Daarnaast is het niet wenselijk dat jeugd tijdens sportieve, culturele of andere activiteiten geconfronteerd wordt met (overmatig) alcoholgebruik van volwassenen. Onderzoek laat zien dat zien drinken doet drinken (Smit e.a., 2020). De gemeente heeft daarom in artikel 3:34b lid 2 beperkte schenktijden vastgelegd voor paracommerciële instellingen. Volgens artikel 3:34b lid 2 mag een paracommerciële rechtpersoon die zich voornamelijk richt op activiteiten van sportieve of recreatieve aard zwak alcoholhoudende drank verstrekken vanaf één uur voor aanvang en twee uur na beëindiging van de activiteiten die passen binnen de statutaire doelomschrijving van de paracommerciële rechtspersoon.

Beperken alcoholverkoop in overlastgebied In artikel 25f van de Alcoholwet is een verordenende bevoegdheid opgenomen waarmee gemeenten in geval van ernstige aantasting van de openbare orde, de leefomgeving of de volksgezondheid een gebied kan aanwijzen als alcohol-overlastgebied. Met deze bevoegdheid

kan

de

gemeente

in

alcohol-overlastgebieden

de

verkoop

van

alcoholhoudende dranken in detailhandel verbieden, beperken en vergunningen weigeren. Onderzoek laat zien dat het beperken van verkooptijden de alcoholconsumptie en daaraan gerelateerde gezondheidsschade en verstoringen voor de openbare orde vermindert (Babor e.a., 2010). Het beperken van de verkoop van alcohol is daarmee een geschikt instrument om de stevige consumptie en daarmee gepaard gaande overlast in dergelijke gebieden te verminderen. De gemeente heeft daarom de volgende bepaling vastgelegd in de APV artikel 2:48 Verboden drankgebruik.

4.2. Toezicht en handhaving De

Alcoholwet

heeft

zowel

een

gezondheids-

als

een

openbare

orde

en

veiligheidsperspectief. Het doel van de gemeente is om door middel van naleving van de wet bij te dragen aan het voorkomen van gezondheidsschade en verstoringen van de openbare orde. Sinds 1 januari 2013 is de gemeente verantwoordelijk voor het toezicht op de naleving van de wet en heeft daarmee een belangrijk instrument in handen. Onderzoek laat zien dat handhaving noodzakelijk is om het gewenste effect te bereiken van

22

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

maatregelen zoals de leeftijdsgrens voor alcohol en het verbod op doorschenken (Babor e.a., 2010). Handhavingsprioriteiten De focus van het toezicht ligt op de leeftijdsgrens, het voorkomen van dronkenschap en het beheersen van de beschikbaarheid. Het betreft de volgende bepalingen: 1. Leeftijdsgrens 18 jaar a. Artikel 20, lid 1 Alcoholwet. Oftewel het bedrijfsmatig of anders dan om niet verstrekken van alcoholhoudende drank aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Eveneens wordt begrepen het verstrekken van alcoholhoudende drank aan een persoon van 18 jaar of ouder, welke kennelijk bestemd is voor een persoon van wie de leeftijd niet is vastgesteld. Het gevolg voor bedrijven als zij zich niet aan deze regelgeving houden kan een bestuurlijke boete (Alcoholwet artikel 44), schorsing van de vergunning of bij een derde constatering in drie maanden tijd een ‘’three strikes out’’, ontzegging van de vergunning, betekenen. b. Artikel 45 Alcoholwet. Het verbod op het aanwezig hebben van alcohol onder de 18 jaar op voor publiek toegankelijke plaatsen. Als sanctie volgt hierop een proces-verbaal of een HALT traject. c. Artikel 45a, lid 1 Alcoholwet.

Het verbod voor volwassenen om op publiek toegankelijke plaatsen anders dan bedrijfsmatig alcohol te verstrekken aan een persoon die de leeftijd van 18 jaar nog niet heeft bereikt, ook bekend als wederverstrekking. 2. Dronkenschap/doorschenken a. Artikel 20, lid 4 Alcoholwet. Het verbod om personen in kennelijke staat van dronkenschap toe te laten in een horecazaak, op het terras of in een slijterij. Een proces-verbaal voor exploitant en bestuursdwang voor persoon onder invloed zijn een gevolg (cat. 0). b. Artikel 20, lid 5 Alcoholwet. Het verbod om in kennelijke staat dienst te doen in een horecazaak, op het terras of in een slijterij. Ook hier geldt een procesverbaal voor de exploitant en bestuursdwang voor de persoon onder invloed, eveneens het laten staken van de werkzaamheden (cat. 0). c. Artikel 21 Alcoholwet. Het verbod om alcoholhoudende drank te verstrekken, indien dit tot verstoring van de openbare orde, veiligheid of zedelijkheid zal leiden. Dit kan leiden tot een last onder dwangsom of een sluiting van de alcoholverkopende partij (cat. 0)

23

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Beheersen beschikbaarheid/voorkomen blurring d. Art. 25 lid 1 van de Alcoholwet. Verbod op het aanwezig hebben van alcoholhoudende drank in een voor het publiek (niet) toegankelijke ruimte, niet zijnde een slijtersbedrijf, horecabedrijf of een ruimte waarin rechtmatig alcohol aan particulieren wordt verstrekt voor gebruik elders dan ter plaatse. Onder een categorie 2 overtreding kan een last onder dwangsom of bestuurlijke boete het gevolg van overtreding zijn. e. Art. 25 lid 2 van de Alcoholwet. Verbod op het toelaten dat alcoholhoudende drank wordt genuttigd in een voor het publiek toegankelijke ruimte, niet zijnde een horecabedrijf of het laten proeven in een slijtersbedrijf op verzoek van een klant. Ook hier is het gevolg een bestuurlijke boete (cat. 1). Controles Risico gestuurd toezicht De toezichtcapaciteit van de gemeente wordt zo efficiënt mogelijk ingezet. Risico gestuurd toezicht vormt daarbij het uitgangspunt. Op basis van een jaarlijkse risicoanalyse wordt voor elk verkooppunt van alcoholhoudende drank een risicoscore bepaald. Deze score is gebaseerd op het type bedrijf, risico’s voor de omgeving, meldingen, naleving en gedrag van de ondernemer. Bedrijven met nagenoeg geen risico worden minder gecontroleerd. Bedrijven met een hogere risicoscore worden vaker gecontroleerd.

Basiscontrole Voordat de leeftijdsgrens/dronkenschap inspecties worden uitgevoerd is het zaak de vergunningen van in ieder geval de hotspots (locaties met permanent een beperkt risico) actueel te hebben. Met een basiscontrole wordt jaarlijks vastgesteld of de vergunning nog op orde is en of de leidinggevende aanwezig is. Basiscontroles worden uitgevoerd in uniform.

24

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Controle op leeftijdsgrens en dronkenschap Gestreefd wordt naar een controlefrequentie van minimaal 6 keer per jaar voor de hotspots met een hoge risicoscore. Voor de hotspots met een beperkt risico zijn 4 inspecties per jaar noodzakelijk om de naleving effectief te beïnvloeden (Wagenaar e.a., 2005). Voor de groene categorie met een beperkt risico volstaat 1 controle per jaar. De controles zullen met name in de weekenden plaatsvinden, tenzij de risicoanalyse anders bepaalt. De controles worden uitgevoerd in burgerkleding. Voor de controles op de leeftijdsgrens zet de gemeente de testkopermethode in. Bij de testkopermethode worden jongeren (minderjarig of meerderjarig) die niet onmiskenbaar 18 jaar of ouder zijn, ingezet om te constateren of de leeftijd goed wordt vastgesteld en of er al dan niet aan hen alcohol wordt verkocht of verstrekt. De boa van de gemeente neemt de testkoper(s) mee en laat deze een aankooppoging doen. De boa observeert de aankooppoging en wanneer hij of zij constateert dat de leeftijd niet op de juiste manier wordt vastgesteld, treedt de gemeente handhavend op volgens de sanctiestrategie. De werkwijze van de gemeente moet nog worden vastgelegd in het Protocol testkopers Oisterwijk, gebaseerd op het landelijke testkoper protocol (Bureau Objectief, 2022). Voor de dronkenschap-inspecties wordt actief samengewerkt met de politie.

De burgemeester kan op basis van bevindingen van de gemeentelijke boa handhavend optreden op basis van artikel 20 lid 5 en 6 (aanwezigheid toestaan aan dronken personen en dronken dienstdoen in horecalokaliteit). Handhaving met betrekking tot het doorschenken aan dronken personen en dronkenschap in de openbare ruimte is voorbehouden aan de politie. Voor de veiligheid van de boa maakt de gemeente afspraken met de politie over gezamenlijke controles en ondersteuning op afroep bij risicovolle situaties. Toezichtcapaciteit Op basis van de risicoanalyse is vastgesteld dat er jaarlijks een bepaald aantal controles moeten worden uitgevoerd. Hiervoor is circa 0,2 FTE toezicht nodig. De benodigde toezichtcapaciteit wordt verdeeld over 2 boa’s De toezichtcapaciteit wordt lokaal en in GHO-verband georganiseerd. Onderlinge uitwisseling van boa’s maakt de kans kleiner dat zij worden herkend tijdens controles in burger op bijvoorbeeld de naleving van de leeftijdsgrens en dronkenschap.

25

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Sanctiestrategie Voor de opbouw van de sanctiestrategie is zowel het gezondheidsperspectief als het openbare orde en veiligheidsperspectief van de Alcoholwet leidend. Op basis hiervan zijn de bepalingen uit de Alcoholwet ingedeeld in drie risico-categorieën: Categorie A

Overtredingen van bepalingen in deze categorie zijn van minder ernstige aard. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om administratieve vereisten.

Categorie B

Overtredingen van bepalingen in deze categorie zijn ernstige overtredingen,

maar

er

is

geen

sprake

van

een

acute

(gevaar)situatie. Categorie C

Overtredingen van bepalingen in deze categorie zijn ernstige overtredingen, die direct van invloed zijn op de gezondheid (van jongeren) en/of openbare orde.

Bij iedere categorie hoort een bepaald sanctiestappenplan. Dat wil zeggen dat elke categorie een eigen

sanctieopbouw (1e, 2e, 3e overtreding) heeft, waarbij de

overtredingen van bepalingen in een hogere categorie zwaarder bestraft worden. Kortom, op overtredingen die direct van invloed zijn op de gezondheid of de openbare orde (zoals de leeftijdsgrens en

dronkenschap)

wordt

zwaarder ingezet

dan administratieve

overtredingen. Sanctiebedragen zijn opgenomen opgenomen in een bijlage behorend bij artikel 7.1/7.2/7.3 van het Alcohol Besluit. Na het opleggen van een sanctie volgt op korte termijn een herinspectie.

4.3. Educatie en communicatie In de omgeving van jongeren en jongvolwassenen staan drie doelgroepen centraal die invloed hebben op het alcoholgebruik: •

Alcoholverstrekkers;

•

Ouders;

•

Scholen.

Deze doelgroepen hebben niet altijd voldoende kennis van de risico’s van alcohol voor jongeren of zij weten niet hoe zij kunnen bijdragen aan het voorkomen van (problemen door) alcoholgebruik. Daarom vormen zowel bewustwording van de risico’s als het bieden van handelingsperspectief een rode draad in de educatieve interventies die worden ingezet.

26

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Alcoholverstrekkers Verstrekkers van alcohol zijn verantwoordelijk voor de naleving van de Alcoholwet en aanvullende lokale regelgeving. Van hen wordt verwacht dat ze de leeftijdsgrens voor de verstrekking van alcohol kennen en naleven, evenals de verboden op wederverstrekking, het verbod op doorschenken bij dronkenschap en het toelaten van personen in kennelijke staat van dronkenschap in de onderneming, de vereniging of het evenement. Verschillende professionals

zijn

hierbij

betrokken:

bedrijfsleiders,

filiaalmanagers,

barpersoneel,

barvrijwilligers, portiers, caissières, et cetera. Training Belangrijk

is

vooral

dat

een

alcoholverstrekker

zich

bewust

is

van

zijn/haar

verantwoordelijkheid en handelingsperspectief heeft, ook wanneer er weerstand is bij de klant. Om alcoholverstrekkers hierin te bekwamen zijn trainingsprogramma’s ontwikkeld voor medewerkers van horeca, slijterijen, studentenverenigingen en sportverenigingen zoals de e-learnings Voor Elkaar over verantwoord alcohol verkopen. De regionale instellingen voor verslavingszorg kunnen een face to face trainingen verzorgen over dit onderwerp. Daarnaast bestaat de face to face IVA (Instructie Verantwoord Alcoholgebruik)-training voor barvrijwilligers. Voor deze training wordt een regionale trainer, bijvoorbeeld van de regionale

instelling

voor

verslavingszorg,

ingezet.

De

bedrijfsleider

in

een

horecaonderneming heeft een belangrijke rol in het motiveren en ondersteunen van personeel bij het naleven van de wetgeving. Deze leidinggevende moet daarom altijd een rol hebben in de trainingsopzet. Uit onderzoek is bovendien gebleken dat training van barpersoneel

alleen

effect

heeft

als

deze

is

gekoppeld

aan

een

adequate

handhavingsstrategie (Babor e.a., 2010). De gemeente gaat in gesprek met de alcoholverstrekkers (sportverenigingen en horeca) over het belang van naleving en de knelpunten die worden ervaren bij de naleving van de NIX18. Op basis van de knelpunten kan ondersteuning geboden worden in de vorm van een training verantwoord schenken, hulp bij het opstellen en implementeren van een alcoholbeleid en versterking van draagvlak onder ouders door middel van informatiebijeenkomsten. Nalevingscommunicatie Nalevingscommunicatie omvat alle vormen van communicatie (media, persoonlijk, internet etc.) die gericht is op het stimuleren van naleving. Doel van nalevingscommunicatie is om een gedragsverandering te bewerkstelligen bij de doelgroep. Dit kan onder andere door met communicatie over toezichtresultaten de subjectieve pakkans te vergroten en het aansluiten op landelijke campagnes zoals NIXzonderID.

27

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

De gemeente bekijkt in samenwerking met de afdeling communicatie op welke manier communicatie ingezet kan worden ter ondersteuning van de nalevingsdoelstellingen. Onderwijs De school is een belangrijke pedagogische omgeving voor jongeren. De GGD gaat daarom in opdracht van de gemeente, in samenwerking met Novadic Kentron, met VO-scholen in Goirle en Oisterwijk (Hilvarenbeek heeft geen middelbare school) bespreken hoe zij volgens de wetenschappelijk onderbouwde richtlijnen verslavingspreventie (Onrust e.a., 2016) aan alcoholpreventie kunnen werken. Door de schoolomgeving en alle schoolgerelateerde activiteiten alcoholvrij te houden, ondersteunt het onderwijs NIX18 en de norm dat alcoholgebruik niet vanzelfsprekend is. Het voortgezet onderwijs haakt aan bij de lokale werkgroepen rondom middelenpreventie in Goirle en Oisterwijk. Op deze momenten wordt besproken of de scholen knelpunten ervaren bij de handhaving van de regels bij bijvoorbeeld bij schoolfeesten. Daarnaast wordt het thema middelengebruik vast meegenomen in de gesprekken die de GGD voert met de scholen naar aanleiding van de uitkomsten van de screening in de tweede en vierde klas. Hierbij is aandacht voor de verschillende omgevingsfactore reguliere n die een rol kunnen spelen

in

het

middelengebruik,

zoals

groepsdruk

en

de

rol

van

ouders.

De gemeente Oisterwijk agendeert jaarlijks de onderwerpen alcoholpreventie en weerbaarheid tijdens overleg met het primair onderwijs. Ouders en de thuissituatie Alcoholopvoeding Ouders onderschatten systematisch hoeveel hun kinderen drinken. Ze denken bovendien dat het gedrag van jongeren volledig wordt bepaald door vrienden en leeftijdsgenoten, terwijl ouders wel degelijk nog invloed hebben op het alcoholgebruik van hun kinderen (van der Vorst e.a., 2006; Smeets e.a., 2019). De beschikbaarheid van alcohol in huis beperken en het stellen van regels zijn geschikte instrumenten om alcoholgebruik tegen te gaan. Uit onderzoek blijkt dat kinderen van ouders die geen duidelijke regels hebben afgesproken en geen leeftijdsgrens hebben gesteld voor het drinken van alcohol al op jongere leeftijd beginnen met drinken. Ze drinken bovendien vaker dan jongeren waarvan de ouders wel een leeftijdsgrens hebben gesteld. Naast het stellen van regels zijn andere beschermende factoren belangrijk: voorbeeldgedrag, een goede band tussen ouder en kind en een autoritaire opvoedstijl. Bij een dergelijke opvoedstijl wordt het stellen van regels gekoppeld aan warmte en betrokkenheid. Een slechte ouder-kind relatie en psychische problematiek of middelengebruik van de ouders zijn risicofactoren. Adviezen met betrekking tot alcoholopvoeding worden in samenwerking met preventieprofessionals,

28

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

sportverenigingen en het onderwijs aan ouders aangeboden. Dit wordt gedaan door éénmaal per jaar een avond voor ouders te organiseren rond het thema ‘mijn kind naar het VO’: dit wordt door GGD en Novadic-Kentron (soms in samenwerking met Helder Theater) roulerend gedaan in de gemeente Goirle, Hilvarenbeek en Oisterwijk. Lokaal bekijkt de werkgroep middelenpreventie i.s.m. de sportverenigingen of zij een avond voor ouders rond het thema ‘sport en NIX18/alcohol’ kan organiseren. Uitgaansopvoeding Ook door regels te stellen die niet expliciet gaan over alcoholgebruik, kunnen ouders invloed hebben op het alcoholgebruik van hun kind. Dan gaat het vooral over afspraken omtrent uitgaan, zoals hoe vaak ze uit mogen gaan en hoe laat zij thuis moeten zijn. Via verschillende kanalen (GGD, Novadic-Kentron,, Loket Wegwijs Oisterwijk, lokale media, ouderavonden op scholen en in sportverenigingen) worden ouders voorgelicht over uitgaansopvoeding

en

ondersteunende

websites

zoals

www.hoepakjijdataan.nl

en

www.helderopvoeden.nl. Publiekscommunicatie Draagvlak voor (handhaving van) alcoholbeleid is niet vanzelfsprekend onder burgers, ondernemers en andere professionals. Het draagvlak kan groeien als er meer begrip is voor de regels die er zijn rond verkoop en gebruik van alcohol. Dat vraagt kennis over alcohol en over de gevolgen van alcoholmisbruik bij het publiek. Publiekscampagnes lenen zich goed voor het vergroten van kennis en het ondersteunen van de norm dat alcohol er niet vanzelfsprekend bij hoort. Waar mogelijk wordt daarom aangesloten op campagnes als NIX18, Ik Pas, of Zien drinken doet drinken. De gemeente gaat hierover in overleg met de samenwerkingspartners.

4.4. Verbinding preventie en handhaving Om het effect van afzonderlijke handhavings- of preventieve interventies te versterken worden deze zoveel mogelijk in samenhang ingezet. Daarnaast kiest de gemeente voor het inzetten van op wetenschappelijke inzichten gebaseerde integrale aanpakken. Zie onderstaande tabel voor (de combinatie van) maatregelen en integrale aanpakken die de gemeente inzet om de doelstellingen van dit plan te behalen.

29

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Maatregelenmatrix De tabel schetst een overzicht van de maatregelen die de gemeente de komende vier jaar per beleidspijler en per setting inzet. 

Toezicht en

Horeca

Handhaving

Regelgeving

Educatie

Integrale aanpak

• Toezicht

• Leeftijdsgrens

• Communicatie

• Aanpak

leeftijdsgrens (met testkopers) • Toezicht

• Verbod op aanwezigheid dronken

doorschenken/

personen en

aanwezigheid

doorschenken

dronken

• Happy hours

personen

beperken

over Alcoholwet

dronkenschap en

en alcoholregels

doorschenken

• Training

• NIX18

barpersoneel • Nalevingscommunicatie

• Toezicht happy hours • Handhavingsstappenplan Evenementen

• Toezicht leeftijdsgrens (met testkopers) • Toezicht

• Leeftijdsgrens • Verbod op doorschenken • Aanvullende

doorschenken/

eisen t.a.v.

aanwezigheid

ontheffing

dronken

Alcoholwet bij

personen

evenementen

• Communicatie

• Aanpak

over Alcoholwet

dronkenschap en

en alcoholregels

doorschenken

• Training barpersoneel • Nalevingscommunicatie

• Alcoholbeleid op evenementen – leidraad gemeenten • NIX18

• Handhavingsstappenplan

30

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Toezicht en

Thuis/ouders

Handhaving

Regelgeving

Educatie

Integrale aanpak

• Ouderlijk

• Ouderlijke regels

• Voorlichting aan

• NIX18

toezicht op

over NIX18

regels NIX18

ouders over alcohol- en uitgaansopvoeding: regels stellen en handhaven • Communicatie over risico’s van alcohol, opvoedvaardigheden, Alcoholwet en alcoholregels • Cursus Omgaan met pubers • Ouderbijeenkom st Mijn Kind naar het VO (GHObreed)

Sport en andere

• Toezicht

paracommerciële

leeftijdsgrens

verstrekkers

(met testkopers) • Toezicht doorschenken • Toezicht

• Leeftijdsgrens • Verbod op aanwezigheid

• Training barvrijwilligers • Nalevings-

• Dronkenschap en doorschenken • Alcoholbeleid in

dronken

communicatie

sportkantines

personen

• Communicatie

• Informatieve

doorschenken

over Alcoholwet

bijeenkomsten

schenktijden

• Schenktijden

en alcoholregels

‘sport en alcohol

• Toezicht sterke

beperken

drank • Handhavingsstappenplan

• Schenken van sterke drank beperken

-18’ voor sportvereniginge n • NIX18

31

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Toezicht en

Scholen

Handhaving

Regelgeving

Educatie

Integrale aanpak

• Ondersteuning

• Alcoholvrije

• Scholen

• Helder op School

door boa’s bij

schoolomgeving

informeren over

schoolfeesten

en -activiteiten

belang van

(GHO-breed)

(GHO-breed)

alcoholvrij

• Check it Out VO (GHO-breed) • NIX18

schoolbeleid (GHO-breed) • Overleg scholen over alcoholvoorlichting aan ouders (GHObreed) • Communicatie over alcoholvrije schoolomgeving (GHO-breed) Openbare ruimte/Algemeen

• Toezicht bezit

• Verbod aanwezig

alcohol onder de

hebben alcohol

18 jaar

onder de 18 jaar

• Toezicht

• Verbod openbaar

openbaar

dronkenschap

dronkenschap

• Verbod weder-

• Toezicht weder-

verstrekking

• Communicatie-

•

NIX18

plan • Ik Pas campagne • Campagnes rondom NIX18

verstrekking

32

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

5.

Samenwerking, uitvoering en evaluatie

Bij het tot stand komen van het preventie- en handhavingsplan zijn verschillende gemeentelijke afdelingen betrokken evenals externe samenwerkingspartners. Hieronder een beschrijving van de organisatiestructuur en de belangrijkste samenwerkingspartners.

5.1. Samenwerking met externe partners De gemeente heeft het preventie- en handhavingsplan opgesteld in samenspraak met partners. De gemeente heeft een coördinerende en deels uitvoerende rol. Op een integraal dossier als het alcoholbeleid is betrokkenheid en samenwerking essentieel voor een goede uitvoering. De volgende externe partners zijn daarbij concreet in beeld. Zij zijn allen gesprekspartner bij de probleemanalyse, evaluatie, planvorming en uitvoering. Daarnaast kunnen zij specifieke rollen hebben, zoals:

Politie

Hotspots in kaart brengen, veiligheid tijdens inspecties, jongeren vragen naar ID en eventuele samenwerking met betrekking tot de aanpak van doorschenken vanuit het Wetboek van Strafrecht en openbare dronkenschap (artikel 252 resp. 453).

Ondernemers/

Nalevingsommunicatie, meedenken over ontwikkeling van

verenigingen

systeem ter bevordering van naleving, training personeel/vrijwilligers.

Scholen

Regelmatig overleg over intern schoolbeleid (bij voorkeur met schoolleiders) en over informatievoorziening richting ouders. Dit wordt GHO-breed opgepakt met de VO-scholen in Goirle en Oisterwijk.

Gezondheidsorganisaties

Partners als de GGD, Novadic Kentron, R-Newt, HALT

en jongerenwerk

kunnen bijdragen aan de probleemanalyse en bij de ontwikkeling en uitvoering van educatieve interventies.

5.2. Organisatie en uitvoering Om uitvoering te geven aan de activiteiten uit dit plan maakt de gemeente met haar samenwerkingspartners in de werkgroep middelengebruik jaarlijks een preventiekalender. Hierin worden de voornemens geconcretiseerd en voorzien van meetbare doelstellingen en een planning.

33

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

5.3. Evaluatie Kritisch evalueren is een belangrijk onderdeel van dit preventie- en handhavingsplan. Om de kwaliteit van onze aanpak hoog te houden en waar nodig tijdig bij te stellen, gebruikt de gemeente de volgende evaluatiecyclus: •

Elk jaar wordt in overleg met de samenwerkingspartners de preventiekalender geëvalueerd en wordt op basis van deze inzichten een uitvoeringsplan voor het daaropvolgende jaar geschreven. Waar nodig wordt de risicoanalyse herijkt.

•

Elke vier jaar vindt een uitgebreide evaluatie plaats op basis van beschikbaar onderzoek en input van samenwerkingspartners. Hierbij worden de realisatie van activiteiten, effecten van beleid en achterliggende verklaringen op een rij gezet. Op basis hiervan kan vastgesteld worden in hoeverre het beleid de gewenste uitkomsten heeft opgeleverd en op welke punten het beleid bijgesteld dient te worden.

34

Preventie- en handhavingsplan Alcohol gemeente Oisterwijk

Literatuur en bronnen Expertisecentrum Alcohol (2020). Dossier Alcohol en jongeren. Utrecht: Trimbosinstituut. Geraadpleegd van expertisecentrumalcohol.nl, 26 november 2020. Babor, T., Caetano, R., Casswell, S., Edwards, G. & Giesbrecht, N. (2010). Alcohol: no ordinary commodity: Research and public policy. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press. Bureau Objectief (2017). Nalevingsonderzoek doorschenken gemeente Rotterdam 2017. Nijmegen: Bureau Objectief. Bureau Objectief (2018). Nalevingsonderzoek doorschenken gemeente Utrecht 2018. Nijmegen: Bureau Objectief. Bureau Objectief (2020). Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop aan minderjarigen in 2020. Nijmegen: Bureau Objectief. Bureau Objectief (2022). Handreiking Toezicht Alcoholwet. Geraadpleegd van http://www.handreikingalcoholwet.nl/, februari 2022. Burton, R., Henn, C., Lavoie, D., O'Connor, R., Perkins, C., Sweeney, K., Greaves F., Ferguson B., Beynon C., Belloni A., Musto V, Marsden J. & Sheron, N. (2017). A rapid evidence review of the effectiveness and cost-effectiveness of alcohol control policies: an English perspective. The Lancet, 389(10078), 1558-1580. Dorsselaer, S. van, Beurs, D. de & Monshouwer, K. (2020). Middelengebruik onder studenten van 16-18 jaar op het MBO en HBO 2019. Utrecht: Trimbos-instituut. Dorsselaer, S. van, Tuithof M & Monshouwer, K. (2016).