Bijlage 1 Kerkenvisie Oisterwijk mei 2024

Zo blijven het plekken van betekenis voor hun omgeving en bezoekers Deze markante gebouwen met bijzondere architectuur en interieurs verhogen bovendien de omgevingskwaliteit en leefbaarheid van onze dorpen. De dorpskerken kunnen vanuit een diepere verbinding met de gemeenschap bijdrage leveren aan actuele en maatschappelijke opgaven. De kerk heeft toekomst daar waar zij zich verbindt met de gemeenschap en een duurzaam toekomstperspectief voor de kerken ontwikkel je dus samen! Op deze manier kunnen we blijven ‘kerken’ en blijven de kerken in al haar verschijningsvormen, al dan niet met religieuze functie. Zo blijven de kerken ook de belangrijke ontmoetingsplekken in de harten van de dorpen en de mensen.

6.1 Toekomstscenario’s voor kerken Er zijn verschillende scenario’s mogelijk met betrekking tot de toekomst van een kerkgebouw, hieronder zijn de verschillende mogelijkheden in beeld gebracht. Per stuk worden ze toegelicht.

28 | Kerkenvisie Oisterwijk

Behoud religieuze functie

Volledig religieuze functie

Scenario: Behoud religieuze functie De instandhouding en religieuze exploitatie zijn kostbare opgaves. Onderzoek naar het optimaliseren van het financieel rendement kan soms nog verlichting bieden. Denk aan lastenverlichting door energiebesparing en verduurzaming of genereren van inkomsten door valorisatie (initiatieven die, met respect voor het normale gebruik van de parochiekerk, de betekenis van het kerkgebouw in al zijn aspecten kunnen versterken en bevorderen, denk bijvoorbeeld aan rondleidingen, concerten en tentoonstellingen) of medegebruik. Er zijn verschillende scenario’s waarin een kerk gebouw (deels) een religieuze functie kan behouden.

Optie 1: De kerk behoudt geheel zijn religieuze functie

Dit kan zijn doordat er geen veranderingen in het gebruik optreden, maar ook door religieuze functies te combineren. Het is ook een mogelijkheid dat de kerk door andere of meerdere geloofsrichtingen gebruikt wordt.

Optie 2: De kerk wordt multifunctioneel gebruikt Religieuze functie met nevenfunctie(s)

Wanneer de kerk niet gebruikt wordt voor vieringen kan de kerk gebruikt worden voor andere functies en/of gebruik. De kerk wordt dan multifunctioneel gebruikt op meerdere momenten van de week, i.p.v. voornamelijk op de zondag. Het is belangrijk dat de nevenfuncties passend zijn bij het kerkelijk gebruik. Denk bijvoorbeeld aan verhuur van de kerkruimte voor een evenement of congres.

Optie 3: Religieuze functie in deel van het gebouw Deels religieuze functie

Verlies religieuze functie

Een deel van de kerk wordt gebruikt voor een viering, een dienst of als plek voor bezinning (denk aan een kapelfunctie). Een ander deel van het kerkgebouw wordt afgestoten voor herbestemming en zal getransformeerd worden.

Scenario: Verlies religieuze functie Wanneer het kerkgebouw niet meer voor religieuze activiteiten in aanmerking komt door religieuze en/of maatschappelijke redenen dan komen er andere scenario’s in beeld:

Optie 1: Herbestemming Herbestemming

Het kerkgebouw krijgt een andere, nieuwe functie. Het religieus erfgoed wordt duurzaam ontwikkeld en behouden voor de toekomst. We streven naar een passende herbestemming met meerwaarde voor de samenleving en behoud van de monumentale en ruimtelijke kwaliteiten.

Optie 2: Sluimeren Sluimeren

Als de kerk niet meer religieus in gebruik is en er gezocht wordt naar een passende herbestemming kost dit tijd. Gedurende deze fase kan de kerk tijdelijk gebruikt worden en wordt er gezorgd voor een minimale instandhouding van het gebouw zodat de kerk niet in verval raakt.

Optie 3: Sloop Sloop

Als de kerk niet meer religieus in gebruik is, er geen tijdelijk gebruik mogelijk is en er geen middelen beschikbaar zijn voor instandhouding, de bouwkundige staat zodanig is dat de veiligheid in gevaar komt, dan kan sloop een allerlaatste optie zijn. Dit is echter bijna niet voorstelbaar omdat we ons samen inzetten voor behoud van de monumentale kerken van de gemeente Oisterwijk.

Kerkenvisie Oisterwijk | 29

6.2 Visualisatie toekomstscenario’s

religieuze functie met nevengebruik

deels religieuze functie

Behoud religieuze functie Toekomst kerkgebouw

herbestemming

Verlies religieuze functie

sloop

sluimeren/ tijdelijk gebruik

?

Figuur 6: Toekomstscenario’s voor kerken

30 | Kerkenvisie Oisterwijk

6.3 Nevengebruik intensiveren Voor het voortzetten van het religieus gebruik is het belangrijk dat de gemeente meedenkt over verduurzaming van de kerken en de bijgebouwen zodat de energielasten dalen. Daarnaast is het fijn om één aanspreekpunt te hebben voor de route in de gemeente bij praktische beheerszaken zoals groenbeheer, vergunningen en het onderzoeken welke mogelijkheden het bestemmingsplan biedt met betrekking tot het mogelijk maken van het nevengebruik van het kerkgebouw en bijbehorende gebouwen. Hoe worden de kerken in de gemeente Oisterwijk nu gebruikt, náást de religieuze functie? De geloofsgemeenschappen hebben ieder een eigen karakter en er worden door alle gemeenschappen veel extra activiteiten voor de leden georganiseerd. Er lijkt voor ieder wat wils. Zo is er een kinderkerk, een pizzaclub voor jongeren een High tea voor ouderen. Ook is er ‘jonge moeders club’, worden er bijbelbijeenkomsten georganiseerd en zijn er verschillende sociale clubs. Er worden samenkomsten georganiseerd om te bidden voor de vrede, wordt de dodenherdenking op 4 mei in een kerk gehouden en wordt er aandacht besteed aan Red Ribbon Day, teveel om op te noemen. Dit zijn extra activiteiten die naast de eredienst plaatsvinden en veelal ook in de parochiezaal plaatsvinden.

Daarnaast is het natuurlijk ook mogelijk om kaarsjes op te steken in de verschillende dagkapellen Dit zijn geen nevenfuncties. Van een nevenfunctie is sprake als de kerk (vaak naast de religieuze functie) voor een ander doeleinde gebruikt wordt. Denk hierbij aan activiteiten waarbij de kerk (deels) verhuurd wordt. De Petruskerk wordt op dit moment niet gebruikt voor nevenfuncties, religieus gaat het ook zo goed dat het niet nodig is op dit moment om extra inkomsten te genereren. Maar het Lodewijkskerkje bijvoorbeeld wordt verhuurd. Onder de titel ‘een monument voor een evenement’ wordt het kerkje verhuurd voor bijvoorbeeld een concert, expositie, toneelavond of boekpresentatie. De protestantste gemeente beschikt ook over een uitgebreid ontmoetingscentrum met verschillende zalen, keuken en een bar. Het duaal gebruik wordt dus breder toegepast dan het gebruik van het kerkgebouw. De Voorhof wordt ook ingezet voor het genereren van neveninkomsten. Als je de kerk wilt gaan verhuren (Behoud religieuze functie optie 2 of optie 3 van de toekomstscenario’s), dan is het allereerst belangrijk om een goed beeld te hebben van de faciliteiten van het kerkgebouw, Daarnaast moet er met veel verschillende kaders en regels rekening gehouden worden. Het is belangrijk dat de nevenfuncties waardig en passend zijn bij het kerkelijk gebruik.

Bij het verkennen van de mogelijkheden voor veranderend gebruik van een kerk is het belangrijk om goed in beeld te brengen wat er kan en wat er mag. Bij het verder uitwerken van een initiatief naar planvorming moet ook rekening gehouden worden met de wettelijke, kerkelijke en ruimtelijke kaders. In bijlage X zijn deze verder uitgewerkt.

• Bisdom/ parochie

Beleid, kerkelijk recht, kettingbeding

• Kerkenraad

Beleid, visie

• Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed Erfgoedwet, erfgoedzorg • Gemeente Oisterwijk

Instandhoudingsplicht Monumenten, Bestemmingsplan/ ruimtelijke procedures

Kerkenvisie Oisterwijk | 31

6.4 Omgevingsdialoog over de toekomst van de kerk Als er een ontwikkeling of een plan is in geval van een (gedeeltelijk) nieuwe bestemming voor religieus erfgoed zetten we in op het voeren van een open dialoog in een vroeg stadium met bewoners, betrokkenen en belanghebbenden. Hier is sprake van bij de toekomstscenario’s Behoud religieuze functie optie 3 en Verlies religieuze functie optie 1 en 2. Bij veranderingen in het gebruik van kerken is het belangrijk om de gemeenschap, zowel de geloofsgemeenschap áls de dorpsgemeenschap, vroegtijdig bij dit proces te betrekken. Het is waardevol gebleken om elkaar goed te informeren en goed te communiceren over deze processen. Want door tijdig met elkaar in gesprek te gaan en samen na te denken over het toekomstig gebruik, creëren we draagvlak voor verandering en kansen voor het realiseren van het meest gunstige toekomstscenario. De gemeente Oisterwijk heeft voor initiatiefnemers en inwoners al een overzicht gemaakt met verschillende mogelijkheden van inwonersparticipatie: https://www.oisterwijk.nl/in-de-gemeente/inwonersparticipatie/overzichtmogelijkheden-participatie. Voor de toekomst van religieus erfgoed stellen we een omgevingsgesprek + voor. We noemen dit dialoog omdat er meer dan bij reguliere planvorming meer betrokkenen zijn die niet direct belanghebbend zijn.

Inzicht in elkaars belangen en perspectieven is belangrijk om de dialoog respectvol en constructief te kunnen voeren. Vanuit gezamenlijke ontstaansgeschiedenis met de betekenis van het religieus erfgoed voor Oisterwijk als rode draad kan de dialoog gestart worden. In gesprek vanuit een gedeelde basis kan het verhaal dan aangevuld worden door de deelnemers. De erfgoedwaarden zijn geïnventariseerd, het Kerkenpaspoort kan erbij gepakt worden voor een overzicht hiervan. Wat vindt men belangrijk en waarom? Naast inzicht in de erfgoedwaarden is het ook belangrijk om de zachte waarden in beeld brengen. De erfgoedwaarden zijn heel feitelijk en beschrijvend, naast deze objectieve waarden zijn ook de subjectieve, meer zachte waarden van belang. Waar wordt waarde aan gehecht? Bij de zogenaamde zachte waarden wordt onderscheid gemaakt in gebruikswaarde, toekomstwaarde en belevingswaarde. Daarbij wordt gebruikswaarde gevormd door: bruikbaarheid en functionele samenhang; toekomstwaarde door aanpasbaarheid, duurzaamheid en beheerbaarheid; en belevingswaarde door diversiteit, identiteit en schoonheid. Deze zachtere waarden voor de kerk kunnen in een dialoog ook in beeld worden gebracht. Dan maak je samen een ‘Waardenpaspoort’. Deze waarden overlappen en versterken elkaar ook soms op onderdelen. Hieronder volgt een uitgebreidere beschrijving van deze waarden:

De gebruikswaarde wordt gevormd door de bestemmingsplancheck (in de toekomst omgevingsplancheck ; de capaciteit qua zitplaatsen en de gebruiksmogelijkheden voor activiteiten.

De identiteitswaarde van de kerken en de kapel hangt samen met de mate waarin de kerk een rol speelt in de

identiteit van de gemeente en haar inwoners. Bijvoorbeeld; de kerk bepaalt mede de identiteit van het dorp; de kerk fungeert als ruimtelijk herkenningspunt waaraan de geschiedenis van het gebied is af te lezen; de kerk draagt bij aan identiteitsvorming en een gevoel van trots onder de inwoners.

De belevingswaarde van de kerken bepaalt de mate waarin de kerk door de mens in subjectieve zin wordt ervaren

en beleeft. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om: de mate van waardering door een collectief aan inwoners/bezoekers en/of andere belanghebbenden vanwege de materiële en/of immateriële kwaliteiten; de belangrijkheid van de plek die de kerk inneemt binnen de herinneringen en getuigenissen van een grote groep inwoners of belanghebbende; de mate waarin de kerk geniet van publieke bekendheid en wordt vastgelegd op foto’s, in film, in literatuur of muziek. Het inspireert en heeft een plek in de geschiedschrijving van en over het dorp; de mate waarin de kerk een sterke breed gedragen zintuigelijke ervaring oproept zoals geluid (horen) licht (zien) geur (ruiken) voelen en proeven. Vervolgens kan gesprek dan gaan over de opgaven en wensen voor de toekomst. De agenda van de toekomst wordt gekoppeld aan de gebruiks- en toekomstwaarde van het religieus erfgoed. Welke kansen biedt het religieus erfgoed op zichzelf en voor de toekomst. Wat zou men graag terugzien bij toekomstig gebruik van de kerk? De focus ligt op waardecreatie: het zoeken naar een balans van toekomstbestendigheid met behoud van cultuurhistorische en religieuze waarden.

32 | Kerkenvisie Oisterwijk

TIPS VOOR HET VOEREN VAN EEN OMGEVINGSDIALOOG Voor het voeren van een goede omgevingsdialoog over de toekomst van de kerk zijn aandachtspunten opgesteld: • Inventariseer en bespreek de mogelijke scenario’s voor een toekomstbestendig religieus erfgoed met elkaar: wat is van toepassing? • Kan de religieuze functie (deels) behouden worden? • Zijn de verschillende waarden goed in beeld of is aanvullend onderzoek nodig? • Denk aan een onderzoek naar de bouwhistorische waarden, de omgeving van het monument en de zogenaamde ‘zachte waarden’. • Bespreek de waarden met elkaar en benoem de kernwaarden van het kerkgebouw. Formuleer daarna samen de uitgangspunten voor de herbestemming. • Zoek als eerste naar een maatschappelijke functie voor de kerk, inventariseer de behoeften en zet in op het creëren van meerwaarde voor de gemeenschap (sociaal, cultureel, ruimtelijk of economisch). • Is er een gemeenschapsvoorziening die (ook) in de kerk zou kunnen? • Vind de juiste formule in multifunctioneel gebruik. Wat werkt wel, wat werkt niet? • Onderzoek of (lokale) ondernemers of gebruikers betrokken kunnen worden bij het proces. • Zorg dat er duidelijk is welke ontwikkelruimte er is en welke aanpassingen gedaan kunnen worden aan het gebouw met behoud van de erfgoedwaarden. Dit kan door een transformatiekader op te laten stellen.

• Verken verschillende vormen van gedeeld eigenaarschap en samenwerkingsvormen tussen de gemeente, initiatiefnemers en de gemeenschap. Onderzoek verschillende rechtspersonen, financieringsstromen en potentiële partners voor lange termijn. • Onderzoek de financiële haalbaarheid van het plan (zijn er subsidies beschikbaar?) En onderzoek de mogelijkheden voor tijdelijk gebruik, programmering en exploitatie.

TIPS VOOR TOEKOMSTIGE INITIATIEFNEMERS •

Leer van het verleden: Kijk naar de gerealiseerde voorbeelden en herbestemmingstrajecten, benoem de succesfactoren en onderzoek wat in dit geval toegepast zou kunnen worden!

• • • •

• •

Gebruik de Kerkenpaspoorten. Haal de zachte waarden op voor een ‘Waardenpaspoort’ Bestudeer de aandachtspunten voor het uitwerken van een plan voor een kerk! Bespreek de mogelijkheden voor herbestemming en ingrepen in het gebouw met de beleidsadviseur erfgoed en ruimte, indien het een rijksmonument betreft, zet in op een vooroverleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Zorg voor een realistisch exploitatieplan. Schakel professionele expertise in voor specialistische processen zoals: √ onafhankelijke procesbegeleiding bij het participatietraject √ ervaringsdeskundigen voor het organiseren van tijdelijk gebruik en programmatische invulling. √ gespecialiseerde (restauratie)architecten en DuMo adviseurs* om de verduurzaming en bouwtechnische oplossingen om herbestemming mogelijk te maken. * DuMo staat voor Duurzame Monumenten.

Kerkenvisie Oisterwijk | 33

34 | Kerkenvisie Oisterwijk

Bijlagen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Beeld en literatuurverantwoording Kerkenpaspoorten Procesverantwoording Juridisch Kader Beleidskader Subsidiemogelijkheden Van Kerkenvisie naar Omgevingsplan

Kerkenvisie Oisterwijk | 35

Kerkenvisie Oisterwijk | 50