KvdV Bijlage I Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024 - 2028 (4)

november 2023

Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024-2028

Inhoudsopgave De opgaven: 4 Voorwoord

In deze samenwerkingsagenda hebben we ook een aantal opgaven opgenomen. Zij illustreren de denkrichtingen die er zijn. De opgaven maken de uitgangspunten voor deze samenwerkingsagenda concreet.

6 Samenvatting 10 1. Kop van de Veluwe

55

Kennismaking met de Kop van de Veluwe, de vastgestelde doelen en opgaven en de rol van het Rijk en provincie Gelderland

16 2. Sturende principes

In dit hoofdstuk leggen we uit hoe we de vele principes verwerken in de diverse opgaven die we in de Kop van de Veluwe realiseren

20 Intermezzo 1 2063 – Een toekomstdroom

We schetsen een scenario, een oefening voor de keuzes die we nu en in de toekomst moeten maken voor de inrichting van de ruimte

24 3. Natuur en landbouw

Aandacht voor het algemene beeld, maar ook voor gebiedsgericht werken, biodiversiteit, de stikstofproblematiek en toekomstbestendige landbouw

29 4. Leefbare dorpen en steden Een beschrijving van de doelen, opgaven en uitwerkingen voor de thema’s menselijk kapitaal, economie, recreatie en wonen

42 Intermezzo 2 Duurzaam bouwen

Een blik op de kansen die onze regio biedt voor duurzame ontwikkelingen op het gebied van bouwen

44 5. Netwerken

Bereikbaarheid en energie staan hier centraal

54 6. Gebiedsopgaven 62 7. Organisatie en sturing

Opgave 6.1: Corridor Flevoland – Veluwe

56

Opgave 6.2: Hub ‘t Harde

57

Opgave 6.3: Kop van de Kop

58

Opgave 6.4a:Randmeerkusten Opgave 6.4b: IJsselvallei

59

Opgave 6.5: Stationsomgeving Nunspeet

60

Opgave 6.6: GEUS

61

Opgave 6.7: A50 Corridor

Colofon Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 Kop van de Veluwe November 2023 Dit is een publicatie van de Kop van de Veluwe, het samenwerkingsverband van de gemeenten Elburg, Hattem, Heerde, Nunspeet en Oldebroek, provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe. Onderdeel van Regio Zwolle. REDACTIE: Arnoud Leerling, Kop van de Veluwe Claudia ter Veen, Kop van de Veluwe Martijn Rauwers, Gieling Consultancy BV Jean-Jacques Jouret, eindredactie Jacquet communicatie en marketingadvies FOTOGRAFIE: Henri van der Beek, pagina 2, 5, 8, 9, 24, 27, 28, 30, 32, 34, 41, 44, 47, 54, 66 Gemeente Hattem, pagina 17 Gemeente Heerde, pagina 33 Gemeente Oldebroek, pagina 38 MarketingOost- Vera Doornhegge, pagina 35 Shutterstock - Robin Dessens, omslag Shutterstock - Steve Photography, pagina 7 Shutterstock, pagina 22, 48, 49, 50 Waterschap Vallei en Veluwe, pagina 14 Trudo Tower, foto Haasje, pagina 22 Masterplan Belevingsgebieden Veluwe, pagina 37 Masterplan IJsselvallei, pagina 37 Nikkels Bouwbedrijf, pagina 40 VORMGEVING: Jeanine van Dalen, www.vandalenvormgeving.nl

COPYRIGHT © Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever worden gekopieerd in welke vorm dan ook.

65 Begrippenlijst

2

3

Voorwoord Met gepaste trots presenteren wij de Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024 - 2028. Deze is tot stand gekomen door samenwerking tussen onze vijf gemeenten, provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe. Wij zien kansen om samen te werken aan de gebiedsopgaven en projecten die we beschrijven in deze agenda. De Kop van de Veluwe grenst aan de Veluwe en is omringd door de Randmeren en de IJssel. Het is een gebied waar ruim honderdduizend mensen wonen in een kwalitatief goede leefomgeving. Een kwaliteit die wij in stand willen houden en waar mogelijk versterken. Daarbij hebben we veel aandacht voor brede welvaart. We zien potentie in de kernen in ons gebied, met voldoende voorzieningen voor jong en oud en met ruimte voor bedrijven en instellingen. De wens een goede toekomst voor de inwoners en dit gebied mogelijk te maken, vormt het uitgangspunt voor deze Samenwerkingsagenda. Vervolg op Gebiedsverkenning 2022 De provincie heeft de Kop van de Veluwe aangewezen als één van de zeven regio’s in Gelderland waarvoor een integrale gebiedsagenda wordt opgesteld. Deze dient als input voor de bijdrage aan de nieuwe Ruimtelijke Agenda van Nederland. De bijdragen van de regio’s worden regioarrangementen genoemd. Wij hebben met de provincie de afspraak gemaakt dat onze agenda gezien kan worden als ons regioarrangement.

De Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 is een vervolg op de Investeringsagenda 2020 en de Gebiedsverkenning 2022 Kop van de Veluwe. De Investeringsagenda 2020 ging uit van een projectgerichte aanpak om met activiteiten, onderzoek en projecten een bijdrage te leveren aan de vijf beleidsthema’s van Regio Zwolle. De Investeringsagenda 2020 heeft een sterke bijdrage geleverd aan de samenwerking in het gebied en de verankering van de Kop van de Veluwe binnen Regio Zwolle. Investeringen in samenwerking op bedrijventerreinen hebben geholpen om de kwaliteit van werklocaties te verbeteren. We hebben relaties met ondernemers en onderwijs gelegd. We zijn trots op de bedrijven in het gebied die geworteld zijn in de regio. Ze hebben behoefte aan medewerkers die de continuïteit van de bedrijven veilig stellen. Met het oog hierop zijn in de Gebiedsverkenning 2022 plannen voor woningbouw en bereikbaarheid uitgewerkt. Hierbij zijn ze in relatie gebracht met opgaven als water, bodem en natuur. Deze gebiedsverkenning diende mede als inbreng voor de verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle.

4

De beleidsthema’s die wij in genoemde twee publicaties hebben beschreven, komen terug in de Samenwerkingsagenda 2024 - 2028. Aangevuld met nieuwe thema’s die een belangrijke rol spelen in integrale gebiedsvisies. Verbreding De agenda van onze samenwerking verbreedt zich. Eerst werkten we vooral samen op het gebied van economie, daarna gaven we ook aandacht aan woningbouw en bereikbaarheid. In deze agenda geven we daarnaast ook richting aan de ontwikkeling van natuur en landbouw. Deze opgaven worden eerst voor de gehele provincie uitgewerkt in het Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). De afspraken binnen het VLGG verwerken we in onze agenda. In deze samenwerkingsagenda maken we duidelijk hoe diverse opgaven met elkaar samenhangen. Maar ook hoe ze met elkaar in conflict kunnen komen. De uitdaging voor de komende jaren is dat we zorgvuldig omgaan met de schaarse ruimte in ons gebied. Daarvoor is het nodig alle opgaven te overzien en slim op elkaar af te stemmen. Het waterschap wil de samenwerking met de gemeenten gebruiken om invulling te geven aan de principes van ‘water en bodem sturend’. Dit vereist een duidelijke integrale benadering. Deze insteek staat dan ook centraal in de Samenwerkingsagenda 2024 -2028. Deze agenda benutten wij tevens als bijdrage aan de samenwerking binnen Regio Zwolle. Ook daar wordt gewerkt aan een ruimtelijke strategie voor de komende

jaren, onder andere als NOVEX-gebied. Hier willen wij een actieve rol in spelen. Binnen Regio Zwolle manifesteren wij ons steeds vaker gezamenlijk. We verdelen taken en werken samen binnen regiobrede programma’s. Samen sterker Een “gemeenschap van ruim 108.000 inwoners”, bestaande uit vijf unieke Gelderse gemeenten die samen met de provincie en het waterschap het Gelderse deel van de NOVEX Regio Zwolle vormen. Dat is het profiel dat we gezamenlijk ontwikkelen, waarbij de gemeenten zelf verantwoordelijk blijven voor hun gemeente. We zoeken de samenwerking in de overtuiging dat we samen sterker staan en beter en duidelijk in beeld zijn bij Regio Zwolle en de Rijksoverheid. Het woord gemeenschap is hierbij van belang. Mensen die op elkaar zijn aangewezen, die met elkaar zorgen voor hun leefomgeving. De inwoners van de Kop van de Veluwe hebben een sterk verantwoordelijkheidsgevoel. Zij besteden veel tijd en energie aan de vele verenigingen die onze regio kent. Gemeenten en inwoners hechten daarnaast aan hun eigen identiteit en autonomie. Maar wel in het besef dat samenwerking er toe bijdraagt dat voorzieningen op peil gehouden kunnen worden. Onderwijs, zorg, recreatie en geloof zijn voor veel inwoners verworvenheden die ze koesteren. En soms is het beter om te delen. Niet in elke gemeente hoeft een zwembad, theater of padelhal te staan.

Integraal en gebiedsgericht We investeren in de Kop van de Veluwe, omdat we kansen zien onze regio te versterken. Tegelijkertijd zijn bestuurders en ambtenaren uit onze vijf gemeenten actief in diverse andere verbanden. In de Kop van de Veluwe brengen we veel lijntjes bij elkaar. Daarbij merken we een kanteling op. Wij voorzien de komende jaren een verschuiving van sectoraal naar integraal. Wonen is niet meer los te denken van mobiliteit; energie is een bepalende factor geworden voor beheer van bedrijventerreinen en inrichting van woonwijken. Mensen zijn de cruciale factor voor bedrijven. Toekomstige afspraken over wonen, werken, energie of landbouw zullen daarom niet solitair of sectoraal maar altijd in samenhang met elkaar worden gemaakt. Hiervoor zoeken we samenwerking met het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en het onderwijs. De Kopgroep vormt het bestuur en is de integrerende tafel voor de Kop van de Veluwe. Dat houdt onder andere in dat de input van verschillende andere “thematische tafels”, die soms op een ander regionaal niveau zijn ingericht (wonen, RES, landelijk gebied) bij elkaar gebracht worden en tot een integrale aanpak gebracht worden. Besluiten die zich daar niet mee verhouden, worden terug gebracht naar die andere thematische tafels.

Verantwoord samenwerken De Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 geeft een voorzet voor een integrale visie voor de korte én lange termijn. Gelet op de vele transities waar we mee geconfronteerd worden, denken we na over de ontwikkeling van het gebied op langere termijn. Huizen bouwen we immers voor 100 jaar. We willen dit verantwoord doen, zodat toekomstige generaties kunnen blijven genieten van natuur, ruimte, gezonde lucht en schoon drinkwater. We beseffen dat we de bakens regelmatig moeten verzetten. We hebben te maken met een grote mate van complexiteit en weten niet hoe de toekomst eruit zal zien. Veel opgaven hebben invloed op elkaar. We ontdekken gaandeweg of onze ambities te realiseren zijn en wat de effecten zijn van maatregelen die we de komende jaren nemen. Hiervoor is samenwerking belangrijk, zowel met provincie Gelderland, Waterschap Vallei en Veluwe als binnen Regio Zwolle.

Kopgroep Kop van de Veluwe, van links naar rechts: Wolbert Meijer, wethouder gemeente Heerde, bestuurlijk trekker Economie Jan Nathan Rozendaal, burgemeester gemeente Elburg, voorzitter Kopgroep Koen Castelein, wethouder gemeente Hattem, bestuurlijk trekker Ruimte Liesbeth Vos, wethouder gemeente Oldebroek, bestuurlijk trekker Menselijk Kapitaal Klaas Ruitenberg, gedeputeerde provincie Gelderland Lyda Sneevliet, wethouder gemeente Elburg Bert van Vreeswijk, heemraad Waterschap Vallei en Veluwe Wichert Stoffer, wethouder gemeente Nunspeet

5

SAMENVATTING

Samenvatting Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024-2028 is een vervolg op de Investeringsagenda 2020 en de Gebiedsverkenning 2022. Deze agenda is een coproductie van de vijf gemeenten in de regio, provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe, en kan worden beschouwd als het regioarrangement Kop van de Veluwe. Hierin is de bijdrage omschreven van de regio aan het gehele ruimtelijke voorstel van de provincie Gelderland. Die stelt in opdracht van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) hiermee een bijdrage op aan de nieuwe ruimtelijke agenda van Nederland. Onze agenda bestrijkt alle beleidsvelden en is een opmaat voor een integrale agenda. Die maakt duidelijk hoe diverse beleidsthema’s invloed op elkaar hebben, zoals tot uiting komt in de gebiedsopgaven, die we in de samenwerkingsagenda hebben geagendeerd. Met die gebiedsopgaven gaan we de komende jaren aan de slag. We verwachten dat de samenwerking in de Kop van de Veluwe daarbij veel meerwaarde biedt. Identiteit en ambities Heerde, Hattem, Oldebroek, Elburg en Nunspeet vormen samen de Kop van de Veluwe. Hierin werken wij samen met provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe. Wij zoeken elkaar op vanwege de complexiteit en de onderlinge verbondenheid van de verschillende opgaven.

De vijf gemeenten zijn onderdeel van Regio Zwolle, waarin 22 gemeenten, vier provincies en vier waterschappen samenwerken. De regio heeft de ambitie de vierde economische regio van Nederland te worden, naast Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven. Binnen Regio Zwolle profileren wij ons als subregio. Vanuit een gezamenlijk profiel verwachten wij een sterkere bijdrage te leveren aan de agenda van Regio Zwolle en hiervan beter te profiteren. Veel inwoners uit ons gebied zijn gericht op Zwolle, voor onderwijs, werk, gezondheidszorg en andere voorzieningen. De binding met Zwolle groeit, nu meer mensen uit Regio Zwolle de Gelderse gemeenten binnen Regio Zwolle opzoeken; als nieuwe inwoner of toeristische bezoeker. Wonen er nu nog circa 800.000 mensen in Regio Zwolle, de verwachting is dat dit er in 2050 ruim 1 miljoen zijn. Hiervoor zijn huizen, banen en voorzieningen nodig. Tegelijkertijd koesteren we ons grote natuurareaal in de Kop van de Veluwe en willen we ons agrarische karakter en onze attractieve landschappen behouden en waar het kan versterken. Wij hebben de ambitie een deel van deze opgave voor onze rekening te nemen. Wij zien kansen om de komende decennia ruimte te ontwikkelen voor

6

woningbouw, werklocaties en bijpassende infrastructuur. We willen dit doen vanuit een dubbeldoelstelling, door ook te investeren in natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit. Verbinden van bestaande initiatieven Deze agenda is bedoeld om de diverse opgaven te verbinden en duidelijk te maken waar de vele knelpunten ontstaan. We willen groei faciliteren in een gebied dat sterk bepaald wordt door natuur. De Natura 2000-gebieden Veluwe, IJsselvallei en de gebieden rondom de Randmeren beperken de ruimte voor het bouwen van woningen, de aanleg van werklocaties of het verbreden van fietspaden. We hebben onze ambitie geconcretiseerd in de Gebiedsverkenning 2022. Willen we die ambitie waarmaken, dan moeten we goed inzicht hebben in mogelijkheden en onmogelijkheden. Die verkennen we in deze samenwerkingsagenda. We benutten onze samenwerking ook om een sterke partner te zijn binnen Regio Zwolle. Door het Rijk aangeduid als NOVEX-gebied. Hier wil het Rijk, samen met de regio, investeren in opgaves als woningbouw, bereikbaarheid en klimaat. We hebben aangedrongen op een sterkere rol van de kleine gemeenten en zijn hierin gehonoreerd. We dragen daarom bij aan het programma ‘Vitale Kernen’, dat onderdeel is van de uitvoeringsagenda van NOVEX Regio Zwolle. Zo leggen we verbindingen naar andere gemeenten in Regio Zwolle.

Ook andere programma’s bieden kansen, zoals de mobiliteitsaanpak van Regio Zwolle en het programma ‘Karakteristieke stationsomgevingen’.

Verder kijkend dan 2030 Deze agenda gaat vooral over de toekomst van het gebied. De plannen voor de komende jaren, tot 2030, zijn in feite al duidelijk. Er zijn woondeals gesloten, de energiestrategieën zijn uitgezet en plannen voor natuur en landbouw worden de komende tijd uitgerold. We kijken daarom verder dan 2030. Omdat we beseffen dat maatregelen die we nu nemen, effect hebben op lange termijn. Aanwijzing van woningbouwlocaties bijvoorbeeld, vraagt een zorgvuldige afweging in het licht van het klimaat: hoog en droog versus laag en nat. Daar zien we direct de uitdaging voor ons gebied: we hebben hooggelegen, droge gronden, die veilig zijn voor het bouwen van woningen. Maar dit zijn veelal Natura 2000-gebieden. Dit terwijl laaggelegen gronden wel ruimte bieden voor woningbouw, maar risicovol zijn door stijging van het waterpeil. Wij pleiten daarom voor een nieuwe benadering van natuurwaarden voor de lange termijn: Natura 2100. Natuur en landbouw Er gebeurt heel veel in ons landelijk gebied. De plannen voor natuur en landbouw die we maken op de Noord-Veluwe en in de IJsselvallei, worden op dit moment steeds meer onderdeel van het Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Dit is nog niet klaar, maar we weten dat het VLGG Veluwe leidend gaat zijn voor ons. We gaan ervan uit dat we daarmee onze bijdrage aan het gewenste natuurherstel kunnen leveren.

Het dilemma in ons gebied is dat Natura 2000-gebieden

sterk vervlochten zijn met het stedelijk netwerk. Het spoor, stations, snelwegen en de energie-infrastructuur liggen in of pal aan Natura 2000-gebieden. Gevolg is dat duurzaam verstedelijken op veel locaties niet of nauwelijks mogelijk is. Op termijn willen we daar een oplossing voor ontwikkelen. Die omvat wat ons betreft een nieuwe visie op natuur waar andere regelgeving bij hoort en waarbij de effecten van klimaatverandering meewegen. We willen op termijn toe naar de mogelijkheid tot uitruil van gebieden met als uiteindelijke doel het verhogen en versterken van de biodiversiteit in het gebied. In beperkte omvang en beperkte aantallen willen we hoge, droge zandgronden kunnen ruilen tegen laaggelegen gebieden, die in de loop van de tijd worden toegevoegd aan het natuurareaal en wat ons betreft een hoge beschermingsgraad krijgen toebedeeld. De nieuwe natuur in de Kop van de Veluwe betreft veelal natte natuur, grenzend aan het Natura 2000-gebied van de Randmeren en van de IJsseluiterwaarden. Kenmerkend aan deze natuur is dat het veel soortenrijker is dan bos of heide op de droge zandgronden, goed met extensieve vormen van landbouw kan samengaan en voor Europa zeldzamer is dan bijvoorbeeld de natuur op de Veluwse droge zandgronden.

Vanuit het principe van bodem en water sturend werken, zijn de hogere droge gronden van de Veluwe, ook rondom de hoofdinfrastructuur, het meest geschikt om te bebouwen, zeker in het licht van het veranderende klimaat.

7

Naast duurzaam verstedelijken is ook stikstofreductie in de regio een uitdaging. Die reductie die inmiddels in de Kop van de Veluwe op gang is gekomen, is in eerste instantie bedoeld voor het herstel van de natuur. Als Kop van de Veluwe zijn we onderdeel van het grootste natuurgebied van Nederland. Een groene long heeft baat bij schone lucht. Wij denken als bewoners, bedrijfsleven en overheden na over oplossingen die bijdragen aan het reduceren van stikstofuitstoot en stikstofdepositie en die een positief effect hebben op de natuur. Het realiseren hiervan vraagt experimenteerruimte, gelegenheid om aan te tonen dat het werkt. Ook als de oplossing ogenschijnlijk niet past binnen de bestaande regelgeving. Bij deze experimenteerruimte past ook de mogelijkheid om de in ons gebied gerealiseerde stikstofreductie (stikstofruimte), voor ons gebied te behouden. Dit willen we graag nader onderzoeken. Zowel voor de bescherming van natuur als voor het kunnen benutten ervan voor de talloze opgaven waar we voor staan. Zoals het op orde brengen van de energie-infrastructuur en het bouwen van woningen. Over de ruimte om te kunnen experimenteren en het opzetten van een daarbij horende regionale stikstofbank gaan we de komende tijd in gesprek. Bij het experimenteren zien wij graag dat ook agrariërs daaraan deelnemen.

Voor onze boeren is, zo denken wij, naast voedselproductie ook een rol weggelegd in toekomstige oplossingen voor energievoorziening en woningbouw in onze

8

dorpen en steden. Wij zetten in op een toekomstbestendige landbouw die is gebaseerd op duurzame langjarige verdienmodellen. De omringende natuur profiteert hiervan, de biodiversiteit neemt toe. Die transitie naar toekomstbestendige landbouw pakken we op met de agrariërs uit onze gemeenschap. Leefbare steden en dorpen Het realiseren van woningen is van vitaal belang voor de Kop van de Veluwe. Zo kunnen we noodzakelijke investeringen in het gebied doen om de leefbaarheid te versterken, de bereikbaarheid te verbeteren en het voorzieningenniveau op orde te houden. Vanuit de Gebiedsverkenning 2022 weten we dat we de groei van de bevolking en daarmee ook groei van het aantal woningen goed kunnen opvangen, tot aan 2030. We verwachten dit ook te kunnen voor de periode tot 2040. We benutten de woondeals Noord-Veluwe en Stedendriehoek om de woonopgaven te integreren in de gebiedsopgaven. Hierbij geven we gevolg aan de ontwikkelprincipes van de Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle.

Als we het bij gebiedsinrichting hebben over verduurzaming, circulair bouwen of het behalen van de klimaatdoelstellingen, denken we vaak als eerste aan technische oplossingen: windmolens, zonnepanelen, isolatie. Belangrijker zijn echter de vakmensen die de juiste kennis en vaardigheden bezitten om met deze technieken te werken. Daarom vragen we in de Samenwerkingsagenda 2024-2028 aandacht voor dit 'menselijk kapitaal', agenderen we het in andere programma’s en haken we aan bij bestaande initiatieven gericht op het verwerven en behouden van vakmensen. Willen we extra impulsen geven aan de arbeidsmarkt in de Kop van de Veluwe, dan moeten we een actieve rol nemen in het schakelen tussen werknemers, werkgevers, onderwijsinstellingen en de programma’s van Regio Zwolle én van provincie Gelderland. Gemeenten spelen een faciliterende rol in de ontwikkeling van de lokale en regionale economie. Kernwoorden hierbij zijn ruimte, innovatie en menselijk kapitaal. Wij willen een goede balans houden tussen wonen en werken. De groei van het aantal inwoners zal gepaard moeten gaan met meer ruimte voor bedrijven, om de groei van bedrijven te faciliteren. Bestaande bedrijventerreinen zijn zo goed als vol. Waar mogelijk zetten we in op herstructurering. Maar ook nieuwe locaties zijn nodig.

de hand liggende kans. Een combinatie met gewassen als vlas en hennep levert een natuurlijk concept op. Op diverse locaties in het land kweken boeren deze gewassen al. Zo komt er een aanwas van materialen voor de bouw en isolatie van woningen. Wellicht liggen hier kansen voor boeren in de Kop van de Veluwe. Mobiliteit Voor verduurzaming investeren we ook in de beïnvloeding van het gedrag van onze inwoners waar het gaat om mobiliteit. Het gebruik van de auto voor woon-werkverkeer remmen we af. Dit doen we door woningen dicht bij knooppunten van openbaar vervoer te bouwen. De bereikbaarheid van stations en de faciliteiten op stations verbeteren we. We stimuleren het gebruik van de fiets door het aanleggen van doorfietsroutes. Welke investeringen we voor ogen hebben, maken we duidelijk in onze gebiedsopgaven. Investeringen hierin vragen aandacht. Ze vergen grote financiële offers en raken vaak veel partijen. Een goede samenwerking is daarom van groot belang. Om te beginnen bij het organiseren van het gebiedsproces, het versnellen van de uitvoering en het vinden van financiële middelen om plannen te kunnen realiseren. Op korte termijn is het nodig beschikbare middelen veilig te stellen.

Netwerken voor energie en circulaire economie Het energiesysteem in onze regio verandert als gevolg van de toenemende inzet van weersafhankelijke wind- en zonne-energie. Dit leidt tot een complexer en veel decentraler georganiseerd energiesysteem. Dat vraagt om innovaties: nieuwe technologie, nieuwe economische modellen, nieuw beleid en wet- en regelgeving en vooral ook nieuwe manieren van samenwerking. Breed maatschappelijk draagvlak hiervoor vinden we belangrijk. We zien veel kansen voor de energietransitie op bedrijventerreinen en de daaraan grenzende gebieden en geven deze prioriteit. We zoeken samen met ondernemers en parkmanagers naar mogelijkheden om netcongestie op bedrijventerreinen op te lossen. We werken aan smart energy hubs: decentrale, semiautonome energielocaties die zoveel mogelijk zelfvoorzienend werken. Wij zien ook kansen voor verduurzaming in de bouwsector. We kunnen ons voorstellen dat aan het bouwen op hoge en droge zandgronden, die nu nog te boek staan als natuurgebied, voorwaarden worden gesteld. Zelf willen wij juist hier investeren in duurzaam bouwen. In de samenwerkingsagenda schetsen we twee mogelijkheden voor het bouwen met een heel beperkte uitstoot van emissies. Biobased bouwen, het bouwen met natuurlijke bouwmaterialen, is een optie die in Nederland steeds kansrijker wordt. Houtbouw is een voor

9

HOOFDSTUK 1

1. Kop van de Veluwe De Kop van de Veluwe: vijf gemeenten aan de west- en noordzijde van de Veluwe. Begrensd door de IJssel, de Randmeren en de Veluwe. Bestaande uit 21 kernen met op 1 januari 2023 totaal 108.819 inwoners (bron: CBS, Statline). Een bijzonder gebied met diverse waardes en kwaliteiten. Die ingezet worden om de aantrekkingskracht van Regio Zwolle te versterken. De Kop van de Veluwe bestaat voor een groot deel uit Natura 2000-gebied en natuurgebieden die daaraan grenzen. De natuur en de landschappen zijn het natuurlijke kapitaal van deze gemeenschap. Een gemeenschap die in omvang groeit, mede door de directe nabijheid van de stad Zwolle. We willen deze groei in omvang benutten om te investeren in onze landschappen. We formuleren hiervoor de volgende doelen. 1.1. Doelen • We willen een regio zijn waar onze inwoners fijn wonen, werken en samenleven in een prettige leefomgeving. Daarom leggen we vanuit een visie op brede welvaart in de Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 nadrukkelijk de verbinding tussen de beschreven opgaven en activiteiten. • We willen zelfbewuster worden, trots op de grote kwaliteit van onze leefomgeving. We positioneren ons daarbij als vertegenwoordigers van de hele Kop van de Veluwe, met z’n 108.000 inwoners. Met name in gesprekken en onderhandelingen met omliggende gebieden en onze overheidspartners.

• We halen de banden met de stad Zwolle nog sterker aan, omdat we beseffen dat de wederzijdse afhankelijkheid van stad en regio (lees Kop van de Veluwe) sterker zal worden. Dat komt voornamelijk door de ontwikkeling van Spoorzone Zwolle: een hoog stedelijk gebied dat direct aan de Kop grenst en icoonproject is van Regio Zwolle. Als Kop willen we daarop anticiperen en dit proces ondersteunen.

10

• We investeren in onze natuurlijke systemen, ons natuurlijk kapitaal. Water en bodem zijn leidend bij toekomstige ontwikkelingen, zoals eerder uitgesproken in de Gebiedsverkenning 2022. Dit wordt onderschreven in de Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle en verdiept in de afspraken met provincie Gelderland in 2023. We zien dit terug in de afspraken die we hierover met provincie Gelderland en de Rijksoverheid maken. • Onze inwoners zijn ons menselijk kapitaal; ook daar vragen we in deze agenda aandacht voor. De vele familiebedrijven in de Kop van de Veluwe en Regio Zwolle bepalen het succes van de regio. Familiebedrijven hebben grote behoefte aan vakmensen. Als overheden willen wij hen daarbij ondersteunen door samenwerking tussen opleiders en ondernemers te stimuleren. We willen hoger opgeleide jongeren verleiden om in de Kop aan het werk te gaan, de wendbaarheid van de arbeidsmarkt verder stimuleren en deze markt meer inclusief maken. Het motto “Een leven lang leren, upgrade jezelf” van Regio Zwolle dragen we in de Kop enthousiast uit.

11

1.2. Opgaven Deze doelen vertalen we naar opgaven die worden uitgewerkt in deze agenda. • We zetten ons in voor bestaanszekerheid van die inwoners wie werk en inkomen nauw verbonden zijn met het natuurlijk systeem: agrariërs, maar ook recreatiebedrijven die hun aantrekkingskracht ontlenen aan de natuur. In hoofdstuk 3, Natuur en Landbouw gaan we hier verder op in. • Bij bestaanszekerheid hoort ook het verder uitbouwen van de duurzame economische ontwikkeling binnen Regio Zwolle. In de Kop van de Veluwe blijven we hierbij een balans zoeken tussen (groei van) het aantal inwoners en (groei van) het aantal bedrijven/banen. We benoemen het bij de doelen: we hebben volle aandacht voor het menselijk kapitaal van de Kop. Dit werken we uit in hoofdstuk 4, Leefbare Dorpen en steden.

•   Verstedelijken lukt niet zonder de infrastructuur op orde te hebben, de netwerken: wegen, spoor en water. We investeren in hubs waar diverse functies bij elkaar komen. Maar steeds vaker gaat het ook over energie-infrastructuur: “geen stroom: geen nieuwbouw van woningen en bedrijven”. We moeten ervoor zorgen dat de infrastructuur op orde is om nieuwe ontwikkelingen te kunnen faciliteren. We werken dit uit in hoofdstuk 5. Dit is samengevat hoe we als Kop van de Veluwe met elkaar aan de slag gaan. Hoe we onze inwoners blijven voorzien in hun behoefte aan bestaanszekerheid in een prettige leefomgeving. In de volgende hoofdstukken gaan we per thema verder in op de uitgangspunten en opgaven. Soms blijven we daarbij abstract en benoemen we de zaken op hoofdlijnen; waar mogelijk worden we specifiek tot op projectniveau.

Jan Nathan Rozendaal, voorzitter Kopgroep Kop van de Veluwe, burgemeester Elburg

'De Kop van de Veluwe wil een regio zijn waar onze inwoners wonen, werken en samenleven. Vanuit onze visie op brede welvaart verbinden we in de Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 de verschillende opgaven en activiteiten met elkaar. Als vervolg op onze investeringsagenda, waarin we vooral werkten aan economie en arbeidsmarkt, verbreden we in deze agenda onze aandacht naar ruimte, klimaat en energie.'

12

Daily Urban System Als Kop van de Veluwe horen we bij het Daily Urban System (DUS) van Regio Zwolle. Dit is het gebied rond de stad Zwolle waarbinnen de belangrijkste dagelijkse woon-werkverplaatsingen zich afspelen. En het gebied waarvan de inwoners meer dan gemiddeld gebruik maken van voorzieningen in de stad, zoals zorg, onderwijs, detailhandel en cultuur. Zo komen veel studenten van de mbo- en hbo-scholen in Zwolle uit onze vijf gemeenten. Andersom is ook het geval: mensen die elders in Regio Zwolle wonen, maar werken in de Kop van de Veluwe. Dit neemt niet weg dat we ook verbindingen hebben naar gemeenten binnen en buiten de regio. Denk hierbij aan Apeldoorn, Deventer, Amersfoort, Dronten of Harderwijk. Dit DUS bouwen we steeds verder uit. Groenblauw karakter De Kop van de Veluwe is een gebied met veel gezichten. Met de noordelijke kant van de Veluwe in het hart (groen) en de Randmeren en de IJssel aan de flanken (blauw), heeft dit gebied een sterk groenblauw karakter. Dit bepaalt in hoge mate de kwaliteit van onze regio, waar onze inwoners volgens de brede welvaart Index naar tevredenheid wonen, werken en recreëren. Economisch profiel In de afgelopen jaren investeerde Regio Zwolle vooral in versterking van de economische kracht van het gebied. In lijn hiermee werd een programma Menselijk Kapitaal ontwikkeld, waar de gemeenten in de Kop van de Veluwe actief aan meedoen.

De Regio Zwolle Monitor 2022 beschrijft dat de regionale economie wordt gekenmerkt door een brede basis aan activiteiten waarop het goed presteert, maar het excelleert niet nadrukkelijk op één of enkele terreinen. De regionale bedrijvigheid en werkgelegenheid concentreert zich met name in de sectoren Bouw, Zorg & Welzijn en (Maak)industrie. Als we de verandering van de samenstelling van de werkgelegenheid over een langere periode bezien, dan blijkt op landelijk niveau de werkgelegenheidsgroei zich vooral voor te doen in dienstverlenende sectoren. Voor Regio Zwolle, en daarmee ook voor de Kop van de Veluwe, is het beeld minder eenduidig. De verdienstelijking van de economie (een verschuiving van landbouw- en industrie gerelateerde werkgelegenheid naar diensten gerelateerde werkgelegenheid) is hier minder scherp dan landelijk. Dit is een bijzondere karakteristiek van de economische structuur van de regio. Met name de afwijkende ontwikkeling van de regionale industriesector valt op.

Familiebedrijven en innovatiekracht De maakindustrie drukt een belangrijke stempel op de regionale economie. In de Kop van de Veluwe zijn dit met name familiebedrijven. Zij zijn sterk geworteld in de lokale gemeenschap en vertrouwen op eigen kunnen. Een ander kenmerk dat is verweven met familiebedrijven, is hun innovatiekracht. Rekening houdend met duurzaam rendement, waar ook toekomstige generaties een boterham mee kunnen verdienen. Daarbij ligt de focus niet alleen op winstmaximalisatie. Er is ook ruimte voor onderzoek en experiment om antwoorden op concrete vraagstukken uit de samenleving te geven. De lokale verankering en de innovatiekracht zorgen ervoor dat deze bedrijven wendbaar zijn en in kunnen spelen op veranderende externe factoren. Door de samenwerking binnen de regio te versterken, dragen we bij aan het verder optimaliseren van dit innovatieve klimaat. Als bedrijven samenwerken, komen investeringen in bijvoorbeeld energie of productontwikkeling eerder binnen handbereik.

Bestuurlijke samenwerking Kop van de Veluwe

‘Ik hoor graag welke regels een belemmering vormen bij circulair ondernemen’ Helga Witjes, gedeputeerde provincie Gelderland

High Five | nummer 6 | juni 2022

• In lijn met de gebiedsverkenning stemmen we lokale woningprogramma's op elkaar af. Hierbij streven wij naar een kwaliteit die aansluit op wensen van (toekomstige) bewoners. We maken zo veel mogelijk gebruik van bestaande locaties en faciliteiten. Dit noemen we inbreiden. Op bedrijventerreinen benutten we mogelijkheden van transformatie, voordat we nieuwe terreinen ontwikkelen. Meer hierover ook in hoofdstuk 4.

1.3. Identiteit Sinds medio 2020 werken de gemeenten Hattem, Heerde, Oldebroek, Elburg en Nunspeet, met ondersteuning van provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe, bestuurlijk samen binnen Regio Zwolle. Nadat de regio Noord-Veluwe van een officiële regio veranderde in een overleg met een aantal thematische tafels, zochten zij toenadering tot elkaar. Samen met provincie Gelderland werd een basis gelegd voor een bestuurlijke samenwerking, waar later ook Waterschap Vallei en Veluwe zich bij aansloot. In Regio Zwolle werken 22 gemeenten, vier provincies en vier waterschappen samen. Een regio die de ambitie heeft de vierde economische regio van Nederland te worden, na Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven. Binnen Regio Zwolle profileren de vijf Gelderse gemeenten zich steeds sterker als een subregio. Vanuit een gezamenlijk profiel verwachten we sterker bij te kunnen dragen aan de agenda van Regio Zwolle en beter te kunnen profiteren van diezelfde agenda.

‘We kunnen niet meer zonder circulair ondernemen’ Roeland van Delden, CEO Leadax

‘Human Capital Agenda Regio Zwolle waardevol’ Henk Wessel, gemeente Elburg

13

1.4. Rijk en provincies Provincie Gelderland heeft de zeven Gelderse regio’s, waaronder ook de Kop van de Veluwe, uitgenodigd een regioarrangement op te stellen. Hierin worden vooral ruimtelijke opgaven benoemd en vertaald naar concrete projecten. De Samenwerkingsagenda 2024 - 2028 is hiermee tegelijk het regioarrangement voor de Kop van de Veluwe. Naast stedelijke opgaven die zijn opgenomen in woondeals, gaat het in dit arrangement vooral ook om de inrichting van het landelijk gebied. Hiervoor heeft het Rijk het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) ontwikkeld. Samen met de provincie Gelderland werken de regio’s aan een vertaling hiervan in het Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Om die reden komen natuur (biodiversiteit), landschap, klimaat, bodem en water nadrukkelijk aan de orde in deze agenda. ‘De ruimtelijke keuzes voor landbouw, natuur, water en klimaat wegen we in samenhang met de andere grote opgaven zoals energietransitie, gezonde en veilige leefomgeving, leefbaarheid en verstedelijkingsontwikkeling.’ Zo definieert provincie Gelderland de opgave om voor de zeven regio’s een integraal plan te formuleren. Dit krijgt medio 2023 zijn eerste vorm. In het najaar van 2023 vindt besluitvorming hierover plaats en wordt het plan in concrete afspraken vertaald.

Provincie Gelderland levert hiermee (tevens) haar bijdrage aan de nieuwe Nota Ruimte die de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening gaat maken. Hij verzamelt de bijdragen van de 12 provincies en verwerkt die een nieuw ruimtelijk plan voor Nederland.

14

VLGG De Rijksoverheid wil de natuur herstellen en versterken, de kwaliteit van water en bodem verbeteren en meer doen tegen klimaatverandering. In het kader van het NPLG gaan provincies, waterschappen, gemeenten en maatschappelijke partners, (agrarisch) ondernemers, grondeigenaren en grondgebruikers op zoek naar oplossingen per gebied. In een proces dat vanuit de Rijksoverheid in 2022 in gang is gezet, worden ‘belangen van boeren, natuur, water en klimaat samengebracht met het oog op een vitaal platteland’. Deze belangen kunnen niet los gezien worden van bijvoorbeeld wonen en werken. In de loop van 2024 zal het VLGG programma helder moeten zijn. Het wordt dan opgenomen in de tweede versie van het regioarrangement (2024 e.v.). Meer over het VLGG in hoofdstuk 4. NOVEX In het programma NOVEX werken alle overheden samen aan een plan voor de inrichting van Nederland. Er zijn zestien NOVEX-gebieden aangewezen waar grote ruimtelijke transities vragen om een apart ontwikkelperspectief. Hieronder ook Regio Zwolle. Dit ontwikkelperspectief stellen Rijk en regio samen op. De plannen voor de zestien gebieden worden opgenomen in het ruimtelijk voorstel dat de provincies medio 2023 opleveren. Het gaat om programma’s die van rijksbelang worden geacht. Regio Zwolle is aangewezen is klimaatadaptieve delta. Dit wordt in de omschrijving van de regio

als NOVEX-gebied door het Rijk ook benadrukt: ‘Belangrijk vraagstuk in dit gebied is hoe de opgave voor wonen en werken te combineren met de klimaatopgave en het watersysteem in deze regio. Tot 2040 moeten er 49.000 woningen en 20.000 arbeidsplaatsen in de regio Zwolle worden gerealiseerd. De grootste uitdaging voor de regio zit in het “klimaatadaptief verstedelijken. Door haar ligging in de delta van de IJssel en Vecht is de regio extra kwetsbaar voor klimaatverandering en waterveiligheid.’ De Samenwerkingsagenda 2024 -2028 draagt mede bij aan het ontwikkelperspectief. Voor de Kop van de Veluwe is met name, naast het klimaatadaptief verstedelijken, het behoud en herstel van de natuur van belang. Mede vanwege de (hoge) ligging van een groot deel van ons gebied, hebben we de ambitie een deel van deze opgave voor onze rekening te nemen. Wij zien kansen om de komende decennia ruimte te ontwikkelen voor woningbouw, werklocaties en bijpassende infrastructuur. We doen dit vanuit een dubbeldoelstelling, namelijk door ook te investeren in natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit. Dit lijkt tegenstrijdig: én bouwen én natuur ontwikkelen; maar het kan goed. We kijken daarbij ook naar de ontwikkeling van andere gebieden rondom de Veluwe, zoals Foodvalley en Arnhem Nijmegen.

Voorbeelden van regio’s waar al veel mensen wonen en de natuur van de Veluwe zich op tal van plekken verbindt met omliggende rivieren. Voor het ontwikkelen van het ontwikkelperspectief NOVEX Regio Zwolle, is de Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 van belang. Immers, hierin schetsen wij vormen van de inhoud van dit gebiedsarrangement vanuit het Gelderse perspectief binnen Regio Zwolle. We haken in op de vijf programma’s die vanuit de Verstedelijkingsstrategie voor het NOVEX-gebied Zwolle zijn benoemd. Dit vormt het kader voor de NOVEXaanpak in onze regio. Dit zijn: • Stad Zwolle: Wij voorzien dat de groei van Zwolle ook aan de zuidkant plaats zal vinden. Dat raakt hiermee de ontwikkeling van de Kop van de Veluwe. • Vitale kernen: Wij hebben aangedrongen op een programma Vitale Kernen Regio Zwolle. We zijn bereid hier een actieve rol in te vervullen. • Sponswerking: Een grote opgave: wateroverlast voorkomen in natte periodes, droogte voorkomen als er weinig regen valt. Elke druppel zo lang mogelijk vasthouden; ook voor ons van belang. • Stationsomgevingen: Wij hebben eerder plannen gemaakt voor onze stations en de omgevingen ervan. We hebben deze opgenomen in deze agenda. We nemen al deel aan gesprekken over de uitwerking hiervan. Mobiliteitsstrategie: We werken met de agenda aan een strategie die goed moet aansluiten op de strategie van Regio Zwolle.

Klaas Ruitenberg, gedeputeerde provincie Gelderland

‘Gelderland is een grote provincie, met veel plannen en wensen. De beperkte beschikbare ruimte vereist keuzes. Om tot uitvoering te komen, maken we afspraken met gemeenten, waterschappen en andere betrokkenen. Deze leggen we in regioarrangementen vast voor zeven regio’s, waaronder de Kop van de Veluwe. Deze regio profileert zich nadrukkelijk als een karaktervolle en zelfstandige gemeenschap, die wil bijdragen aan de verstedelijkingsopgave van Regio Zwolle én wil investeren in natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit. We versterken met gemeenten het democratische proces en zorgen ervoor dat gemeenteraden en Provinciale Staten de besluiten nemen en kunnen nemen waar zij verantwoordelijk voor zijn.'

15

HOOFDSTUK 2

2. Sturende principes Voor het inrichten van de ruimte van Nederland zijn veel nationale programma’s ontwikkeld, zoals bijvoorbeeld het NPLG en het programma NOVEX. In dit hoofdstuk leggen we uit hoe we de vele principes verwerken in de diverse opgaven die we in de Kop van de Veluwe realiseren. We vertellen hoe we zorgen dat we aansluiten op de kaders die ontwikkeld worden door Rijk, provincie en regio. De afgelopen jaren heeft de Kop van de Veluwe daarin al keuzes gemaakt die in lijn liggen met principes van hogere overheden. In dit hoofdstuk slaan we de brug tussen prioriteiten, ontwerpprincipes en sturende principes. 2.1. NOVI prioriteiten In de Gebiedsverkenning 2022 zijn we uitgegaan van de NOVI prioriteiten die in 2021 de koers van het Rijk uitzetten als het gaat om de toekomst van de ruimte in Nederland. Deze prioriteiten zijn: • Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie; • Een duurzaam en (circulair) economisch groeipotentieel; • Sterke en gezonde steden en regio’s; • Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. Daarnaast is in de verkenning aandacht besteed aan het begrip brede welvaart. Dit alles is ook in de NOVEX Regio Zwolle vertaald in beleidsdocumenten en zogenaamde ontwerpprincipes. Met name de ontwerpprincipes voor de ruimte van de regio zijn voor de Kop van de Veluwe bruikbaar.

Zij worden inmiddels gehanteerd in op te stellen omgevingsvisies en andere plannen. 2.2. Sturende principes provincie Gelderland Door provincie Gelderland zijn voor de zeven Gelderse regio’s drie zogenaamde sturende principes voor de ruimte van Gelderland benoemd. Deze zijn leidend voor de uitwerking van het Regioarrangement. Deze sturende principes sluiten goed aan bij de stappen die we als Kop van de Veluwe hebben gezet met de gebiedsverkenning. De drie principes zijn 1.       Ruimtelijke kwaliteit. 2.       Bodem en water sturend. 3.       Brede welvaart.

16

1. Ruimtelijke kwaliteit Dat we een hoogwaardige ruimtelijke kwaliteit nastreven in de Kop van de Veluwe mag duidelijk zijn. Bij het uitwerken van toekomstige ontwikkelingen zijn de eerder benoemde uitganspunten of prioriteiten en principes leidend. Daarbij koesteren we onze fraaie landschappen, historische kernen, het agrarisch karakter en de uitgestrekte natuur. Een prettige leefomgeving voor onze inwoners en bezoekers staat voorop. Daar waar we vinden dat de ruimtelijke kwaliteit of kwaliteit van de leefomgeving verbeterd kan worden, benoemen we dit door de in deze agenda opgenomen gebiedsopgaven. Deze worden uitgewerkt in hoofdstuk 6. We betrekken de samenleving bij het karakteriseren van de ruimtelijke kwaliteit als het gaat om gebruikswaarde (economische benutting), toekomstwaarde (ecologische duurzaamheid) en belevingswaarde (perspectief van de burger). Dit gebeurt vooral op lokaal niveau. We maken gebruik van de lagenbenadering. Die stelt het bodem- en watersysteem van Nederland centraal als uitgangspunt voor het omgevingsbeleid. De ‘ondergrond’ stelt dan voorwaarden aan ruimtelijke ontwikkelingen. We houden hiermee rekening als we kijken hoe we de ruimte het best kunnen benutten. We zetten de klimaatadaptieve ontwerpprincipes van NOVEX Regio Zwolle in om krachtige natuurlijke systemen na te streven en toekomstige beheerskosten onder controle te houden.

We willen als gemeenschap van op dit moment 108.000 inwoners de ruimte vitaal houden.

2. Bodem en water sturend De Kop van de Veluwe is onderdeel van de klimaatadaptieve NOVEX Regio Zwolle en van oudsher van het natuursysteem Veluwe. Om dat systeem robuuster te maken, is het belangrijk we het evenwicht in het natuurlijk systeem (water, bodem en natuur (biodiversiteit)) herstellen. En meer ruimte creëren voor natuurlijke processen. Onder de Veluwe bevindt zich namelijk een van de grootste zoetwatervoorraden van Nederland. Om de beschikbaarheid van water vanuit deze voorraad in de toekomst te waarborgen, is de natuurlijke sponsfunctie van de Veluwe van belang. Die willen we herstellen door het grondwater aan te vullen. Dat kan door zoveel mogelijk regenwater te infiltreren. Ook gaan we zuiniger om met de beschikbare watervoorraad door kritisch te kijken naar (nieuwe) onttrekkingen, verdamping te verminderen en water op de flanken van het gebied vast te houden. De keuze dat bodem en water sturend zijn in toekomstige ontwikkelingen hebben we al gemaakt. Binnen Regio Zwolle is een set heldere ontwerpprincipes gemaakt die wordt uitgewerkt in het programma ‘Regionale Sponsstrategie’ (zie paragraaf 1.4 over Rijk en provincies). Het is daarnaast van belang dat water en bodem niet vervuild raken. Bodemdegradatie en een matige waterkwaliteit worden een steeds groter probleem.

De hieronder opgenomen uitgangspunten en gidsprincipes liggen ten grondslag aan de keuzes in de ruimtelijk ordening en inrichting van onze regio en worden meegenomen bij de uitwerking van de gebiedsopgaven. De ontwikkeling en concretisering van de uitgangspunten en gidsprincipes zijn nog in ontwikkeling. Die nieuwe inzichten worden uiteindelijk onderdeel van het regioarrangement.

Water en bodem sturend denken en werken, vereist ook aandacht voor riviermanagement. Het Rijksprogramma Integraal Riviermanagement leidde al eerder tot ingrijpende aanpassingen in het landschap, denk aan de IJsseldelta. We weten inmiddels dat ook binnendijks maatregelen nodig zijn om de stijging van het water in de rivier op te vangen. Samen met provincie Gelderland, Waterschap Vallei en Veluwe, Rijkswaterstaat, het Deltaprogramma en de NOVEX Regio Zwolle blijven we attent op de gevolgen van klimaatverandering voor onze dijken en het achterliggende landschap. Ontwerpprincipes: • Vermijd verstedelijking op plekken die veel beschermende maatregelen vragen. Dit zijn plekken die niet aansluiten op het natuurlijke watersysteem en die bestaande bebouwing niet helpen klimaatadaptiever te worden. • Verstedelijking volgt het bestaande watersysteem met natuurlijke, meervoudige oplossingen. Gedacht vanuit de logica van het systeem en door ter plaatse verstedelijkingsopgaven te combineren. • Houd een druppel zo lang mogelijk, zo hoog mogelijk vast, en benut deze zo veelzijdig mogelijk, vóór je hem afvoert naar zee of kwijtraakt door verdamping. • Ontwikkel elk gebied als blauwgroene klimaatmachine (zonder stekker): stedelijke ontwikkelingen leveren altijd een bijdrage aan klimaatadaptie en helpen daarbij ook de directe omgeving.

Bovendien dragen gebiedsontwikkelingen bij aan de gezondheid en het geluk van bewoners in de omgeving. De nieuwe ruimtelijke verschijningsvorm geeft uitdrukking aan de specifieke lokale situatie. • Denk op regionaal en op systeemniveau maar handel locatiespecifiek. Kies natuurlijke en meervoudig te gebruiken oplossingen. • Zorg dat projecten bijdragen aan het helpen oplossen van regionale opgaven. Door buiten de projectgrens te denken en te borgen dat een ontwikkeling de regio als geheel verbetert op alle relevante onderdelen. • Het sponswerkend vermogen neemt bij een gebiedsontwikkeling altijd toe. De doelen en opgaven die in deze samenwerkingsagenda aan bod komen hangen hiermee nauw samen. Tegelijkertijd stelt provincie Gelderland uitgangspunten en gidsprincipes op. Deze zijn nog in ontwikkeling en worden uiteindelijk onderdeel van het regioarrangement. We zullen ook met deze uitgangspunten rekening moeten houden bij de uitwerking van de gebiedsopgaven.

17

Uitgangspunten Water en Bodem Sturend (Kamerbrief I&W, 25.11.2022): • Niet afwentelen. • Meer rekening houden met extremen. • In samenhang omgaan met wateroverlast, droogte en bodem. • Meerlaagsveiligheid. • Minder afdekken, minder vergraven, niet verontreinigen. • Integrale aanpak in de leefomgeving. • Pas toe of leg uit. Gidsprincipes Water en Bodem Sturend Zorg voor ruimte voor water • Zorg voor ruimte voor de rivier. • Zorg voor ruimte voor toekomstige dijkversterkingen. • Zorg voor ruimte voor rivierwater binnendijks. • Zorg voor ruimte voor water in regionale systemen. Zorg voor voldoende water • Vergroot de veerkracht van het watersysteem. • Maak ruimte om water te bergen en vast te houden. • Houd water vast in de bodem. • Realiseer een hoger grondwaterpeil rond natuurgebieden • Zorg voor voldoende drinkwaterbronnen • Bespaar water. Zorg voor schoon water en schone bodem • Beperk gebruik van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen. • Voorkom nieuwe verontreinigingen. • Houd rekening met diffuse verontreinigingen. Zorg voor een vitale en efficiënt geordende bodem • Versterk de regie op de ondergrond. • Behoud waardevolle bodems, zorg voor duurzaam bodembeheer. • Verminder verstoring van de bodem en zet in op hergebruik. • Geef prioriteit aan preventie en sanering bodemverontreiniging. • Ga afdekking van de bodem tegen.

Zorg voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving • Maak water en bodem sturend voor locatiekeuzes en inrichting. • Houd locaties toekomstige waterberging, rivierafvoer en dijkversterking vrij van bebouwing. • Bouw klimaatadaptief en natuurinclusief. • Streef naar minder netto-landgebruik voor ontwikkelingen.

Bert van Vreeswijk, heemraad Waterschap Vallei en Veluwe

‘Water en bodem sturend maken bij de inrichting van het land is een omslag in ons denken en doen en daarom een stevige opgave. Maar de keuzes die we maken, hebben voordelen op de korte en de lange termijn. Ze dragen bij aan een gezonde en veilige leefomgeving. Wij zullen ons nadrukkelijker bemoeien met beleidskeuzes, omdat we vaker en eerder moeten bedenken wat de consequenties zijn van keuzes voor bodem en water. De keuzes vragen goede samenwerking tussen veel partijen. Als waterschap werken we graag

3. Brede welvaart Het begrip brede welvaart is ontstaan vanuit het feit dat economische groei en het daar bijbehorende Bruto Binnenlands Product (BBP) niet de alle zaken meet die echt belangrijk zijn. Brede welvaart kijkt ook naar de kwaliteit van leven. Bij een brede welvaartsaanpak die hierop focust, kijken we breder naar de kwaliteiten van ons gebied. Werkgelegenheid, arbeidsplaatsen en inkomen blijven belangrijk, maar daarnaast is er ook aandacht voor gezondheid, veiligheid, sociale cohesie en een groene leefomgeving. Bij brede welvaart wordt naast het economische kapitaal ook het maatschappelijk en natuurlijk kapitaal meegewogen. Dit sluit goed aan bij de lagenbenadering die in de Gebiedsverkenning 2022 is geïntroduceerd en die we ook hanteren in deze agenda. In de Gebiedsverkenning 2022 kwam brede welvaart ook aan bod. We zien dat we hierbij een vergelijkbare ontwikkeling doormaken als Regio Zwolle. De Monitor 2022 beschreef de brede welvaart in Regio Zwolle als volgt: ‘Voor het merendeel van de thema’s slaat de balans positief uit; Regio Zwolle scoort daarop beter dan het Nederlands gemiddelde. Op geen enkel thema van brede welvaart scoort Regio Zwolle uitgesproken slecht. Bovengemiddeld goed wordt gescoord op de thema’s die verband houden met de kwaliteit van de fysieke en sociale leefomgeving.

Op het gebied van materiële welvaart zien we dat de regio per saldo iets minder scoort dan het landelijk gemiddelde. Daar staat tegenover dat de regio de afgelopen jaren een sterke economische ontwikkeling heeft doorgemaakt.’ Met behulp van het brede welvaartsperspectief wordt zicht gegeven op de samenhang of onderlinge verbanden tussen de verschillende brede welvaartsthema’s en -indicatoren. Zo kan een economische impuls leiden tot banengroei en het inkomen van de inwoners verbeteren, maar ten koste gaan van de kwaliteit van natuur en milieu. Ditzelfde geldt voor groei van het aantal woningen c.q. inwoners in de Kop van de Veluwe. In de Gebiedsverkenning 2022 hebben de gemeenten in de Kop van de Veluwe de ambitie benoemd om de komende jaren forse aantallen woningen bij te bouwen. Deze zijn goed voor duizenden nieuwe inwoners. Vraag is hoe dit gedaan kan worden zonder af te doen aan natuurwaarden en kwaliteit van de leefomgeving. Ook een toename van de mobiliteit van deze inwoners kan leiden tot een afname van de brede welvaart die wordt ervaren in het gebied.

Nog een andere uitdaging ligt in de ontwikkeling van de regionale economie. Een groei van de bevolking zal vertaald moeten worden in meer werkgelegenheid. Die balans willen bestuurders in het gebied in stand houden. Ze willen voorkomen dat de al bestaande negatieve pendel (meer mensen die in de Kop wonen en buiten het gebied werken ten opzichte van mensen die buiten het gebied wonen en in de Kop werken) nog verder doorslaat. Dit vereist ruimte voor bedrijven. Ook deze ruimte kan een aanslag betekenen op de brede welvaart. Meer bedrijventerreinen leiden in de meeste gevallen tot minder kwaliteit van het landschap. Groene ruimte wordt ingeruild voor veelal grijze en rechthoekige gebouwen. Anders dan bij alleen sturen op economisch groeibevordering, wordt door toepassing van brede welvaart als afwegingskader ruimer en beter zicht geboden op (mogelijke) afruilen tussen de verschillende thema’s. Het stelt de regio in staat integrale keuzes te maken die helpen de balans in de regio te behouden dan wel te versterken. Voor nu en de toekomst. Ter illustratie: de Kop van de Veluwe profiteert mee van de bovengemiddelde economische groei, lage werkloosheid en het positieve arbeidsethos in Regio Zwolle. In gang gezette initiatieven als het TechLab, voor het gerichter opleiden van arbeidskrachten, draaien goed. Veel meer bedrijven dan verwacht, hebben zich hierbij aangesloten.

Alleen, die bovengemiddelde groei van Regio Zwolle houdt ook in dat er schaarste ontstaat in de Kop van de Veluwe: • Het tekort aan goed geschoolde arbeidskrachten is nog steeds groot. • Het tekort aan voldoende ruimte voor bedrijven om te kunnen groeien is toegenomen. • Het tekort aan elektriciteit voor energie vergende be drijfsprocessen groeit en lijkt op korte termijn moeilijk te kunnen worden opgelost. Dergelijke schaarste speelt niet alleen in de Kop van de Veluwe, maar in heel Nederland. Activiteiten, projecten en pilots die in de Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 zijn opgenomen richten zich op het bestrijden van deze schaarste en het verder versterken van de brede welvaart in de Kop van de Veluwe.

mee aan de ontwikkelingen in de Kop van de Veluwe.’

18

19

Intermezzo: 2063 Een toekomstdroom Om te voorkomen dat we de komende jaren keuzes maken waar we later spijt van krijgen (‘no regret’), kijken we vooruit. Hoewel we de toekomst niet kunnen voorspellen, kunnen we wel een lijn uitzetten op basis van ontwikkelingen in het verleden en prognoses over bijvoorbeeld klimaat, natuur en ontwikkeling van de bevolking. In dit hoofdstuk schetsen we een scenario: een mogelijke ontwikkeling waar we mee te maken krijgen. Het is niet meer dan een schets zonder bestuurlijke status, maar wel een relevante oefening voor de keuzes over woningbouw, bedrijvenlocaties en infrastructuur die voor ons in de toekomst liggen. Welkom in 2063… Regio Zwolle heeft de laatste tientallen jaren een vlucht genomen. Geleidelijk aan is de populariteit van Zwolle en haar omliggende regio verder gegroeid. De regio laat het nieuwe Nederland zien. Het toont de wereld hoe de vele inwoners en bezoekers leven in een groene, avontuurlijke en veilige leefomgeving van hoog niveau, midden in de delta van IJssel, Vecht en andere stromen. Water en land, polders afgewisseld door glooiende landschappen en rivieren maken Regio Zwolle een geliefde bestemming om te laten zien hoe we Nederland hebben getransformeerd.

Veranderd van een land van dijken en gemalen naar een land dat kan meebewegen met water, droogteperioden goed kan doorstaan en als het moet piekafvoeren kan verwerken én opslaan voor als de droogte weer toeslaat. Allemaal mooi, maar hoe is het in de Kop? Mobiliteit Waar in de verstedelijkingsstrategie uit 2022 nog werd gesproken over tweemaal per uur een snelbus van hub ’t Harde naar Zwolle, rijden er inmiddels vier bussen per uur. In de spits rijden bussen af en aan, om zo de regiometro Harderwijk – Zwolle – Meppel te ontlasten. Autorijden gaat autonoom. Er past veel meer verkeer veilig op een wegvak. De tijd in de auto wordt gebruikt voor andere zaken. Rijden over de snelwegen is door het rekeningrijden wel duur.

20

De Zuiderzeestraatweg is niet meer de snelle doorgaande route van vroeger. De gehele weginrichting is aangepast om de weg voor langzaam verkeer zo veilig mogelijk te maken. Daarmee is de tijd van veel verkeersslachtoffers voorbij. De fiets heeft het in de Kop gewonnen van de auto. De fietser zit dankzij een kap droog op zijn fiets en rijdt met 40 km/u over het uitgebreide fietsnetwerk. De hoofdfietsroutes richting Zwolle, Apeldoorn en Amersfoort zijn van vele zijtakken voorzien. In minder dan 10 minuten fietsen is de bewoner van een erfdeel-appartement aan de Kleine Woldweg in gemeente Oldebroek op IC-station Kampen Zuid. De nieuwe generatie treinen brengt de Oldebroeker zo naar Amsterdam. Landschap De Kop van de Veluwe heeft de afgelopen jaren een forse bijdrage ontvangen van het Rijk om natuurgebied verder uit te bouwen tot Natura 2100 park. Deze bijdrage komt uit het RR Fonds, het RekeningRijden-fonds. Dankzij deze financiële investeringen is de snelweg op twee gedeelten over een aanzienlijke lengte overdekt. Op het zo gevormde dak gaat de natuur haar gang. Een enkele wandelroute maakt de natuurbeleving bereikbaar. Onder het dak is ruimte gemaakt voor functies die bij de snelweg horen. Logistieke wisselpunten bijvoorbeeld. Hier wordt vracht van grote vrachtwagens op kleinere overgezet. Zodoende gaat er minder groot transport Zwolle in.

De verbouwingen aan de snelweg en de toevoeging van het nieuwe stedelijk programma zijn gerealiseerd in het gebied dat in 2023 nog Natura 2000-gebied was. In die tijd was bouwen in dit gebied en daarmee natuur versterken door beperkende wetgeving nauwelijks mogelijk. Door de overkluizing van de snelwegen is aan de Kop enerzijds een aanzienlijke hoeveelheid overdekt bedrijventerrein toegevoegd en anderzijds is het natuurareaal vergroot. Langs de randen van de snelweg staan slimme woongebouwen. Zij zijn zo neergezet dat geluidsoverlast in het natuurgebied nog verder wordt gereduceerd. Vanwege de prachtige ligging zijn het geliefde woonplekken: hoog en droog, met een mooi uitzicht en prima bereikbaar dankzij de nabijheid van hubs. De natuur is diverser en minder doorsneden door autowegen. De rust in het gebied is toegenomen. En dat terwijl er in de Kop meer mensen wonen. Inwoners Al jaren wordt Regio Zwolle geroemd om haar inclusiviteitsbeleid en organisatievermogen. Dat zorgt ervoor dat inwoners ook tijdens de economische crisis van de afgelopen jaren perspectief op werk en inkomen hielden. Het allerbelangrijkste effect van het beleid is dat mensen geborgenheid vinden in hun gemeenschap. Ze zijn niet eenzaam en kunnen altijd ergens terecht, ook als familie veel verder weg woont. Hierdoor kennen we nog een bloeiend verenigingsleven. Tieners maken weinig gebruik van social media.

Ze ontmoeten elkaar vooral fysiek, buiten in het dorp, de oude stadjes of in de grote tussenliggende struinnatuur. Een ander opvallend detail: de ouderen in de Kop van de Veluwe worden heel oud. Haast net zo oud als de mensen in Acciaroli, Italië, een zogenaamde blauwe zone. Wetenschappers stelden vast dat de mensen daar zo oud worden doordat ze eigen voedsel verbouwen. Hierdoor blijven zo fit als twintigers. In de jaren twintig is een gezondlevenprogramma gekoppeld aan erfdelen-initiatieven. Hierdoor is er een generatie jongeren en ouderen opgegroeid, die hun vrije tijd samen met de erfboeren inzet om het landschap en de erftuinen te onderhouden. Zo leiden ze in de erfbuurtschapjes gezamenlijk een heerlijk leven. Ook in de dorpen bestaan buurttuinen. Het erfdelen is een blauwdruk geworden voor vele buitengebieden in Oost-Nederland. Het bleek dé oplossing om woningen te realiseren op het moment dat rond 2030 het energienetwerk geen nieuwe bouwprojecten meer aan kon. Al met al leven in 2063 150.000 mensen op een ontspannen manier samen in de Kop van de Veluwe.