St. t.k.n. nr. 4. Adviesrapportage Onderzoek naar toegang tot respijtaanbod in gemeente Nunspeet def

Onderzoek naar toegang tot respijtaanbod voor mantelzorgers Gemeente Nunspeet December 2022

Colofon Opdrachtgever

Gemeente Nunspeet, team Samenleving

Auteur(s)

Aline Vos, Natalia Vermeulen

Informatie bij

MantelzorgNL, team advies, advies@mantelzorg.nl

Datum

December 2022

MantelzorgNL Landelijke organisatie voor iedereen die zorgt voor een naaste. Sparrenheuvel 38, gebouw C 3708 JE Zeist

030 659 22 22 www.mantelzorg.nl 2

Samenvatting

3

Inhoudsopgave 1 Inleiding 1.1 Doelstelling en onderzoeksvraag

5 5

2 Theorie en cijfers over mantelzorg en respijt 2.1 Mantelzorg in Nunspeet 2.2 Definitie mantelzorg en respijtzorg 2.3 Vormen van respijt 2.4 Overbelasting 2.5 Respijteffect 2.6 Behoeften van mantelzorgers in Nunspeet

6 6 6 7 7 8 9

3 Antwoorden op de onderzoeksvragen 3.1 Verschillende mantelzorgers en hun behoeften 3.2 Passend respijtaanbod 3.3 Bekendheid van respijtaanbod bij professionals, mantelzorgers en vrijwilligers 3.4 Communicatie over respijtaanbod 3.5 Toegang tot gebruik van respijt

11 11 13 16 17 18

4 Adviezen Advies 1: Verbreed en verdiep respijt light Advies 2: Realiseer een aantrekkelijk communicatieplatform voor ouderen en mantelzorgers Advies 3: Realiseer samenhang en synergie bij het gecontracteerde respijtaanbod Advies 4: Rust 0e- en 1e lijns professionals toe, zodat zij het gesprek over respijt met de mantelzorger effectief kunnen voeren Advies 5: Focus op respijteffect! Advies 6: Regel de logeerzorg voor inwoners met dementie door oplossingen dichtbij huis Advies 7: Versterk eigen netwerk rondom de zorgontvanger en de mantelzorger Advies 8: Organiseer een vangnet voor mantelzorgers

19 19

Bronlijst

23

Bijlage 1: Piramide van respijt

25

Bijlage 2: Methode

26

Bijlage 3: Instrumenten

27

Bijlage 4: Infographic Mantelzorgers beter bereiken

29

Bijlage 5: Wetten en financiering respijtzorg

30

Bijlage 6: Toeleiding respijtzorg

31

19 20 20 21 22 22 22

4

1 Inleiding In de Nederlandse samenleving neemt het beroep op mantelzorgers toe, zowel in absolute aantallen als intensiteit van zorg. Deze toename kent diverse oorzaken. Allereerst heeft de overheid haar beleid ten aanzien van zorg ingrijpend gewijzigd. De verandering werd zichtbaar in de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO); we zien een terugtredende overheid en een toenemend appèl op samenwerking tussen formele en informele zorg.1 Een tweede oorzaak ligt bij de vergrijzing want, het aantal ouderen stijgt naar 4,7 miljoen in 2040. Voor iedere 80-jarige bestaat nu een potentieel van 10 mantelzorgers, in 2040 is dit echter gedaald naar 6 mantelzorgers2. Ook in de gemeente Nunspeet blijven inwoners met sociale en lichamelijke problematiek langer thuis wonen en daarmee neemt het beroep op mantelzorgers toe. Gemeente Nunspeet werkt daarom samen met haar partners aan een toekomstperspectief op mantelzorgondersteuning. De gemeente Nunspeet richt zich op een preventieve aanpak van mantelzorgondersteuning, zo blijkt uit het collegebesluit in mei 2021. Ze wil de ondersteuning aan mantelzorgers versterken, vroegtijdig inzetten met het oog op preventief effect en meer laten aansluiten op de behoeften. Toegankelijke en passende respijtzorg is daar een belangrijk onderdeel van.

De opdracht voor de uitvoering van een onderzoek naar behoeften van mantelzorgers en professionals en verbetermogelijkheden voor toegang tot respijtzorg in de gemeente Nunspeet is toegekend aan MantelzorgNL. 1.1 Doelstelling en onderzoeksvraag Door het onderzoek wil de gemeente Nunspeet zicht krijgen op de opgaven rondom toegankelijke respijtzorg. Aansluitend ontvangt gemeente Nunspeet concrete adviezen van MantelzorgNL om respijtzorg daadwerkelijk toegankelijk te maken voor mantelzorgers, met als uiteindelijk doel mantelzorgers in een vroeg stadium te ontlasten. Onderstaande onderzoeksvragen zijn in gezamenlijkheid vastgesteld door MantelzorgNL, gemeente Nunspeet en Steunpunt Mantelzorg Nunspeet van Welzijnswerk Het Venster. De onderzoeksvragen worden beantwoord door deskresearch, 9 interviews met professionals en 4 diepte-interviews met mantelzorgers3 1. Wie heeft er behoefte aan respijt? Welke typen mantelzorgers kunnen we hierbij onderscheiden? 2. Aan welke vorm(en) van respijt hebben zij behoefte? 3. Wat is het aanbod in (de omgeving van) Nunspeet en is dit aanbod passend qua inhoud en qua omvang? 4. Is dit aanbod voldoende bekend bij mantelzorgers, professionals en vrijwilligers? 5. Hoe wordt tot dusver gecommuniceerd over respijt? 6. Hoe is de toegang tot het gebruik van respijt?

1

(Ouwehand & Bussemaker, Anders leven en zorgen, 2022) (Kooiker, de Jong, Verbeek-Oudijk, & de Boer, 2019) 3 Bijlage 2: Methode en Bijlage 3: Instrumenten). 2

5

2

Theorie en cijfers over mantelzorg en respijt

2.1 Mantelzorg in Nunspeet Het percentage inwoners in Nunspeet dat intensieve mantelzorg geeft, ligt hoger (14,9%) dan het landelijk gemiddelde (13,6%). In de gemeente Nunspeet wordt iets meer gebruik gemaakt van huisartsenzorg (75,7% tegenover (74,6%) en wijkverpleegkundige zorg (3,7 % tegenover 3,3%) dan gemiddeld op landelijk niveau. Daar staat tegenover dat de sociale samenhang in de gemeente Nunspeet een stuk hoger ligt dan landelijk en dat er minder eenzaamheid ervaren wordt in Nunspeet dan landelijk (42,8% versus 47,0%).4 Nunspeet telt naar schatting 8100 mantelzorgers, berekend vanuit de definitie van mantelzorg die het Sociaal Cultureel Planbureau hanteert. Deze definitie luidt: 'Mantelzorg is alle hulp aan een hulpbehoevende door iemand uit diens directe sociale omgeving. Ook minder intensieve hulp, de hulp aan huisgenoten en de hulp aan instellingsbewoners zijn meegenomen. Mantelzorg is hulp die verder gaat dan de zogenoemde 'gebruikelijke hulp'. Uit onderzoek van het SCP blijkt dat 9,1% van de mantelzorgers zich ernstig belast voelt5. In de gemeente Nunspeet komt dat neer op ongeveer 740 mantelzorgers voor wie mantelzorg kan leiden tot overbelasting en uitputting.6 Het risico daarvan is dat de mantelzorger als patiënt zorg nodig heeft én dat de zorgtaken van de mantelzorger voor rekening komen van professionele zorgverleners.

Daarnaast is overbelasting en de daarbij ervaren onmacht een mogelijke oorzaak van het ontstaan van ontspoorde mantelzorg7. Als de taken van alle mantelzorgers in Nunspeet per direct vervangen zouden moeten worden door professionele zorg, zou dat de gemeente tussen de 52 en 71 miljoen euro per jaar gaan kosten. Reden te meer om in te zetten op adequate ondersteuning van mantelzorgers.8 2.2 Definitie mantelzorg en respijtzorg Voordat er in gegaan wordt op de onderzoeksresultaten en aanbevelingen is het voor een volledige context van belang om het begrip ‘respijtzorg’ en ‘mantelzorg’ te definiëren. MantelzorgNL volgt de definitie van mantelzorg die het SCP hanteert zoals in de vorige paragraaf genoemd. ‘Mantelzorg is alle hulp aan een hulpbehoevende door iemand uit diens directe sociale omgeving. Ook minder intensieve hulp, de hulp aan huisgenoten en de hulp aan instellingsbewoners zijn meegenomen. Mantelzorg is hulp die verder gaat dan de zogenoemde ‘gebruikelijke hulp.’ En deze definitie over respijtzorg: ‘Respijtzorg is het tijdelijk overdragen van de zorg. Zodat mantelzorgers tijd naast zorgen tijd hebben voor andere belangrijke dingen in het leven: werk, studie, gezin, familie, vrienden en ontspanning. Respijtzorg is een vorm van mantelzorgondersteuning. We noemen het ook wel

4

(Waarstaatjegemeente.nl, 2022) (de Boer, de Klerk, Verbeek-Oudijk, & Plaisier, 2020) 6 (MantelzorgNL, 2021) 7 (Wentzel, Goes, & Storms, 2015) 8 (Ecorys, 2021) 5

6

vervangende mantelzorg. Door respijtzorg kunnen mantelzorgers hun eigen leven beter in balans houden en de zorg voor hun naaste langer volhouden.9” ‘ Los laten van zorg aan een naaste is echter gemakkelijker gezegd dan gedaan. Voor mantelzorgers is het moeilijk om hun taken door iemand anders te laten overnemen en voor degene die zorg ontvangt kan het lastig zijn om een ander of andere handelswijze te accepteren. Respijtzorg dat aansluit bij de behoefte van zowel de mantelzorger als degene die zorg ontvangt draagt nadrukkelijk bij aan het kúnnen loslaten van de zorg. Het biedt vooral effect voor de mantelzorger wanneer het tijdig ingezet wordt (dus niet pas als de mantelzorger al overbelast is) en als er herhaaldelijk van passende respijtzorg gebruik gemaakt wordt. Respijtzorg is dus beslist geen crisiszorg. 2.3 Vormen van respijt Er bestaat een verscheidenheid aan respijtzorg (zie figuur 1). De meest geschikte vorm hangt af van de zorgsituatie en de voorkeuren van de mantelzorger én de zorgvrager.

Figuur 1: vormen van respijtzorg

2.4 Overbelasting Overbelasting wordt gezien als een balans tussen draagkracht en draaglast; wanneer draagkracht en draaglast met elkaar in balans zijn dan kan de mantelzorger de zorg goed volhouden. Als deze echter uit balans raken dan kan een interventie als respijt of hulp in de huishouding helpen om de draagkracht van de mantelzorger te versterken. Om draagkracht en

9

(Vervangende zorg of respijtzorg, 2022)

7

draaglast te meten zijn er gevalideerde instrumenten die in een paar minuten een beeld geven van de toestand van de mantelzorger zoals CSI en EDIZ.10 Overbelasting ontstaat bij mantelzorgers in diverse zorgsituaties en hierbij maakt het verschil welke kenmerken de mantelzorger bezit én wat de relatie tot de zorgvrager is. Zo geldt bijvoorbeeld dat als er sprake is van dementie, geheugenproblemen of psychische problemen, het de druk op de mantelzorger vergroot. 11 Dit zijn de factoren die het risico op overbelasting bij een mantelzorger vergroten: • Mantelzorg die 24/7 doorgaat, hieronder valt ook emotionele belasting • Intensieve zorg voor langere tijd • Persoonlijkheidsverandering zorgvrager • Zorg niet kunnen delen met anderen • Samenwonen met de zorgvrager Voor mantelzorgers waarbij één of meerdere factoren onderdeel zijn van hun zorgsituatie is de toegang tot respijtvoorzieningen van cruciaal belang. Bij respijtvoorzieningen wordt namelijk de zorg gedeeld met professionals, andere mantelzorgers of vrijwilligers en dat is een wezenlijke interventie om overbelasting te voorkomen.

2.5 Respijteffect Respijtzorg draait, zoals al genoemd, om het respijteffect bij de mantelzorger. Ervaart de mantelzorger daadwerkelijk een adempauze van de zorg? Dat is het werkelijke criterium. Respijt dient daarom benaderd te worden vanuit de behoefte van de mantelzorger en de zorgvrager. Voor de ene mantelzorgsituatie voorziet het bestaande zorgaanbod in de respijtbehoefte, waar in een andere situatie de mantelzorger en zorgvrager een heel andere vorm van respijt nodig hebben12 (Figuur 2). Zo kan de behoefte in de vorm van respijt variëren van een logeerplek in een verzorgingstehuis tot een vrijwilliger die twee uren per week thuis aanwezig is bij de zorgvrager.

10

(MantelzorgNL) (Nivel, 2009) 12 (Kooiker, de Jong, Verbeek-Oudijk, & de Boer, 2019) 11

8

Figuur 2: Piramide respijtzorg (Movisie, 2016)

2.6 Behoeften van mantelzorgers in Nunspeet Wat zijn nu de behoeften wat betreft respijt van mantelzorgers in Nunspeet? In 2019 en 2020 is er een onderzoek- en adviestraject uitgevoerd (Behoefte onderzoek Mantelzorgondersteuning 2019, Rapportage Mantelzorgondersteuning Nunspeet 2020) waarbij 280 mantelzorgers en een aantal zorgprofessionals zijn bevraagd. Uit dit behoefte onderzoek blijkt dat 10% van de respondenten behoefte heeft aan respijt. De respijtvormen waar de voorkeur naar uit gaat zijn aanwezigheidszorg, zoals een vrijwilliger aan huis (10%), dagopvang en dagbesteding (9,2%) en logeerzorg (6,5%). Uit het eerdere adviestraject met professionals kwam een aanbeveling om een laagdrempelig aanbod van respijt te organiseren als aanvulling op het huidige aanbod. Respijt wordt volgens professionals hiermee toegankelijk gemaakt, waardoor inzet ervan wordt vervroegd. Een tweede aanbeveling is om kennis over respijt te vergroten en te verdiepen. Vooral het proces van toeleiding naar respijtzorg verdient volgens professionals aandacht, omdat daar ruimte moet komen voor het normen- en waardenkader van de mantelzorger. Deze ruimte wordt nu beperkt geboden, maar alleen dan komen professionals tot de werkelijke behoefte van de mantelzorger en de zorgvrager De derde aanbeveling gaat over de organisatorische complexiteit die ontstaat door verschillende wettelijke financieringsstromen.

Dit vormt volgens Nunspeetse professionals een drempel voor het organiseren van respijt. Deze drempel kan volgens professionals verlaagd worden door respijtvouchers ter beschikking te stellen aan mantelzorgers. Met deze vouchers kunnen mantelzorgers zelf een keuze maken uit het respijtaanbod. Dat aanbod bestaat bij voorkeur uit diverse respijtvormen zoals een paar uren op per dag vervangende mantelzorg, logeerzorg of een ondersteunende dienst als huishoudelijke hulp. De aanbevelingen van Nunspeetse professionals sluiten voor een groot deel aan bij de bevindingen die de Landelijke Respijtaanjager in 2020 deed. Zij pleitte destijds voor tijdige inzet

9

van respijt, eenvoudige organisatie van respijt en de vraag van de mantelzorgers als uitgangspunt te nemen in plaats van het aanbod als uitgangspunt te nemen.13

13

(Ross, 2020) 10

3 Antwoorden op de onderzoeksvragen In dit hoofdstuk worden antwoorden gegeven op de onderzoeksvragen. De vragen zijn beantwoord met behulp van opgedane kennis uit deskresearch, interviews met professionals, diepte-interviews met mantelzorgers uit gemeente Nunspeet, landelijke expertise van MantelzorgNL en lokale kennis van Steunpunt Mantelzorg Nunspeet.

3.1 Verschillende mantelzorgers en hun behoeften In deze paragraaf geven we antwoord op de onderzoeksvragen: 1. Wie heeft er behoefte aan respijt en welke typen mantelzorgers kunnen we hierbij onderscheiden? 2. Aan welke vorm(en) van respijt hebben zij behoefte? De doelgroep mantelzorgers wordt boven alles gekenmerkt door diversiteit. Hier binnen is het echter belangrijk om specifieke groepen te onderscheiden omdat er voor deze groepen eigen aandachtspunten en behoeften gelden. Op basis van de samenstelling van de inwoners van de gemeente Nunspeet concluderen we dat voornamelijk onderstaande groepen mantelzorgers vertegenwoordigd zijn. 3.1.1 Oudere mantelzorgers 65+ Oudere mantelzorgers lopen een verhoogd risico op overbelasting want hun eigen sociale netwerk wordt kleiner doordat leeftijdgenoten gezondheidsproblemen krijgen of overlijden. Extra hulp en sociale ondersteuning vallen dan geleidelijk weg. Met het verstrijken van de jaren neemt ook de kans toe dat de mantelzorgers zelf gezondheidsproblemen krijgen. Oudere mantelzorgers onderscheiden door verschillende mantelzorgsituaties: • • • • • •

Ouderen die thuis zorgen voor hun thuiswonende partner Ouderen die zorgen voor een naaste in een instelling Ouderen die zorgen voor een kind Ouderen die zorgen voor een (schoon)ouder Ouderen die zorgen voor een familielid, vriend of kennis Oudere mantelzorgers in de palliatief terminale fase

Uit gesprekken met oudere mantelzorgers in Nunspeet blijkt dat men zich liever niet als mantelzorger bestempelt. Een ‘adempauze voor de mantelzorger’ is niet specifiek iets waar zij naar uitkijken. Ze voelen zich als eerste verantwoordelijk voor de zorg aan hun naaste en willen de zorg zolang mogelijk volhouden. De adempauze wordt dan ervaren als opgeven van zorg of het gevoel van tekortschieten naar de partner. Naast de standaard respijtvoorzieningen geven de mantelzorgers aan respijteffect te ervaren door aanwezigheid van specifieke elementen binnen mantelzorgondersteuning. 1. De vrijwilliger of professional aan wie zij de zorg uit handen geven moet vertrouwd en bekwaam zijn. 2. Voorzieningen zijn dichtbij huis, vervoer is beschikbaar en de financiële gevolgen zijn inzichtelijk gemaakt. 3. Er bestaat sociale controle in de woonomgeving. “Zonder de buren moest hij wel naar dagbesteding verwacht ik. Hij is alleen thuis, maar de buren houden een oogje in het zeil. Wanneer hij de kippen voert dan kan hij zijn balans verliezen en ligt hij zo in de tuin. De buren kijken en luisteren mee.” (Werkende mantelzorger) 11

4. Logeerzorg moet aansluiten bij de behoeften en wensen van de zorgontvanger. Idealiter geeft het een “vakantiegevoel.” Autonomie en bewegingsvrijheid zijn daarbij belangrijke elementen. 5. Bij zorgontvangers met dementie moet respijt bij voorkeur in de eigen vertrouwde omgeving plaats vinden.

3.1.2 Werkende mantelzorgers Het aantal mensen dat arbeid combineert met mantelzorg neemt de komende jaren toe. Onder de beroepsbevolking en werkgevers wordt mantelzorg een dringend onderwerp. De combinatie werk en mantelzorg is namelijk regelmatig lastig omdat werktijden en zorgtaken elkaar overlappen en mantelzorg ook emotionele belasting vraagt14. Dit zijn enkele feiten op een rij over werkende mantelzorgers: • 1 op de 4 werknemers combineert een betaalde baan met mantelzorgtaken • 73% van de werkende mantelzorgers kan naar eigen zeggen arbeid en mantelzorg goed combineren • 4% kan het slecht combineren • 55% zorgt voor een (schoon)ouder • 9% voor een partner • 7% voor eigen kind (mantelouders) • 18% procent van het totale verzuim van organisaties wordt veroorzaakt door mantelzorgers De behoefte aan respijt hangt samen met andere verantwoordelijkheden die de mantelzorger heeft. De werkende mantelzorgers noemen we ook “de sandwich generatie.” Vaak combineren zij werk met de zorg voor (andere) kinderen, de mantelzorg aan meerdere personen of andere verplichtingen. Uit het landelijk onderzoek blijkt dat tevredenheid over het aanbod van respijt bij deze groep mantelzorgers lager is dan bij niet-werkende mantelzorgers. Dit komt voornamelijk door eigen beleving van respijteffect van de werkenden. 15 Werkende mantelzorgers in Nunspeet onderkennen de volgende respijtbehoeften: 1.

Werk als respijtvorm. “Ik ben graag op mijn werk. Ik kan daar mijn kwaliteiten goed inzetten. Er wordt daar heel iets anders van mij gevraagd dan thuis. Wanneer ik thuis ben dan moet ik meteen weer zorgen. (Werkende mantelzorger) 2. Een moment voor jezelf kunnen pakken door hulp te krijgen bij andere, niet per se mantelzorg gerelateerde taken (hulp in huishouding, delen van zorg met anderen) 3. Betrouwbare en planbare vervangende mantelzorg en logeerzorg

14 15

(De Boer, Plaisier, & De Klerk, 2019) (Nivel, 2009) 12

3.1.3 Jonge mantelzorgers Ongeveer een kwart van de jongeren in Nederland groeit op in een zorgsituatie. Afhankelijk van de intensiteit van een zorgsituatie groeien deze kinderen op met zorgverantwoordelijkheden, overname van taken die niet passend zijn bij hun eigen leeftijd. Met het risico op een onveilige thuissituatie en tekorten aan een optimale ontwikkeling. Al deze elementen hebben tot gevolg dat deze kinderen op latere leeftijd vaker angststoornissen, depressies, verslaving en burn-out ontwikkelen. Kinderen van Ouders met Psychische Problemen (KOPP) lopen 2 tot 4 keer meer risico dan andere kinderen om psychopathologie te ontwikkelen voor hun 18e levensjaar. Na hun 28e levensjaar loopt dit op naar 2 tot 13 keer.16 Per 10.000 inwoners hebben naar schatting 350 kinderen onder de 18 jaar een ouder met een psychische stoornis en/of een verslaving. Dat betekent dat er in de gemeente Nunspeet naar schatting 850 KOPP/KOV kinderen leven.

De jongeren zijn voornamelijk te onderscheiden in de volgende subgroepen: • Kinderen van ouders met psychische problematiek (KOPP 1 op de 6) • Kinderen van ouders met verslaving (KOV) • Kinderen van ouders met verstandelijke beperking (KOVB) • Kinderen van ouders met kanker (KOK) • Kinderen van ouders met chronisch/progressieve ziekte • Broers en zussen van kinderen met ziekte of beperking (BRUSSEN) In het voorjaar van 2021 heeft de gemeente Nunspeet een Jongerenonderzoek17 uitgevoerd onder alle jongeren tussen 11 en 27 jaar. Uit het onderzoek is gebleken dat 5% van de jongeren zorgtaken heeft voor een zieke naaste. Het is aan te prijzen hoe er in Nunspeet op een proactieve manier gewerkt wordt aan zichtbaarheid, bewustwording en ondersteuning van jonge mantelzorgers. Vanuit het Steunpunt Mantelzorg zijn er vruchtbare samenwerkingsverbanden ontstaan. Ook is er een ruim aanbod van activiteiten en individuele ondersteuning voor de doelgroep. De respijtbehoefte van jonge mantelzorgers richt zich op: • Activiteiten en uitjes die hen de zorgsituatie even doet vergeten. • Overname van de zorgtaken binnen het gezin door iemand anders (familie of een professional) waardoor er even ruimte is voor normaliteit binnen het gezin. Dat biedt ruimte voor de ouders om hun aandacht evenredig over hun kinderen te verdelen. • Tijdelijk logeren van de zorgvrager.

• Individuele begeleiding door een professional of maatje vooral op de momenten dat het thuis minder goed gaat. • Collectieve begeleiding/psycho-educatie. • School met een laagdrempelige toegang tot, en flexibiliteit van, het onderwijs. • Erkenning: Zie mij als een gewoon kind in een moeilijke situatie, ondersteun ons als gezin.

3.2 Passend respijtaanbod In deze paragraaf wordt de onderzoeksvraag beantwoord:

16

(Trimbos Instituut, 2019)

17 Gemeente Nunspeet: Jongerenonderzoek

13

3. Wat is het aanbod in (de omgeving van) Nunspeet en is dit aanbod passend qua inhoud en qua omvang? Gemeente Nunspeet heeft met het aangaan van contracten met zorgaanbieders gestreefd naar aanbod voor diverse problematieken en persoonlijke behoeften. 18 Hierdoor is er een divers respijtaanbod ontstaan. Ook Het Venster biedt op een actieve manier respijtvormen aan die goed worden gevonden en ontvangen door mantelzorgers. Respijt light Hierbij gaat het vaak om een activiteit voor de zorgontvanger, waarbij de mantelzorger kan kiezen om wel of niet mee te gaan. Respijt light wordt in Nunspeet vooral geboden door de welzijnsorganisaties Stichting Welzijn Nunspeet, Het Venster en de kerken; bijvoorbeeld koffieochtenden in het dienstencentrum en het wijkontmoetingscentrum. “Zo fijn dat er een plek is waar F. gewoon naar toe kan. Waar hij kan eten, mensen kan ontmoeten op een gemakkelijke manier. De aanvraag van een indicatie voor een dagbesteding is voor mij een mentale stap. Die kan ik nog niet zetten, het is alsof ik dan weer een bladzijde omsla van het draaiboek waarvan ik weet hoe het gaat aflopen.” (Werkende mantelzorger) Er kwam een helder aandachtspunt naar voren. Uit de interviews blijkt namelijk dat zowel professionals als mantelzorgers zich onvoldoende bewust zijn van de rol van deze voorzieningen als zijnde respijtvoorzieningen.

Terwijl de inloophuizen/WOC/dienstencentra etc. in de gemeentelijke beleidsstukken wel degelijk als respijtvoorzieningen worden aangeduid (Gemeente Nunspeet, 2021). Aanwezigheidszorg (aanwezigheid door vrijwilliger of eigen netwerk) Uit interviews met de oudere en werkende mantelzorgers kwam naar voren dat vervangende mantelzorg aan huis de voorkeur geniet. Dit bleek ook al uit het behoefteonderzoek in gemeente Nunspeet (2019). In Nunspeet wordt vervangende mantelzorg met inzet van vrijwilligers aangeboden via welzijnsorganisatie Het Venster. Uit het onderzoek blijkt dat de respijtvorm goed bekend is bij professionals die zorgen voor een snelle verwijzing. “Ik zag het helemaal niet meer zitten. De zorg voor mijn ouders en voor mijn man. Ik zat aan de grond. Daar (bij Het Venster) heb ik een middag zitten brullen, uitgelegd wat mij dwars zat. Ik stond vijf maaltijden te maken op mijn enige vrije dag, voor mijn vader en voor mijn man. Het werd me te veel. Er is goed naar mij geluisterd. En gelijk de volgende dag kwam iemand hiernaartoe om een maatje te zoeken voor F. En eigenlijk was die er binnen een week.” (Werkende mantelzorger) We signaleren kansen in een bredere inzet van respijt light en aanwezigheidszorg. De reeds aangeboden voorzieningen zijn passend qua inhoud maar wat betreft omvang en bereik blijven er nu mogelijkheden liggen.

Dagopvang (dagbesteding, zorgboerderij) Verschillende professionals geven aan dat dagbestedingslocaties meer aansluiting kunnen realiseren bij de persoonlijke voorkeur van mensen. Een groeiende groep mantelzorgers bestaat namelijk uit inwoners die een partner hebben met dementie. Deze groep heeft behoefte aan laagdrempelige opvang in een vertrouwde omgeving. Binnen het project Dementievriendelijk

18

(Het Venster, 2019) Handboek respijtzorg 14

Nunspeet zijn afspraken gemaakt tussen casemanagers dementie en welzijnspartijen over een nauwe samenwerking die warme overdracht realiseert. Het geluid om meer laagdrempelige en vrije vormen van dagbesteding komt niet alleen van professionals. Ook uit de gesprekken met mantelzorgers en zorgontvangers komt het naar voren. “Ik wil best naar een dagbesteding gaan om mijn vrouw te ontlasten. Maar de drempel is zo hoog. Dan moet ik weer van alles. Ik wil gewoon mezelf kunnen zijn en eigen keuzes maken.” (Zorgontvanger) Uit de opgehaalde informatie concluderen we dan ook dat de vorm (invulling van de dagindeling, samenstelling van de groepen etc.)van de huidige dagbesteding binnen gemeente Nunspeet een breed gedragen aandachtspunt is. Logeerzorg Het aantal inwoners dat behoefte heeft aan logeerzorg wordt geïndiceerd door het aantal inwoners in een gemeente als uitgangspunt te nemen. Zo zijn er in gemeente Nunspeet tenminste 4000 inwoners van 75 jaar en ouder en ongeveer 950 van hen ontvangen mantelzorg. Op basis van deze cijfers zouden er 625 mensen incidenteel en 325 mensen structureel gebruik willen maken van logeerzorg.19 Het regionale Samenwerkingsverband Gezond Veluwe duidt respijt/logeerzorg als knelpunt. Daarom liggen er plannen voor een inventarisatie voor logeeropvang voor ouderen.

Uit de interviews met professionals blijkt dat er nu weinig aanvragen worden gedaan voor logeerzorg (maximaal 10 keer per jaar). Daarnaast is het vrijhouden van respijtbedden voor de zorgaanbieders een probleem want, regelmatig gaat crisisopvang of eerstelijnsverblijf voor op de indicaties voor respijt vanuit de WMO en WLZ. Logeerverblijf voor zorgvragers met dementie wordt door professionals duidelijk als dilemma ervaren: “De gemeente vindt de zorgvraag te groot en biedt geen geschikte logeeropvang. Men verwijst naar de zorgverzekeraar, veelal voor een aanvraag voor Eerstelijnsverblijf.” (Zorgprofessional) Het dilemma wordt bevestigd wanneer we het Afwegingsinstrument ELV20 en de Beleidsregels maatschappelijke ondersteuning Nunspeet21 naast elkaar leggen. De opgestelde randvoorwaarden door zowel de gemeente als zorgverzekeraar sluiten niet op elkaar aan.

19

Berekend op basis van de behoefteberekening volgens de Handreiking Logeerzorg van Movisie en VNG (link: Handreiking voor het organiseren van logeerzorg voor ouderen_DSP.pdf (movisie.nl) ). Deze berekening is een schatting omdat op openbare sites het aantal inwoners van 75 jaar en ouder niet gepubliceerd is, maar wel het aantal inwoners van 65 jaar en ouder (5828 inwoners op 1 januari 2021). Op basis daarvan is het aantal van 4000 inwoners van 75 jaar en ouder ingeschat. Het is d us een indicatie die zicht geeft op de mogelijke behoefte. 20 https://www.verenso.nl/_asset/_public/Thema-enprojecten/Eerstelijn/Afwegingsinstrument_eerstelijns_verblijf_2_0_9_november_2016 -defdef.pdf 21 (Gemeente Nunspeet, 2021) https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR659465/1

15

Zorgontvangers met dementie en andere vormen van psychische kwetsbaarheid komen mogelijk niet in aanmerking voor logeerzorg en vallen tussen wal en schip. “Er zijn maar weinig plekken waar mensen kunnen logeren. En al helemaal voor specifieke doelgroepen die veel verzorging en verpleging nodig hebben. Laat staan als er ook sprake is van wegloop gedrag. Zij moeten meteen naar de gesloten afdeling maar dat laat de wet Zorg en Dwang niet toe. Je mag niet zomaar iemand opsluiten. Dat maakt logeerzorg voor zorgvragers met dementie haast onmogelijk.” (Zorgprofessional) De mantelouders missen geschikte logeerplekken die zijn afgestemd op de aandoening van hun kind. Ook is er geen netwerk met gastgezinnen aanwezig waar jonge zorgontvangers af en toe een nachtje kunnen logeren. Dat is echter wel van belang, het biedt de andere gezinsleden namelijk een adempauze. Het aanbod van logeerzorg voldoet niet aan de vraag van de mantelzorgers. Daar waar men wél een passende locatie heeft gevonden is de omvang toereikend. Huidige wijze van het toekennen van logeerzorg heeft als gevolg dat er mensen tussen wal en schip vallen. “Waar laat jij je zorgen als je op vakantie gaat? Thuis toch? Zo voelt het voor mij als ik daar aankom. Vrijheid, helemaal mezelf mogen zijn!” (Zorgontvanger)

3.3 Bekendheid van respijtaanbod bij professionals, mantelzorgers en vrijwilligers In deze paragraaf wordt antwoord gegeven op de volgende onderzoeksvraag: 4. Is dit aanbod voldoende bekend bij mantelzorgers, professionals en vrijwilligers? In het Handboek respijtzorg, een 96 pagina's tellend overzicht van het aanbod aan respijt in de regio Noord-Veluwe, treffen we een breed scala aan gemeentelijke regionale respijtvoorzieningen aan. Uit interviews met professionals blijkt dat het handboek bij hen niet bekend is of niet meer scherp op het netvlies staat. Het WMO-loket is ook zonder Handboek goed op de hoogte van het aanbod in gemeente en regio, zij denken actief mee en bieden maatwerk door hun kennis van het respijtaanbod. Anders dan bij het WMO-loket, kantelt dit beeld tijdens interviews met zorg- en welzijnsprofessionals van andere organisaties. Ondanks dat partijen in Nunspeet elkaar onderling kennen is men niet voldoende op de hoogte van elkaars aanbod. De professionals bieden dan ook veelal organisatie-eigen voorzieningen aan. Een professional geeft aan dat er geen kennismaking met het respijtaanbod van andere organisaties plaats vindt, waardoor kwaliteit van de voorziening wordt beoordeeld op ongefundeerde beeldvorming in plaats van feitelijke informatie. Juiste informatie aan mantelzorgers over respijtmogelijkheden staat hierdoor onder druk.

“Laatst werd ik gebeld door een wijkverpleegkundige en zij had geen idee dat we hier een mannensoos bieden. Ook dacht ze nog dat we de invulling van de dagbesteding voor de deelnemers bepalen.” (Zorgprofessional) De uitzondering hierop is informatie over het Steunpunt Mantelzorg Nunspeet en de vrijwilligersdiensten van Het Venster. Alle geïnterviewde professionals uit de eerstelijnszorg en een groot aantal mantelzorgers waren op de hoogte van de geboden dienstverlening voor wat betreft vervangende mantelzorg.

16

“Mantelzorgondersteuning van het Venster is fantastisch. We hebben regelmatig een bespreking. Dan nemen wij alle cliënten door en dan horen wij van Het Venster welke acties zij uitzetten. We hebben warme overdracht. We spreken over dagbesteding, delen signalen, ook maken we gebruik van de vrijwilligersdienst voor sociale controle en dagbesteding.”(Zorgprofessional) Professionals nemen in bekendheid van respijtvoorzieningen een duidelijke sleutelpositie in. WMO-medewerkers benoemen dat wanneer mantelzorgers een concrete respijtvraag formuleren er in 90% van de casuïstiek een zorg- of welzijnsprofessional betrokken is. Mantelzorgers die zelf aan de bel trekken bij het WMO-loket missen kennis over respijtaanbod en hebben moeite met de formulering van een hulpvraag omtrent respijt. De uitkomsten van de interviews met mantelzorgers bevestigen dit. Geen van de mantelzorgers was op de hoogte van respijtvoorzieningen, met uitzondering van dagbesteding. Enkele mantelzorgers en zorgontvangers waren bekend met de vrijwilligersdienst van Het Venster. Mantelzorgers en professionals zijn onvoldoende bekend met het aanbod van respijtvoorzieningen in (de omgeving van) gemeente Nunspeet. Professionals zijn vooral bekend met hun eigen organisatievoorzieningen en mantelzorgers zijn bekend met respijtvoorzieningen wanneer een zorg- of welzijnsprofessional betrokken is.

3.4 Communicatie over respijtaanbod In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: 5. Hoe wordt tot dusver gecommuniceerd over respijt? Goede informatie over beschikbare voorzieningen vergroot de toegankelijkheid van het respijtaanbod. Ook draagt het bij aan het proces van erkenning van eigen wensen en respijtbehoeften bij de mantelzorger. In het uitgevoerde behoeftenonderzoek uit 2019 geeft 9% aan ernstig belast te zijn. Ook komt naar voren dat eveneens 9% van de respondenten bij niemand terecht kan met vragen. Het is voor deze groep mantelzorgers in het bijzonder van belang om toegankelijke informatie over vervangende mantelzorg te geven. Wanneer we op zoek gaan naar online informatie over respijtvoorzieningen komen we op de site van Sociale kaart Nunspeet22. Daarnaast vinden we het aanbod van individuele zorgaanbieders en dat staat telkens op de eigen website vermeld. De informatie over respijt is veelal algemeen, het ontbreekt aan gerichte informatie dat aansluit bij het zorg- een leefpad23 van de zorgontvanger en mantelzorger.Veelal wordt er op de bezochte websites gebruik gemaakt van jargon. De teksten zijn erg 'talig' waardoor ze weinig uitnodigend zijn om gebruik te maken van respijt. Ook ontbreekt er essentiële informatie voor mantelzorgers, bijvoorbeeld over eventuele kosten voor het gebruik.

Terwijl deze informatie een drempelverlagend effect heeft op toegankelijkheid. Informatie over respijt komt vooral tot haar recht wanneer beroepskrachten en/of vrijwilligers de weg wijzen in het ‘doolhof’. Uit gesprekken met professionals blijkt dat men goed op de hoogte is van de procedures binnen de eigen organisatie en voor overige vragen worden mantelzorgers verwezen naar het Steunpunt Mantelzorg.

22 23

https://www.socialekaartnunspeet.nl/ Bijlage 4: Infographic Mantelzorgers beter bereiken, Movisie 17

Er ontbreekt dus gerichte en toegankelijke informatie aan mantelzorgers en zorgontvangers. Het respijteffect wordt voor mantelzorgers vergroot wanneer respijt vroegtijdig wordt ingezet, toch bevat het niet deze communicatieboodschap. Eveneens is informatie in foldervorm niet vindbaar op de vanzelfsprekende locaties in gemeente Nunspeet voor de mantelzorger.

3.5 Toegang tot gebruik van respijt De vorige paragraaf ging over de beschikbaarheid van heldere informatie. We gaan nu in op de kennis en warme verwijzing door professionals en de fysieke en financiële toegankelijkheid. Beide factoren hebben namelijk invloed op de toegankelijkheid van respijt. Deze onderzoeksvraag staat centraal: 6. Hoe is de toegang tot het gebruik van respijt? Uit gesprekken met mantelzorgers blijkt dat professionals in gemeente Nunspeet toegankelijk contact bieden. Ter illustratie: Een mantelzorger vertelt dat na haar eerste telefoongesprek met een Wmo-consulent er twee dagen later een gesprek was met een mantelzorgconsulent. Een week daarna werd al een vrijwilliger gekoppeld aan haar partner, waarna zij twee dagdelen respijt van zorg ontving. Deze mantelzorger geeft ook aan dat zij in dat stadium zich volledig uitgeput voelde door zowel de zorg aan een ouder en partner. Bovenstaande mantelzorgsituatie kenmerkt de zorg die professionals delen over mantelzorgers bij wie ze overbelasting signaleren. Het is ingewikkeld om vroegtijdig in het proces, vóór daadwerkelijke uitputting en overbelasting van de mantelzorger, te interveniëren. Er is geen eenduidige werkwijze. Factoren als individuele communicatievaardigheden, kennis over de situatie en de relatie met de zorgontvanger en mantelzorger beïnvloeden de werkwijze.

Zo zijn er professionals die de ervaringen met respijt middels een familiegesprek delen, met als doel de mantelzorger zover te krijgen een adempauze te nemen. Een andere professional kaart het onderwerp eenmalig aan en laat het daarna rusten wanneer er afwijzend wordt gereageerd. De ingewikkelde stappen van aanvraagprocedures om gebruik te maken van geïndiceerde voorzieningen worden door mantelzorgers als ontmoedigend ervaren. Mantelzorgers missen tijdens dat proces iemand die naast hen staat en helpt. Iemand die de weg wijst naar ondersteuningsmogelijkheden en waar mogelijk regeltaken overneemt.24 “Ik heb in de jaren duizenden mails verstuurd en ontvangen tijdens de zoektocht naar organisaties die ons zouden kunnen helpen om passende ondersteuning, waaronder ook logeerzorg, voor onze zoon te bieden. Het duurde weken, maanden voordat er reacties kwamen en we ergens aan de beurt kwamen. Het moet allemaal vanuit jezelf komen. Dat is verschrikkelijk vermoeiend.” (Mantelouder) Huidige toegang tot respijtvoorzieningen is persoonsafhankelijk door diversiteit in kennis en werkwijze van professionals. Het biedt op die moment teveel ruimte aan willekeur.

24

Bijlage 5 Wetten en financiering respijtzorg 18

4 Adviezen Advies 1: Verbreed en verdiep respijt light Gemeente Nunspeet kent diverse inloophuizen en dienstencentra die vooral door ouderen worden bezocht. Deze plekken vormen de ruggengraat voor de sociale basis en bieden de mogelijkheid voor uitbreiding en verdieping als respijtvoorziening. Gemeente: Faciliteer een netwerk informele respijt Nunspeet. Beleg de aanjaagfunctie bij het Steunpunt Mantelzorg of Stichting Welzijn Nunspeet want, beide organisaties hebben al een breed netwerk van informele initiatieven en formele partijen. Op deze wijze ontstaat in gemeente Nunspeet een toegankelijke en laagdrempelige ondersteuningsstructuur aan ouderen en hun mantelzorgers. Partners: Formeer een netwerk informele respijt Nunspeet dat : - Een volledige inventarisatie realiseert van huidige voorliggende respijtvoorzieningen - Signalen, informatie en actualiteiten bundelt en deelt met alle aanbieders (0e en 1e lijn) - Bewustwording bewerkstelligt over effect van respijt voor mantelzorgers bij begeleiders van respijt initiatieven. Advies 2: Realiseer een aantrekkelijk communicatieplatform voor ouderen en mantelzorgers In samenhang met Advies 1 is het van belang dat mantelzorgers geïnformeerd worden over activiteiten die tevens een respijtfunctie bieden. De website Sociale kaart Nunspeet25 biedt een breed scala aan ondersteuningsaanbod in Nunspeet en kan dienen als bron van informatie.

Gemeente: - Faciliteer een digitaal platform. Via zichtbare persoonlijke verhalen (filmpjes) vinden mantelzorgers herkenning en wordt de drempel verlaagd om gebruik te maken van respijt. Het communicatieplatform biedt een overzicht waarbij alle activiteiten in kaart worden gebracht. Door middel van een zoekfunctie komen zorgontvangers en hun mantelzorgers terecht bij de plek die past bij hun wensen en behoeften. - Beleg de realisatie van het platform bij het netwerk informele respijt Nunspeet. Partners: -

Realiseer dit platform als onderdeel van de uitvoeringsopdracht voor het netwerk informele zorg. Houd daarbij rekening met zorg/leefpad van de mantelzorgers en zorgontvangers.26

Tip: Een tastbare spin-off van het platform kan het magazine op maat van MantelzorgNL bieden. MantelzorgNL biedt vaste content in het magazine waaraan gemeenten hun eigen lokale

25 26

https://www.socialekaartnunspeet.nl/ Bijlage 4: Infographic Mantelzorgers beter bereiken 19

beelden, kleur en woorden kunnen toevoegen. Zo bied je ook informatie aan digitaal onvaardige zorgontvangers en mantelzorgers. Advies 3: Realiseer samenhang en synergie bij het gecontracteerde respijtaanbod De onderlinge samenhang tussen het respijtaanbod van aanbieders in Nunspeet verdient een verbeterslag. Er komen twee aandachtspunten naar voren die op verschillende organisatieniveaus besproken dienen te worden: -

-

Op uitvoerend niveau dienen professionals met een verwijsfunctie en respijtaanbieders elkaar te kennen, zowel op persoonlijk als inhoudelijk niveau. Momenteel staat onderlinge beeldvorming, ingegeven door onvoldoende kennis, een passende verwijzing in de weg. Aandacht besteden aan professionele relaties en gedeelde belangen omtrent respijt, versterkt de toegankelijkheid voor mantelzorgers richting de juiste respijtplek. Organiseer daarom gedurende één jaar ieder kwartaal een respijtkaravaan langs diverse respijtplekken in gemeente Nunspeet. Borg opgedane inzichten en kennis in een eindevaluatie met betrokken professionals vanuit diverse organisaties. Organiseer als gemeente Nunspeet bestuurlijke overlegtafels met gecontracteerde respijtaanbieders over toekomstbestendige respijtzorg. Een aantal criteria met betrekking tot respijtzorg zijn van belang om opnieuw te verkennen; aansluiting huidig aanbod bij fors groeiende groepen mantelzorgers zoals werkende mantelzorgers en mantelzorgers die zorgen voor een partner met dementie en tevens ontwikkeling van een complementair aanbod die op gemeentelijk niveau sluitend is.

Tijdens de presentatie van het onderzoek en de daarop volgende reflectie kwam naar voren dat men graag zoekt naar een eigen Nunspeets model als antwoord op de kwestie over gebrek aan samenhang en synergie omtrent het respijtaanbod. Advies 4: Rust 0e- en 1e lijns professionals toe, zodat zij het gesprek over respijt met de mantelzorger effectief kunnen voeren Elke mantelzorgsituatie is anders en mensen kunnen verschillende wensen en behoeften hebben om het mantelzorgen vol te houden. Mantelzorgers leiden tot gebruikmaking van respijtvoorzieningen kost tijd en fijngevoelig handelen.27 Uit de gesprekken met de mantelzorgers en professionals in Nunspeet blijkt dat er geen uniforme werkwijze bestaat om het gesprek over respijtbehoefte met mantelzorgers te voeren. Elke professionals zet zijn eigen kennis en communicatieve vaardigheden in. Dat leidt tot willekeur. Het is van belang dat professionals in Nunspeet effectieve methodieken aangereikt krijgen om het goede gesprek met de mantelzorgers te voeren: Gemeente: - Biedt de training Richtlijn mantelzorg V&VN aan voor zorgprofessionals - Faciliteer afstemming tussen informele en formele zorg. Hiermee verlaag je de drempels naar het gebruik van respijtvoorzieningen bij zorgontvangers en mantelzorgers. De Methode Familiezorg is uitermate geschikt voor het aanleren van het voeren van familiegesprekken via een evidence based methodiek.

Partners:

27

Bijlage 6: Toeleiding Respijtzorg 20

-

Maak een infographic die de route naar gebruik van respijt in kaart brengt. Voeg tips en vragen toe welke tijdens het gesprek door professionals toegepast kunnen worden.

Advies 5: Focus op respijteffect! Dit advies draait om een verandering van zienswijze op respijt. Ons advies betekent concreet: Bied bredere ondersteuning dan alleen respijtvoorzieningen. Deze benadering vertrekt immers vanuit een andere vraag: ‘Wat biedt een mantelzorger een adempauze?’ Uit de gesprekken met de Nunspeetse mantelzorgers concluderen we dat er 2 punten bovenaan staan om het gevoel van “ op adem komen” te bereiken. Beide punten sluiten aan op de uitkomsten van het onderzoek Blijvende bron van zorg van Sociaal Cultureel Planbureau (SCP).28 1. Huishoudelijke hulp Huishoudelijk hulp is in gemeente Nunspeet geen voorliggende voorziening. Een indicatie voor huishoudelijke hulp wordt regelmatig aangevraagd door mantelzorgers om de belasting te verminderen. Deze aanvragen worden door de WMO in Nunspeet geduid als knelpunt, vanwege het uitgangspunt in het beleid dat de gezonde partner het huishouden kan uitvoeren. Hierdoor wordt een aanvraag voor huishoudelijk hulp door een mantelzorger vaak niet toegekend. Wanneer er sprake is van overbelasting bij de mantelzorger wordt er wel een indicatie afgegeven, maar met de opdracht dat mantelzorgers moeten zoeken naar onderliggende oorzaken om de overbelasting te verminderen.

Ook ligt er in het beleid nadruk op eigen verantwoordelijkheid van de mantelzorger om andere rollen in het leven aan te passen op de mantelzorgtaak, omdat hulp in het huishouden niet als structurele oplossing wordt gezien. Gemeente: - Maak huishoudelijke hulp tot voorliggende voorziening, bijvoorbeeld door middel van vouchers van de aanbieders van huishoudelijke hulp aan te bieden als onderdeel van de jaarlijkse mantelzorgwaardering. - Faciliteer het goede gesprek door de training “Haal alles uit het keukentafelgesprek” aan WMO-medewerkers aan te bieden. Deze training bevordert allereerst de affiniteit met de mantelzorger. Ook reikt het tools aan voor indicatiegesprekken waarin de belangen van zowel zorgontvangers en mantelzorgers een plek krijgen. Door beide belangen mee te wegen wordt de kwaliteit van het gesprek en het indicatiebesluit verhoogd. 2. Minder bureaucratie en overname van regeltaken De duur en de ingewikkelde stappen van aanvraagprocedures werken ontmoedigend voor mantelzorgers. Mantelzorgers missen dan iemand die naast hen staat en de weg wijst naar de mogelijkheden van ondersteuning en ook, waar mogelijk, regeltaken overneemt.

- Steunpunt Mantelzorg: Houd de kennis van consulenten m.b.t. wet- en regelgeving actueel, bijvoorbeeld door scholing of nauwe samenwerking met een mantelzorgmakelaar29 Partners: - OZOverbindzorg is een digitaal samenwerkingsplatform dat organisaties en personen rond de zorgvrager verbindt. Het platform wordt in Nunspeet nu al door een aantal

28 29

(de Boer, de Klerk, Verbeek-Oudijk, & Plaisier, 2020), pag.55 https://www.bmzm.nl/ 21

organisaties gebruikt en helpt bureaucratische handelingen tussen informele en formele zorg voorkomen. OZOverbindzorg bevordert warme overdracht en vermindert de wachttijd voor zorgvragers en mantelzorgers. De gemeente kan een aanjaagfunctie vervullen om het gebruik van het samenwerkingsplatform uit te breiden.

Advies 6: Regel de logeerzorg voor inwoners met dementie door oplossingen dichtbij huis Logeerzorg voor mensen met dementie wordt in Nunspeet herhaaldelijk als knelpunt aangemerkt. De oplossing ligt bij inregeling van toezicht, zorg en ondersteuning in een voor de zorgontvanger vertrouwde omgeving. 1. Maak vervangende mantelzorg aan huis via de zorgverzekeraar beschikbaar voor een brede

groep van inwoners door de inkomensgrens van de aanvullende gemeente polis te verhogen. 2. Maak het gebruik van domotica en robotica aantrekkelijk (ook financieel). 3. Richt logeerplekken in op de vertrouwde locaties, zoals dagbesteding, buurthuis etc.

4. Uit de deskresearch blijkt dat er in de aanvraag van logeerzorg mensen met dementie tussen wal en schip kunnen vallen. • Neem eigen voorwaarden van het toekennen van logeerzorg (al dan niet door het verstrekken van een PGB) onder de loep. • Denk na waar ruimte is voor versoepelingen voor toekennen van de indicaties en hoe deze tot maatwerk kunnen leiden. • Schep duidelijkheid over mogelijke eigen bijdrage. 5. Bij de zorg voor mensen met dementie kan de vraag naar nachtzorg ontstaan, vanwege vermoeidheid doordat het dag-nachtritme van de persoon met dementie verstoord is. Maak hierover afspraken met organisaties die de nachtzorg kunnen regelen. Advies 7: Versterk eigen netwerk rondom de zorgontvanger en de mantelzorger Faciliteer netwerkgericht werken. Het gezamenlijk zoeken naar mensen met wie iemand een band heeft kan leiden tot nieuwe inzichten over hoe respijt in de nabijheid van de zorgontvanger gerealiseerd kan worden. Professionals in zorg en welzijn kunnen daarbij verschillende instrumenten gebruiken MantelScan, KNAP-methode en Ecogram. Advies 8: Organiseer een vangnet voor mantelzorgers Respijtbehoeften van mantelzorgers verschillen per situatie. Door een invoering van een WMObudget die flexibel kan worden besteed creëert de gemeente Nunspeet ruimte aan organisaties, initiatieven en mantelzorgers voor passende respijtzorg.

Enkele voorbeelden zijn bekostiging van aanwezigheidszorg waarbij logeerzorg niet passend is of een financiële bijdrage voor de aanschaf van domotica en robotica. Een dergelijk budget biedt de mogelijkheid om in te spelen op verscheidenheid van respijtbehoeften onder mantelzorgers en tegelijk zicht en ontwikkeling te krijgen op de (nog) blinde vlekken.

22

Bronlijst (2022). Opgehaald van Waarstaatjegemeente.nl: Waarstaatjegemeente.nl Beertema, B., & Scholten, C. (2021). Handreiking logeerzorg. DSP-groep. de Boer, A., de Klerk, M., Verbeek-Oudijk, D., & Plaisier, I. (2020). Blijvende bron van zorg. Den Haag: SCP. De Boer, A., Plaisier, I., & De Klerk, M. (2019). Werk en mantelzorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Ecorys. (2021, juli 9). Wat is de waarde van mantelzorg per gemeente? Opgehaald van Mantelzorg.nl: https://www.mantelzorg.nl/nieuws/wat-is-de-waarde-van-mantelzorgper-gemeente/ Gemeente Nunspeet. (2021, Juli 1). Beleidsregels maatschappelijke ondersteuning Wmo gemeente Nunspeet 2021. Het Venster. (2019). Handboek Respijtzorg. Nunspeet, Gelderland, Noord-Veluwe. Kooiker, S., de Jong, A., Verbeek-Oudijk, D., & de Boer, A. (2019). Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Kruijswijk, W., van den Hoek, K., van Rooijen, H., & Movisie. (2016). Wat geeft een adempauze aan de mantelzorger? Utrecht: Expertisecentrum Mantelzorg/Movisie. MantelzorgNL. (2021). Indicatie aantal mantelzorgers per gemeente. Opgehaald van Mantelzorg.nl: https://backend.mantelzorg.nl/app/uploads/sites/3/2021/04/2102MantelzorgNL-mantelzorgers-per-gemeente-V04-002.pdf MantelzorgNL. (sd). Vragenlijsten voor mantelzorgers.

Opgehaald van Mantelzorg.nl: https://www.mantelzorg.nl/professionals/onderwerpen/mantelzorgondersteuning/vrag enlijsten-voor-mantelzorgers/ Movisie. (2016). Effectieve respijtzorg. Utrecht: Movisie. Nivel. (2009). Motieven en belasting van mantelzorgers van mensen met dementie. Utrecht/Bunnik: Nivel. Ouwehand, A., & Bussemaker, J. (sd). Ouwehand, A., & Bussemaker, J. (2022). Anders leven en zorgen. Den Haag: Raad van Volksgezondheid en Samenleving. Ross, C. (2020). Rapport ‘aanjager respijtzorg’. Trimbos Instituut. (2019). KOPP/KOV. Utrecht: Trimbos Instituut. Vervangende zorg of respijtzorg. (2022). Opgehaald van Mantelzorg.nl: https://www.mantelzorg.nl/professionals/onderwerpen/mantelzorgondersteuning/verv angende-zorg-of-respijtzorg/ Wentzel, W., Goes, A., & Storms, O. (2015). Ontspoorde mantelzorg. Utrecht: Movisie.

23

Bijlagen

24

Bijlage 1: Piramide van respijt Respijtbehoefte Zorgvragers en mantelzorgers starten met respijtbehoefte onder in de piramide, in het brede fundament. Hoe kom je er als beroepskracht achter of een mantelzorger behoefte heeft aan respijt? En wat of wie kan die behoefte in de weg zitten?

Respijtaanbod Als de mantelzorger accepteert dat hij of zij wel een adempauze kan gebruiken en de zorgvrager erkent dat ook, bewegen zij omhoog in de piramide, naar de tweede laag: respijtaanbod. Hoe vinden zij de weg naar goede voorzieningen? Zijn deze voorzieningen beschikbaar en toegankelijk? En hebben ze ook de indruk dat de kwaliteit goed is?

Respijteffect Of het gebruik van respijt daadwerkelijk effectief is – de bovenste laag van de Piramide respijt– hangt af van de kwaliteit en het gebruik. Voelen zorgvrager en mantelzorger dat de kwaliteit van de zorg goed is? En maken zij regelmatig gebruik van het respijt aanbod?

25

Bijlage 2: Methode 1. Onderzoeksontwerp en -populatie Met antwoorden op de uiteenlopende onderzoeksvragen dient er een compleet en helder beeld te ontstaan van respijt in gemeente Nunspeet. Om het doel te bereiken wordt het onderzoek uitgevoerd middels een kwalitatief onderzoekontwerp. Dit geeft MantelzorgNL de mogelijkheid om gedragingen, opvattingen en genuanceerde ervaringen van respondenten te registreren. Voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen onderscheidt MantelzorgNL twee onderzoeksgroepen (tabel; tabel 2), waardoor een genuanceerd beeld ontstaat van zowel mantelzorgers en hun zorgvragers als professionals in gemeente Nunspeet. Tabel 1: Onderzoeksgroep professionals

Inclusiecriteria Professionals werkzaam in de gemeente Nunspeet Professionals die, gedurende het proces van behoefte naar gebruik van respijt, contactpersoon zijn voor de mantelzorger en zijn/haar zorgvrager Tabel 2: Onderzoeksgroep mantelzorgers en zorgvragers

Inclusiecriteria Mantelzorgers en zorgvragers die woonachtig zijn in gemeente Nunspeet. Mantelzorgers en zorgvragers die te maken hebben met een (toekomstige) intensieve zorgsituatie. Werving van respondenten voor beide onderzoeksgroepen vindt plaats door gebruik te maken van kennis en contacten van Steunpunt Mantelzorg Nunspeet.

26

Bijlage 3: Instrumenten Voor het beantwoorden van de gestelde onderzoeksvragen en het behalen het doel van het onderzoek, zoals genoemd in paragraaf 1.3, worden een drietal instrumenten ingezet. Deskresearch Aan de hand van publicaties en documenten Die zijn aangeleverd door gemeente Nunspeet en Steunpunt Mantelzorg Nunspeet. Nr.

Titel & publicatiedatum

1.

Collegeprogramma 2018-2022

2.

Resultaten Behoefteonderzoek Mantelzorgondersteuning (2019)

3.

Uitwerking Nunspeet, besluitenlijst regionaal overleg met ambtenaren

4.

Overzicht mantelzorgondersteuning regionaal (2019)

5.

Document regionaal Overleg Mantelzorgconsulenten

6.

Respijtzorg Regio NW-Veluwe, brainstormdocument (2019)

7.

Samenwerkingsagenda 2019-2021 Gemeenten Noord-Veluwe en Zilveren Kruis

8.

Collegebesluit raadsvragen CU respijtzorg (2020)

9.

Collegebesluit procesvoorstel respijtzorg (2020)

10.

Handboek respijtzorg

11.

Taken Servicepunt mantelzorgondersteuning Harderwijk

12.

Taken Servicepunt mantelzorgondersteuning Ermelo

13.

Beleidsregels maatschappelijke ondersteuning WMO gemeente Nunspeet (2021)

14.

Visie sociaaldomein gemeente Nunspeet (2021)

15.

Presentatie Respijthuis in Nunspeet? (2021)

16.

Integraal beleidsplan sociaal domein 2022-2025 gemeente Nunspeet

17.

Website WMO Wijzer

18.

Website Sociale kaart Nunspeet respijtzorg

Interviews met professionals Interviews over de toegankelijkheid en communicatie met betrekking tot respijt in gemeente Nunspeet

N=

Type Professional

Type organisatie

1.

Welzijnsadviseur

Welzijnsorganisatie

2.

Welzijnsadviseur

Welzijnsorganisatie

27

3.

Casemanager dementie

Zorgorganisatie

4.

Casemanager dementie

Zorgorganisatie

5.

Dagbestedingscoach

Zorgorganisatie

6.

WMO-consulent

Gemeente

7.

Beleidsadviseur WMO/ Sociaal domein

Gemeente

8.

Wijkverpleegkundige

Zorgorganisatie

9.

Welzijnsconsulent

Welzijnsorganisatie

10.

Regionaal beleidsmedewerker

Gemeente

11.

Hoofd klantenservice

Regionaal coördinatiepunt

Diepte-interviews met zowel mantelzorger als zorgontvanger Tijdens het diepte-interview wordt ingegaan op opvattingen en overtuigingen omtrent respijt. Ook schuldgevoelens, vertrouwen in professionals en de randvoorwaarden aan respijt komen in de gesprekken aan bod.

N=

Doelgroepomschrijving

1.

Echtpaar, vrouw 60 jaar en man 69 jaar. Man heeft ziekte van Alzheimer en zijn partner werkt 4 dagen per week.

2.

Echtpaar, beiden gepensioneerd. Man heeft een primair progressieve vorm van MS

3.

Echtpaar, beiden gepensioneerd. Zorgontvanger heeft psychiatrische aandoening. Mantelzorger doet vrijwilligerswerk

4.

Gezin met opgroeiende kinderen. Zorgontvanger heeft de diagnose autisme.

28

Bijlage 4: Infographic Mantelzorgers beter bereiken

Figuur 3: Zorg- en leefpad, Mantelzorgers beter bereiken (Movisie),

29

Bijlage 5: Wetten en financiering respijtzorg

30

Bijlage 6: Toeleiding respijtzorg

31