Tkn Evaluatie verkiezingen

Datum

Akk.

Bespr.

Overleg

B W W W W S

Aan burgemeester en wethouders Datum: Portefeuillehouder: Ambtenaar: Team: Naam teammanager: Directie: Raad: Commissie: OR: Communicatie: Bijlage(n): Betrokken teams:

11 juli 2023 C.W.J. Blom J. van den Hoorn Publiek/Burgerzaken E. Hommes mr. P.F.A. Klein Nee Algemeen Bestuur - TKN Nee Ja

Zaaknummer:

808277

Openbaar:

Ja

Financiën

Onderwerp: Evaluatie verkiezingen Provinciale Staten/Waterschap 2023, met een vooruitblik op de vervroegde Tweede Kamerverkiezing van 22 november 2023 en Europees Parlement van 6 juni 2024. Samenvatting In de bijlage treft u aan het Evaluatierapport Provinciale Staten & Waterschapsverkiezingen 2023 Gemeente Nunspeet. Het evaluatierapport is met input van o.a. stembureauleden, leden en tellers Gemeentelijke Stembureau (GSB) en het projectteam Verkiezingen tot stand gekomen. Deze verkiezingen werden gekenmerkt door een hogere opkomst, dubbele verkiezingen, nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslag en in onze gemeente vond voor het eerst een Centrale stemopneming (CSO) plaats. Daardoor stond de organisatie onder grote druk en vroeg deze veel van alle betrokkenen. Het tellen van de stemmen verliep door deze factoren ook veel trager. Met inzet van alle betrokkenen kunnen we terugkijken op een succesvolle dubbele verkiezing. Op bladzijde 4 van het rapport staan per onderwerp, de kernen beslispunten. Het kunnen opvolgen van een aantal van de actie- en verbeterpunten, die genoemd worden in het evaluatierapport, is sterk afhankelijk van tijdige aanpassing van de Kieswet c.q. aangepaste uitvoeringsinstructies van BZK. Nu op 22 november 2023 een vervroegde Tweede Kamerverkiezing gehouden wordt is het de grote vraag wat er nog tijdig aangepast kan worden.

Dit ook met het oog op een zorgvuldige voorbereiding van deze verkiezing. In dit voorstel staan de punten die de gemeente zelf in de hand heeft en waarover u gevraagd wordt een beslissing te nemen met het oog op de vervroegde Tweede Kamer verkiezingen en de verkiezingen van het Europees Parlement. Op het budget verkiezingen 2023 zal, indicatief, een tekort van € 65.000,00 gaan ontstaan wegens wettelijk noodzakelijk uitgaaf.

Pagina 1 van 7

-2-

Advies aan burgemeester en wethouders 1. Met stembureauleden van 70 jaar en ouder in gesprek gaan om te peilen hoe men er zelf instaat m.b.t. het functioneren als stembureaulid. 2. Bepalen dat een stembureau uit vier leden en vier plaatsvervangende leden per stembureau bestaat. 3. Teammanagers krijgen de verantwoordelijkheid om naar rato een x aantal mensen uit het team beschikbaar te stellen voor de inzet op het (gemeentelijk) stembureau. 4. PWT verzoeken een nieuw onderzoek naar de toegankelijkheid van de stemlokalen uit te voeren met het oog op de Verkiezing EP 2024. 5. Ter compensatie voor het wegvallen van het bezorgen van een lunch de vergoeding voor stembureauleden met € 20,00 verhogen. 6. Bij de op 22 november 2023 te houden Tweede Kamerverkiezing opnieuw Centrale Stemopneming (CSO) toepassen en daarbij het gemeentehuis aanwijzen als locatie voor CSO. 7. Ook uitkeringsgerechtigden, die een uitkering ontvangen o.g.v. de Participatiewet een brutovergoeding toekennen. Deze vergoeding vrij laten als inkomen binnen de Participatiewet. 8. Uit het huidige resterende budget Verkiezingen van € 30.000,00 de kosten van externe ondersteuning bij de niet geplande vervroegde Tweede Kamerkiezing betalen. De kosten voor externe inzet zijn € 20.000,00 9. Twintig extra stemhokjes kopen t.b.v.

gebruik op het gemeentehuis als tweede locatie en WOC Binnenhof als tweede locatie en op een aantal grotere stembureaus en de kosten van € 6000,00 ten laste brengen van resterend budget Verkiezingen. 10. Overgaan tot aanschaf van een stemmal voor blinden en slechtzienden en de kosten van € 3500,00 ten laste brengen van resterend budget verkiezingen. 11. Bij de jaarrekening 2023 het door de niet geplande vervroegde Tweede Kamerverkiezing veroorzaakte tekort, naar verwachting € 65.000,00 verantwoorden als wettelijk noodzakelijke uitgaaf.

Collegevergadering van: Beslissing college:

Nummer:

Beslissing college Conform advies, met de volgende kanttekeningen: het college vraagt specifiek aandacht voor de uitvoering van de in het evaluatierapport genoemde actie- / verbeterpunten op het gebied van communicatie en gezondere catering (pagina 11 resp. 23 van het rapport); het besluit tot aanwijzing van stemlokalen moet vooraf aan het college ter accordering worden voorgelegd; in de evaluatie van de komende Tweede Kamerverkiezingen moet worden aangegeven in welke mate gebruik is gemaakt van de stemmal voor blinden en slechtzienden; - het college moet worden geïnformeerd over de resultaten van het door de PWT uit te voeren onderzoek naar de toegankejijkheíd van stemlokalen.

-3-

TOELICHTING In de bijlage treft u aan het Evaluatierapport Provinciale Staten & Waterschapsverkiezingen 2023 Gemeente Nunspeet. Het evaluatierapport is met input van o.a. stembureauleden, leden en tellers Gemeentelijke Stembureau (GSB) en het projectteam Verkiezingen tot stand gekomen. Deze verkiezingen werden gekenmerkt door een hogere opkomst, dubbele verkiezingen, nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslag (NPVV) en in onze gemeente vond voor het eerst en Centrale stemopneming (CSO) plaats. Er is door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) ook een landelijke evaluatie gehouden. Deze wordt in september a.s. aangeboden aan de Tweede Kamer. Verder zijn in april jl. een zestal BZK-regiobijeenkomsten met projectleiders verkiezingen gehouden om input op te halen over deze verkiezingen. Naast gemeente specifieke punten geeft de input veel herkenning hoe het in Nunspeet is verlopen en ervaren. Op bladzijde 4 van het Evaluatierapport staan, per hoofdonderwerp, de kernpunten. Verder zijn per deelonderwerp actiepunten benoemd. Het, met het oog op de verkiezingen van de Tweede Kamer op 22 november 2023 en het Europees Parlement op 6 juni 2024, kunnen opvolgen van bepaalde kern- en actiepunten, zal afhankelijk zijn van tijdige aanpassing van de Kieswet c.q. aangepaste uitvoeringsinstructies van BZK.

Er zijn ook punten die de gemeente zelf in de hand heeft en, voor zover mogelijk, al kan toepassen bij de te houden Tweede Kamerverkiezing. Hieronder staan puntsgewijs de onderwerpen waarover van u een beslissing wordt gevraagd. 1. Het voorbereidingstraject a. Leeftijdsgrens en functioneren stembureauleden Toelichting: Het fungeren als stembureaulid brengt verantwoordelijkheden met zich mee. Het is al lang geen erebaantje meer. Een stembureaulid moet de hele zittingstijd 'aan staan' en kwaliteit leveren. Zonder te generaliseren merken we dat leeftijd en fysieke gesteldheid een rol spelen en in de loop van de verkiezingsdag vermoeidheidsklachten en concentratieverlies ontstaan. In de voorbereiding wordt verwacht dat hij/zij zich verdiept in de regels. Ze volgen tijdig een digitale training en krijgen veel informatie van de gemeente om door te lezen. Voorstel: Met stembureauleden van 70 jaar en ouder in gesprek gaan om te peilen hoe men er zelf instaat. b. Aantal leden stembureau Toelichting: De kieswet bepaal dat het aantal leden van een stembureau ligt tussen drie en zeven en er ook plaatsvervangende leden worden benoemd. Bij de laatste verkiezingen zijn in onze gemeente vier leden en vier plaatsvervangende benoemd. Deze twee groepen rouleren middels een shiftwissel (zie hierna). Het vierde lid is, bij toerbeurt, gastheer- of vrouw is. Ook de taken rouleren.

Dat bevalt goed en maakt het ook mogelijk om gedurende de zitting elkaar even te vervangen. Voorstel: bepalen dat een stembureau uit vier leden en vier plaatsvervangende leden per stembureau bestaat. c. Extra shiftwissel Toelichting: In het verlengde van a kan een extra shiftwisseling genoemde klachten tegengaan. Er komen dan twee wisselmomenten. Door een extra shift in te bouwen worden de totale zittingsduur verlaagd en een extra rustmoment toegevoegd. Voorstel: Teamleider publiek past extra shiftwissel toe bij de indeling van stembureauleden. d.

Instellen teamquotum

-4-

Toelichting: Onze bestuursorganen worden gekozen en dat is een belangrijk democratisch (grond)recht. Dagelijks zijn medewerkers bezig om uitvoering te geven aan besluiten van deze organen. Als gemeente zijn we ook verantwoordelijk voor een goed organisatie van verkiezingen. Uitgangspunt is daarom dat bij elk stembureau twee ambtenaren zitten. Dus een per shift. Dit om ook kwaliteit toe te voegen aan een stembureau. Stembureauleden vinden het ook prettig als er een ambtenaar aanwezig is. Echter In de huidige praktijk melden zich niet genoeg ambtenaren spontaan aan. Waardoor het uitgangspunt niet gegarandeerd kan worden. Voorstel: Teammanagers krijgen de verantwoordelijkheid om naar rato een x aantal mensen uit het team beschikbaar te stellen voor de inzet op het (gemeentelijk) stembureau. 2. De verkiezingsdag a. Nieuw onderzoek door PWT Toelichting: In 2018 heeft de PWT een onderzoek en aanbevelingen gedaan om stemlokalen inclusief te maken. Inmiddels zijn, ook vanwege de coronamaatregelen, nieuwe stemlokalen aangewezen. Een nieuw onderzoek kan betekenen dat er mogelijk een huidig stemlokaal afvalt. Voorstel: PWT opdracht geven tot een nieuw onderzoek met het oog op de Verkiezing EP in 2024. b. Aanwijzen stemlokalen

Toelichting: Het aanwijzen van stemlokalen is een bevoegdheid van uw college die u gemandateerd hebt. Voor de verkiezingen van de Tweede kamer 2023 is uitgangspunt om de huidige stemlokalen te handhaven, m.u.v. de locatie manege Wezenland. Indien de tijd het toelaat zal voor deze locatie naar een alternatief gezocht gaan worden, het stemlokaal is inmiddels te klein t.o.v. het aantal kiezers wijk Molenbeek en ligt ook excentrische t.o.v. de wijk. Voorstel: Teamleider publiek stemt wijzigingen af met burgemeester, als portefeuillehouder verkiezingen. c. Extra stembureaus op drukke locaties Toelichting: Vanwege de centrale ligging van het gemeentehuis en WOC Binnenhof kennen deze locaties een zeer hoge opkomst, waarbij nabijgelegen locaties een lage opkomst hebben. Voorstel: Teamleider publiek stemt aanwijzen en inrichten van een extra stembureau op gemeentehuis en WOC Binnenhof af met burgemeester, als portefeuillehouder. d. Extra stemhokjes Toelichting: Bij de meeste stemlokalen is de opkomst tussen 17.00 uur en 21.00 uur hoog zijn er wachtrijen. Bij een dubbele verkiezing, zoals nu, wordt het dan erg druk door meer tijd in het stemhokje en dubbele administratie bij het stembureau. Extra stem hokjes beperken dan de wachttijd. Extra stemhokjes zijn ook nodig als bij de onder 2 b genoemde locaties een extra stembureau wordt ingesteld.

Voorstel: Twintig extra stemhokjes aanschaffen. Kosten: € 6000,00 te bekostigen uit resterend budget verkiezingen. e. Catering Toelichting: De laatste jaren was het gebruikelijk om stembureauleden tijdens hun werkzaamheden op de verkiezingsdag een lunch aan te bieden. De meningen over de lunch zijn verdeeld. Daarbij komt dat lunchen tijdens de werkzaamheden praktisch niet lukt. Voorstel: Door het instellen van een extra shift moment (zie hiervoor onder 1 b) kunnen stembureauleden thuis eten en zelf hun lunch samenstellen. Het blijft overigens wel de bedoeling om in de avonduren een snack o.i.d. aan te bieden.

-5-

Kosten: Ter compensatie kan de vergoeding voor stembureauleden met €20 verhoogd worden. De kosten van de catering vallen weg. Op sommige locaties wordt catering geboden; uiteraard kunnen stembureauleden voorafgaand aan hun zittingstijd daar op eigen kosten gebruik van maken. 3. Openbare zitting Gemeentelijk Stembureau/Centrale stemopneming Door de invoering van de Wet nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen (NPVV) moest er een gemeentelijk stembureau (GSB) worden ingesteld. Deze procedure is bij de verkiezingen van PS/WS 2023 voor het eerst toegepast en was een aanjager voor uw besluit om Centrale stemopneming in te voeren, waarbij het stembureau op de verkiezingsavond alleen telt op lijstniveau. De volgende dag worden dan alle stemmen opnieuw geteld op kandidaatniveau. Bij decentrale stemopneming (DSO) wordt op de verkiezingsavond ook op kandidaatniveau geteld. Ondanks de donkere achtergrond van een dubbele verkiezing en hogere opkomst kan gezegd worden dat de CSO positief is verlopen. Wel zijn enkele aandachtspunten die hieronder aan de orde komen. a. Voortzetten CSO Toelichting: Voor elke verkiezing moet opnieuw besloten worden om CSO te doen. In Nunspeet is bij de PS/WS2023 voor het eerst CSO toegepast en positief verlopen. Wel blijkt uit de evaluatie dat er verbeterpunten zijn die meegenomen worden bij de organisatie van een volgende verkiezing.

Voorstel: Ook bij de op 22 november 2023 te houden Tweede Kamerverkiezing CSO toepassen. b. Werken met shifts Toelichting: Ook bij CSO bleek in de loop van de dag dat de vermoeidheid van leden en telteams toe nam en, voor sommigen, de concentratie af. In de loop van de middag zijn nog extra tellers aan de vier telteams toegevoegd. Ook zijn er tellers vanwege vermoeidheid vervangen. Nu er bij de Komende Tweede Kamerverkiezing maar een verkiezing geteld hoeft te worden verwachten wij de telling eerder klaar is en dat eerder genoemde klachten zich minder zullen voordoen. Het toepassen van een shift, waarbij nieuwe telteams aan de slag gaan is dan vooral nodig bij een dubbele verkiezing. Voorstel: Bij een volgende dubbele verkiezing binnen een telteam werken met een shift van twee ploegen, waarbij ook meer ambtenaren worden ingezet.

Inrichting (en locatie) CSO Toelichting: Voor het CSO waren vier openbare ruimte op de bovenverdieping aangewezen. Voor het invoeren van de stemmen in het uitslagensysteem (OSV) zijn de spreekkamers bij het KCC gebruikt. Het ontbreken van meer openbare ruimten en de dubbele telling maakten dat de CSO langer duurde dan oorspronkelijk verwacht. Dit probleem kan bij een volgende dubbele verkiezing opgevangen worden door de instelling van een shift, zoals voorgesteld bij b, zodat in de namiddag een fris telteam verder door kan gaan. Alternatief is om uit te wijken naar een sportzaal en direct met voldoende telteams te starten. Dat vergt logistiek wel extra maatregelen. Voorstel: Gemeentehuis handhaven als locatie voor CSO en bij dubbele verkiezingen werken met een shift binnen een telteam. c.

d. Afschaffen telling op verkiezingsavond

-6-

Toelichting: Het tellen van de stemmen door het stembureau is wettelijk verplicht. Bij een keuze voor CSO blijft de telling beperkt tot lijstniveau en wordt het aantal kiezers vastgesteld. Het nut van een telling op kandidaatniveau ligt vooral in het feit dat het ANP dan voorlopige uitslagen kan presenteren. Echter door de hoge mate van betrouwbaarheid van exitpolls die al direct na sluitingstijd een beeld geven van de uitslag is het de grote vraag of die beeldvorming uren later nog in belangrijke mate wordt bijgesteld als de gemeenten de uitslagen gaan door geven. Daarbij komt ook nog dat bij EP 2024 de uitslag pas zondagavond laat mag worden bekend gemaakt. Dit ligt anders bij gemeenteraadsverkiezing. Gelet op het bovenstaand is door de projectleider verkiezingen aan het Ministerie van BZK en Kiesraad het advies gegeven om, bij CSO, geen telling op lijstniveau te doen, maar alleen het aantal kiezers te laten vaststellen door het stembureau. Omdat bij gemeenteraadsverkiezing alleen door een telling op kandidaatniveau een eerst voorlopige uitslag kan worden verkregen is geadviseerd om dan wel een telling op de verkiezingsavond te doen. Hiervoor is echter een wetswijziging nodig.

Voorstel: Uitgaande van CSO en het feit dat het maar de vraag is of er een wetswijziging komt: Teamleider publiek geeft instructie aan stembureauleden dat geen hertelling op stembiljetten wordt uitgevoerd als bij een eerste voorlopige telling op lijstniveau door het stembureau een gering onverklaarbaar verschil (1-3) geconstateerd wordt tussen het aantal kiezers en het aantal stembiljetten. Een tweede hertelling beperkt zich tot een hertelling van de ingenomen kiezerspassen e.d. Dat scheelt op de verkiezingsavond aanzienlijk tijd. En bij CSO wordt de definitieve telling gedaan die bepalend is. 4. afwikkeling van de verkiezingen presentiegeld Toelichting: Voor diverse leden en tellers van de stembureaus en het GSB is een bruto vergoeding vastgesteld. Het is dus geen vergoeding voor vrijwilligerswerk! In het evaluatierapport wordt een suggestie gedaan om uit te zoeken of aan personen met een uitkering een VVV-bon kan worden gegeven als blijk van waardering, in de veronderstelling dat een vergoeding wordt gekort op de uitkering. Uit onderzoek van het team Sociaal blijkt dat ook mensen met een uitkering, op basis van de Participatiewet, deze vergoeding mogen ontvangen zonder dat er gekort wordt op hun uitkering. Het stimuleert mensen om bij te dragen in de maatschappij en het gaat niet om veel geld. Voorstel: Ook uitkeringsgerechtigden, die een uitkering ontvangen o.g.v.

de Participatiewet een brutovergoeding toekennen. Deze vergoeding vrij laten als inkomen binnen de Participatiewet. 5. Kiesraad en BZK De bij dit onderdeel genoemde punten betreffen zaken die besluitvorming op landelijk niveau nodig hebben om tot een modernisering van (de organisatie van) verkiezingen te komen. 6. Inclusie Toelichting: Verkiezingen moet toegankelijk zijn voor alle kiezers. Dat gaat verder dan een onderzoek door PWT naar de fysieke toegankelijkheid. Het gaat dan over het er voor zorgen dat alle kiezers deel kunnen nemen aan het democratisch proces. Bijvoorbeeld: Is de informatieverstrekking voor iedereen begrijpelijk? Maar ook de vraag of kiezers met een verstandelijke beperking ondersteuning mogen in het stemhokje. Slechtzienden en blinden mogen stemmen maar zijn daar niet toe in staat. Met een stemmal wordt deze groep in staat gesteld om zelf deel te nemen aan de stemming. Aan de stemmal hangt wel een behoorlijk prijskaartje. Omdat de stemmal nu nog bij elke verkiezing specifiek en passend op een stembiljet, gemaakt moet worden Voorstel: bij de komende verkiezingen intekenen voor aanschaf stemmal. Kosten: € 3500,00 te bekostigen uit resterend budget verkiezingen 7. Financiën

-7-

Gelet op tijdstip waarop de evaluatie gehouden is kon nog geen financiële paragraaf worden toegevoegd. De kosten van verkiezingen komen altijd t.l.v. het gemeentelijk budget. Alleen als er door onvoorziene omstandigheden extra noodzakelijke maatregelen getroffen moeten worden, zoals in de coronaperiode, stelt het rijk extra middelen beschikbaar. De dubbele verkiezing, de wet Nieuwe Procedure Vaststelling Verkiezingsuitslag (NPVV) en het gemeentelijk besluit om over te gaan tot centrale stemopneming heeft geleidt tot extra materiële en personele kosten. Het totale budget voor 2023 is bijna € 103.000,00. Daarvan is € 54.000 vanuit 2022 overgeheveld naar 2023 en dat komt m.n. vanwege beschikbaar gestelde extra rijksmiddelen voor uitvoering van coronamaatregelen. Op dit moment is er nog een resterend budget van € 30.000,00. a. Ondersteuning Toelichting: Met het oog op de op 22 november 2023 te houden, niet geplande, vervroegde Tweede Kamerverkiezing is extra externe ondersteuning nodig. Voorstel: De kosten van €20.000,00 ten laste brengen van resterend budget Verkiezingen. b. Stemhokjes Toelichting: Zoals hierboven al aangegeven zijn twintig extra stemhokjes nodig. Voorstel: De kosten van € 6.000,00 ten laste brengen van resterend budget Verkiezingen. c. Stemmal Toelichting: zie hierboven Voorstel: De kosten van € 3.500,00 ten laste brengen van resterend budget Verkiezingen. d.

Vervroegde Tweede Kamerverkiezing veroorzaakt een tekort. Toelichting: Nu er in november 2023 een extra Tweede Kamerverkiezing moet worden georganiseerd is het budget Verkiezingen echter niet voldoende. De verwachte extra uitgaaf, die wettelijke noodzakelijk is, zal indicatief ongeveer € 65.000,00 zijn. Waardoor er een tekort zal zijn van € 65.000,00. Voorstel: Omdat pas medio januari/februari 2024 bekend is hoe hoog het tekort zal zijn deze achteraf verantwoorden via jaarrekening 2023.