AP 8. Bijlage 1 nota Weerstandsvermogen Risicomanagement Gemeente Nunspeet 2025

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet 2025 . nunspeet.nl

Inhoudsopgave

1. Inleiding .............................................................................................3 1.1 Algemeen ........................................................................................................................3 1.2 Doel en opzet ....................................................................................................3 2. Begripsbepaling ................................................................................4 3. Doelstellingen risicomanagement ..................................................5 3.1 Inleiding ...........................................................................................................................5 3.2 Doelstellingen ...............................................................................................................5 4.

Risicomanagement in gemeente Nunspeet ...................................6 4.1 Inleiding ...........................................................................................................................6 4.2 Stap 1: Identificatie van risico’s ..............................................................................6 4.3 Stap 2: Analyse en beoordelen van de risico’s .................................................6 4.4 Stap 3: Beheersing van risico’s ...............................................................................8 4.5 Stap 4: Monitoren van risico’s ................................................................................8 4.6 Stap 5: Rapporteren en evalueren.........................................................................8 5. Risico’s Informatieveiligheid .........................................................10 6. Risicomanagement in relatie tot het weerstandsvermogen 6.1 Norm voor de ratio van het weerstandsvermogen

10 10

6.2 Functies van het eigen vermogen in relatie tot de weerstandscapaciteit11 6.3 Beschikbare weerstandscapaciteit ......................................................................11 7. Houdbare gemeentefinanciën.....................................................................14 8. Risicomanagementproces, taken en verantwoordelijkheden .....15

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

2

1 Inleiding 1.1 Algemeen Ambities formuleren, beleid maken en uitvoeren, het brengt altijd risico’s met zich mee, en ook niets doen kan leiden tot risico’s. Gemeente Nunspeet is een ambitieuze, heeft nog veel plannen, waaronder ’t Hul Noord en Nieuw Feithenhof. Gemeente Nunspeet beschouwt risico’s niet uitsluitend als iets negatiefs of iets dat zoveel mogelijk moeten worden gemeden. Risicomanagement gaat niet alleen om het wegnemen van gevaren, maar ook het benutten van kansen. Als risico’s goed in kaart worden gebracht, beheersmaatregelen worden getroffen en bij de uitvoering daarvan goed de vinger aan de pols wordt gehouden, worden risico’s op een goede manier beheerst. Daarbij kan ook bewust gekozen worden om bepaalde risico’s te accepteren. De nota weerstandsvermogen en risicomanagement draagt bij aan de realisatie van de doelen van gemeente Nunspeet via beleidsregels voor de inventarisatie van risico’s, het weerstandsvermogen en de financiële kengetallen. Een risico-inventarisatie is nooit volledig. We kunnen natuurlijk nooit alle risico’s in kaart brengen die zich in een bepaalde periode kunnen voordoen. Wel draagt risicomanagement bij aan de bewustwording van het werken met risico’s en het maken van bewuste keuzes.

In artikel 23 lid 2 Financiële verordening 2025 gemeente Nunspeet en artikel 212 van de Gemeentewet is over weerstandsvermogen en risicomanagement bepaald dat het college eenmaal in de vier jaar een (bijgestelde) Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement aanbiedt. De nota behandelt risicomanagement, inventarisatie van de risico’s, het opvangen van risico’s door verzekeringen, voorzieningen of anderszins. In de nota wordt tevens de aanwezige en gewenste weerstandscapaciteit aangegeven. In 2020 is de huidige nota weerstandsvermogen en risicomanagement vastgesteld. Jaarlijks stelt de raad bij de begroting de paragraaf weerstandsvermogen en risicomanagement vast. Bij de jaarrekening wordt op basis van de tijdens het proces opgestelde inventarisatie de risico’s aangegeven waarmee rekening moet worden gehouden. In de paragraaf wordt ook het gewenste weerstandsvermogen bepaald De paragraaf weerstandsvermogen en risicomanagement in zowel de begroting als de jaarrekening zijn verder ontwikkeld. De ontwikkeling van het weerstandsvermogen en de weerstandscapaciteit zijn nog gedetailleerder in kaart gebracht om enerzijds nog meer vat te krijgen op de risico’s die de gemeente loopt en anderzijds de raad nog beter te informeren over de stand van zaken. Vanwege ontwikkelingen binnen gemeente Nunspeet wordt risicomanagement steeds belangrijker.

Een aantal grote projecten, die voortvloeien uit het coalitieakkoord en het collegeprogramma is in ontwikkeling of in voorbereiding. Daarnaast wordt de gemeente geconfronteerd met overschrijdingen op taken binnen het Sociaal Domein en nieuwe taken zoals de Omgevingswet. De risico’s die de gemeente loopt zijn niet alleen financiële risico’s. Ook risico’s met een imago impact spelen een rol. Daarnaast vinden we dienstverlening steeds belangrijker. Voor een goede dienstverlening geldt als voorwaarde dat data beschikbaar is voor iedereen, op elke plek, op elk gewenst moment. Dit fenomeen maakt informatiebeveiliging steeds belangrijker maar ook risicovoller.

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

3

1.2 Doel en opzet van de nota weerstandsvermogen en risicobeheersing Bij weerstandsvermogen gaat het om het vormen van een financiële buffer die toereikend is om niet begrote kosten, die onverwachts en substantieel zijn, te dekken zonder dat de begroting en het beleid aangepast hoeven te worden. Bij risicobeheersing gaat het om het uitvoeren van een systematische en periodiek terugkerend proces van identificeren, beoordelen, kwantificeren van risico’s, het bepalen en uitvoeren van activiteiten en maatregelen die de kans van optreden en/of de gevolgen van risico’s beheersbaar houdt en het evalueren en rapporteren over de verschillende stappen in het proces. Het doel van deze nota is: • Inzicht bieden in de financiële risico’s van de gemeente; • Vaststellen van een passend niveau van het weerstandsvermogen; • Bevorderen van het risicobewustzijn binnen de organisatie; • Verankeren van risicomanagement in de planning en de control cyclus. Met een geactualiseerde nota weerstandsvermogen en risicobeheersing heeft de raad een zo actueel mogelijk inzicht in de wijze waarop het weerstandsvermogen wordt opgebouwd en hoe binnen gemeente Nunspeet risicobeheersing wordt toegepast.

2. Begripsbepaling Voordat een beleid ten aanzien van risicomanagement bepaald kan worden is het noodzakelijk de verschillende begrippen te definiëren. In dit hoofdstuk komen de verschillende begrippen met betrekking tot risico’s aan de orde. Risico De kans is een kans op het optreden van een gebeurtenis die het behalen van doelen kan belemmeren of vertragen. Dit betreft naast financiële ook niet-financiële risico’s zoals bestuurlijke en juridische risico’s, imago- en fraude risico’s. Deze hebben niet (altijd) een direct financiële impact maar kunnen (op termijn) wel grote gevolgen hebben voor de gemeente. Uit de definitie van een risico volgt dat een goede omschrijving van een risico de volgende elementen bevat: • •

Een kans op het optreden van een gebeurtenis (p<1). Het gaat hier dus om een mogelijke gebeurtenis. Als iets 100% zeker is, is het geen risico meer. Behalen van doelen kan belemmeren of vertragen; Het gevolg van het optreden van een risico kan heel breed zijn. Het kan zowel leiden tot financiële consequenties maar ook tot het niet of niet meer volledig kunnen realiseren van het gewenste beleid.

De risico’s relevant voor het weerstandsvermogen zijn die risico’s die niet op een andere manier zijn ondervangen en die een financieel gevolg kunnen hebben. Doen deze risico’s zich voor, dan worden ze dus gedekt via het weerstandsvermogen. Regulier risico’s – risico’s die zich regelmatig voordoen en die vaak vrij goed meetbaar zijn – en risico’s zonder financieel gevolg maken geen deel uit van de risico’s die onder het weerstandsvermogen vallen. Hiervoor kunnen verzekeringen worden afgesloten of voorzieningen worden getroffen.

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

4

Beschikbare weerstandscapaciteit De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit de aanwezige middelen en mogelijkheden waarover de gemeente beschikt om niet begrote kosten die onverwacht en aanzienlijk zijn, af te dekken. Hierbij kan onderscheid gemaakt worden tussen structurele en incidentele weerstandscapaciteit. Structurele weerstandscapaciteit Met structurele weerstandscapaciteit worden de middelen bedoeld die permanent ingezet kunnen worden om tegenvallers in de lopende exploitatie op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van de uitvoering van de programma’s. Incidentele weerstandscapaciteit Met de incidentele weerstandscapaciteit wordt bedoeld het vermogen om calamiteiten en andere éénmalige tegenvallers op te kunnen vangen zonder dat dit invloed heeft de voortzetting van taken op het geldende niveau. Structurele weerstandcapaciteit De structurele weerstandscapaciteit bestaat uit: 1. Onvoorziene uitgaven structureel. 2. Onbenutte belastingcapaciteit. 3. Structureel exploitatieoverschot Incidentele weerstandscapaciteit 1. De incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit: 2. Het vrije deel van de algemene reserve, 3. De bestemmingsreserves. 4. Stille reserves (gesteld op nihil). 5. Onvoorzienbare uitgaven incidenteel.

Benodigde weerstandscapaciteit De benodigde weerstandscapaciteit is het bedrag dat op basis van de gekwantificeerde risico’s nodig is om niet begrote kosten die onverwacht en aanzienlijk zijn, af te dekken. Weerstandsvermogen Weerstandsvermogen is dat deel van de weerstandscapaciteit dat niet nodig is voor afdekking van alle risico’s ofwel: Weerstandsvermogen is weerstandscapaciteit minus totaal van alle risico’s. Integraal risicomanagement Het organisatie breed stimuleren van risicobewustzijn en doorlopend beheren (in beeld brengen) en beheersen van alle typen risico’s. Door het ontwikkelen en stimuleren van risicobewustzijn in de organisatie kan de beheersing van risico’s worden verbeterd. Een belangrijk onderdeel hierbij is regelmatig het gesprek te voeren zowel ambtelijk als bestuurlijk over (strategische) risico’s. Hierdoor ontstaat namelijk een gezamenlijk beeld van de risico’s. Niet door te zenden, te vertellen en voor te lichten maar door te delen, te bespreken en de dialoog aan te gaan. Deze ‘risicodialoog’ is een open gesprek me als doel het gezamenlijk bepalen van een constructieve risico-aanpak. Het gesprek en de communicatie over risico’s is een essentieel onderdeel van integraal risicomanagement.

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

5

3. Doelstellingen risicomanagement 3.1 Inleiding Een groot aantal ontwikkelingen heeft ertoe bijgedragen dat lagere overheden steeds meer het besef hebben gekregen dat het sturen op risico’s noodzakelijk is om de financiële positie en het imago van de gemeenten te beschermen. Het uitvoeren van een risicoanalyse binnen de gemeente vormt een goede basis, maar daarmee is de gemeente er nog niet. Het risicoprofiel is continu aan veranderingen onderhevig. Risicomanagement is een continuproces van identificatie, beoordeling en evaluatie van risico’s en beheersmaatregelen. 3.2 Doelstellingen De doelstellingen die gemeente Nunspeet nastreeft met risicomanagement zijn: a. Reduceren van de gevolgen van risico’s Er voor zorgen dat het daadwerkelijk optreden van risico’s zo weinig mogelijk effect heeft op de beleidsuitvoering en het voorzieningenniveau. Dit kan door de weerstandscapaciteit te verhogen of de risico’s te verminderen. b. Voldoen aan wet- en regelgeving In het Besluit Begroting en Verantwoording gemeenten en provincies (BBV) is verplicht voorgeschreven aandacht te besteden aan het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico's. c.

Actualisering van het weerstandsvermogen en risico’s

Het bepalen van de benodigde en beschikbare weerstandscapaciteit en de weerstandcapaciteit op het gewenst niveau houden.. d. Verhogen van het risicobewustzijn Hieronder wordt het creëren, stimuleren en vergroten van risicobewustzijn verstaan. Het bewustzijn is zowel van belang op het niveau van het bestuur als het management. Het bestuur stelt de kaders vast. Het management zorgt voor een goed informatieverstrekking over risico’s aan het bestuur. Daarnaast is het management verantwoordelijk voor het beheersen van de risico’s. Verder moet de organisatie bewust zijn dat risicomanagement een belangrijke plek heeft in de planning & control cyclus. e. Beoordelen en optimaliseren van het weerstandsvermogen Dit doel richt zich op het weerstandsvermogen van onze gemeente. De risico’s en de weerstandscapaciteit moeten worden bepaald om inzicht te krijgen in het weerstandsvermogen. Met actief risicomanagement kan erna worden gewerkt om een acceptabel weerstandsvermogen te realiseren en te behouden. f.

Beheersen risico’s

Het beheersen van de risico’s die gemeente loopt binnen de bestaande processen. g. Inzicht in de risico’s Inzicht krijgen in de risico’s die de gemeente loopt waarbij de focus ligt op zowel de financiële risico’s als de niet financiële risico’s.

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

6

4. Risicomanagement in gemeente Nunspeet 4.1 - Inleiding De risico’s die gemeente Nunspeet loopt zijn van uiteenlopende aard en hangen samen met onze schaalgrootte en gemeente specifieke factoren. Tegen een deel van deze risico’s heeft gemeente Nunspeet zich verzekerd, maar voor een groot deel zijn de risico’s onverzekerbaar. Daarnaast zijn uit kostenoogpunt bepaalde risico’s niet verzekerd. Om de risico’s die gemeente Nunspeet loopt, te managen kan in het proces van risicomanagement de volgende stappen worden onderscheiden. 4.2 - Stap 1: Identificatie van risico’s De eerst stap in het proces van risicomanagement is het in kaart brengen van de risico’s. Op gestructureerde wijze identificeren van mogelijk toekomstige gebeurtenissen, het adequaat formuleren van deze gebeurtenissen in de vorm van risico’s en het vaststellen van de oorzaken van deze risico’s. 4.3 - Stap 2: Analyse en beoordelen van de risico’s Om risico’s te kunnen beoordelen worden de kans en het (financiële) gevolg van elk risico bepaald. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van zogenaamde referentiebeelden. Als wordt geschat dat een risico zich bijvoorbeeld eenmaal in de tien jaar zal voordoen is de kans op optreden 10%. Als een risico zich éénmaal per jaar kan voordoen is de kans 90%. Bij 100% is het geen risico meer.

Daarna wordt per risico het financiële gevolg ingeschat in het geval het risico zich daadwerkelijk zou voordoen. Hierna treft u twee tabellen de indeling van de kansen en financiële gevolgen aan. Voor de beoordeling van de kans dat een risico daadwerkelijk optreedt hanteren we vijf klassen met de volgende referentiebeelden:

Klasse 1 2 3 4 5

Aantal keren dat een risico zich, naar verwachting voordoet < 1 x per 10 jaar 1 x per 5 - 10 jaar 1 x per 2 - 5 jaar 1 x per 1 - 2 jaar 1 x per jaar of <

Kans 10% 30% 50% 70% 90%

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

7

Voor het bepalen van de financiële gevolgen wordt gebruik van de volgende indeling:

Klasse 1 2 3 4 5 6

Bandbreedte Geen gevolgen € 0 < € 5.000 € 5.0000 < € 25.000 € 25.000 < € 75.000 € 75.000 < € 250.000 > € 250.000

Financieel gevolg Geen Zeer laag Laag Midden Hoog Zeer hoog

Het reële financiële gevolg wordt dus bepaald door de” Kans’ en het ’Financiële gevolg’ met elkaar te vermenigvuldigen. De risico’s met het grootste financiële gevolg krijgen de hoogste prioriteit bij het beheersen van de risico’s. Binnen de gemeente Nunspeet worden de geïnventariseerde risico’s ingedeeld in de volgende categorieën: • Juridische risico’s waaronder Woo gerelateerde risico’s • Financiële risico’s • Personele / organisatorische risico’s • Projecten en strategische risico’s • Grondexploitatie • Milieu risico’s • Verbonden partijen • Risico’s Sociaal domein • Risico’s Informatieveiligheid • Risico’s Privacy

4.4 - Stap 3 Beheersing van risico’s In deze fase worden oplossingen gedefinieerd om de geïdentificeerde risico’s te beheersen. Het is van belang dat in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing wordt aangegeven hoe met de risico’s wordt omgegaan. Voor elk risico moet een keuze gemaakt worden uit de volgende maatregelen: - Vermijden Het beleid waar een risico door ontstaat, wordt beëindigd. Op een andere manier wordt vormgegeven of wordt geen beleid gestart dat een risico met zich meebrengt. - Verminderen Het risico afdekken via een verzekering, een voorziening of een ander budget in de begroting; de gevolgen van een risico worden beperkt. - Overdragen Dit kan door het beleid dat een risico met zich meebrengt, te laten uitvoeren door een andere betrokken partij, die daarbij ook de financiële risico’s overneemt. - Accepteren Risico’s kunnen ook bewust genomen worden. Als een risico niet wordt vermeden, verminderd of overgedragen, wordt een risico geaccepteerd en moet de eventuele financiële schade volledig via de weerstandscapaciteit worden afgedekt.

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

8

4.5 - Stap 4 Monitoren van risico’s Het doel van continue monitoring is om tijdig (wijzigingen in) risico’s te signaleren, adequate maatregelen te kunnen treffen en waar nodig bij te sturen. Hoe eerder een (wijziging in een) risico wordt gesignaleerd, hoe beter de gevolgen te beheersen zijn. Hier wordt zo veel als mogelijk aangesloten op de planning en control cyclus. 4.6 - Stap 5 Rapporteren en evalueren De verplichte paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing, zoals die in de begroting en de jaarrekening naar voren komt, moet de Nota Weerstandsvermogen en risicomanagement als ijkpunt hebben. Dit houdt in dat de opzet van de paragraaf volgens de in deze nota uitgezette lijn zal zijn. Ook worden wijzigingen in het beleid en mutaties in risico’s overeenkomstig het beleid uit deze nota gerapporteerd. De jaarrekening moet ook het moment van evaluatie zijn. Hoe heeft een risico zich nu daadwerkelijk ontwikkeld ten opzichte van wat ingeschat was.

5 – Risico’s informatieveiligheid en privacy Informatie is één van de belangrijkste bedrijfsmiddelen van een organisatie. Toegankelijke en betrouwbare overheidsinformatie is essentieel voor een organisatie die zich verantwoordelijk gedraagt, en aanspreekbaar en servicegericht is, die transparant en proactief verantwoording aflegt aan de inwoners en die met minimale middelen, maximale resultaten behaalt. De bescherming van waardevolle (persoons) informatie is hetgeen waar het uiteindelijk om gaat. Hoe waardevoller de (persoons) informatie is, hoe meer maatregelen er getroffen moeten worden. Informatiebeveiliging gaat verder dan ICT alleen. Beveiliging van (persoons) gegevens en systemen is een zaak van de hele organisatie. Het gaat om de mensen in onze organisatie, om de manier waarop zij met risico’s omgaan. Het gaat om het inrichten van processen en procedures, om kennis en bewustzijn. En in de laatste plaats pas om techniek. Of de dreiging nu komt van een onbewuste medewerker, een criminele organisatie of een stroomstoring: de technische en organisatorische maatregelen om schade te voorkomen, te beperken en te vermijden zijn hetzelfde. Risicomanagement is de basis van een goede informatiebeveiliging. De verschillende aspecten van informatiebeveiliging worden in onderstaande diagram schematisch weergegeven.

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

9

Risico’s De risico’s hebben met name betrekking op de aspecten beschikbaarheid, vertrouwelijkheid en integriteit van data. Beschikbaarheid: Indien niet wordt voldaan aan de vereiste beschikbaarheid kan leiden dit tot de volgende schades: • Verlies aan productie-uren • Politieke schade voor verantwoordelijk bestuurder • Imagoschade door verstoorde dienstverlening • Verlies van data Integriteit: • Impact van gemanipuleerde gegevens • Kosten van herstel van data • Politieke schade voor verantwoordelijk bestuurder Vertrouwelijkheid • Economische schade door het vroegtijdig bekend worden van plannen • Politieke schade voor verantwoordelijk bestuurder • Schade voor betrokkenen • Boetes vanuit Autoriteit Persoonsgegevens Om de risico’s te kunnen beheersen zijn maatregelen noodzakelijk met betrekking tot mens, processen en techniek. Per onderdeel zij een aantal mogelijke maatregelen benoemd: Mens De meeste beveiligingsincidenten vinden hun oorzaak in menselijk. Maatregelen om dit risico zoveel mogelijk te beperken zijn screening, bewustwording en opleiding, etc. Jaarlijks wordt er een frauderisico inventarisatie uitgevoerd om te onderzoeken of er in de interne beheersing kwetsbare onderdelen overblijven. Ook wordt er periodiek aandacht besteed aan het Misbruik en Oneigenlijk gebruik (M&O beleid. Processen wachtwoordbeleid, patchmanagement, updatebeleid, accountbeheer, etc.

Techniek firewall, virusscanners, segmentering, encryptie, etc. De te treffen maatregelen zijn gebaseerd op de Baseline Informatievoorziening Overheid (BIO), vanaf volgend jaar is dat waarschijnlijk NIS2. Om grip te krijgen op de te implementeren beveiligingsmaatregelen is een Information Security Management Systeem (ISMS) geïmplementeerd. Dit systeem faciliteert de planning en control cyclus voor de beveiligingsmaatregelen.

6. Risicomanagement in relatie tot het weerstandsvermogen Een belangrijk onderdeel van risicomanagement vormt het weerstandsvermogen. Risicomanagement wordt gedefinieerd als het uitvoeren van een systematische en periodiek terugkerend proces van identificeren, beoordelen, kwantificeren van risico’s, het bepalen en uitvoeren van activiteiten en maatregelen die de kans van optreden en/of de gevolgen van risico’s beheersbaar houdt. Deze activiteiten worden beheersmaatregelen genoemd. Een onderdeel van de beheersmaatregelen bestaat uit het op niveau houden van de financiële positie door het Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

10

opbouwen van weerstandsvermogen. Het weerstandsvermogen geeft een indicatie in welke mate de gemeente Nunspeet in staat is onvoorziene tegenvallers op te vangen. Waarbij in ongunstige tijden de gemeente haar activiteiten ongestoord kan voortzetten. Inzicht in het weerstandsvermogen is van belang om de continuïteit van de organisatie te garanderen. 6.1 - Norm voor de ratio van het weerstandsvermogen De berekeningswijze van het weerstandsvermogen is als volgt:

Ratio weerstandsvermogen:

Beschikbare weerstandscapaciteit Benodigde weerstandscapaciteit

Om het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen dient te worden vastgesteld welke ratio de gemeente nastreeft. Hiervoor wordt gebruikt gemaakt van de onderstaande waarderingstabel:

Ratio > 2,0 1,4 tot 2,0 1,0 tot 1,4 0,8 tot 1,0 0,6 tot 0,8 < 0,6

Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende

Het beleid is dat het weerstandsvermogen minimaal ‘voldoende’ moet zijn. Dit betekent dat de ratio groter dan 1,0 moet zijn. 6.2 - Functies van het eigen vermogen in relatie tot de weerstandscapaciteit De reserves zijn het verschil tussen de bezittingen en schulden en dus het totaal eigen vermogen van de gemeente. Reserves zijn dan ook vermogensbestanddelen die in principe vrij aanwendbaar zijn. Wel kan de raad aan reserves een bepaalde bestemming geven. In de Nota Reserves en voorzieningen, die de raad jaarlijks in dezelfde vergadering als de jaarrekening vaststelt, wordt de actuele stand van de reserves en voorzieningen van de gemeente weergegeven. Wij onderscheiden de volgende functies voor het aanhouden van reserves: 1. De financieringsfunctie- of inkomensfunctie: reserves kunnen worden gebruikt als eigen financieringsmiddel, omdat ze onderdeel uitmaken van het totale vermogen van de gemeente. Binnen de gemeente kan het vermogen worden aangewend als interne financieringsmiddel. De gemeente’ leent’ in dit geval als het ware van zich zelf in plaats van dit geld te lenen van derden. De reserves zorgen voor een minder grote afhankelijkheid van vreemd vermogen en daarmee kleinere effecten als de rente op de kapitaalmarkt schommelt. Het bezit van reserves levert (bespaarde) rente op. Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

11

2. De dekkings- of bestedingsfunctie: dit zijn bestemmingsreserves die zijn ingesteld voor een bepaald doel. Als tot de realisering van het doel wordt besloten kan tot besteding/dekking worden overgegaan. 3. De bufferfunctie: hiermee wordt bedoeld dat onvoorziene zaken worden opgevangen. Dit geldt met name voor de algemene reserve. 4. De egalisatiefunctie: reserves kunnen worden gevormd om baten en lasten over de jaren heen gelijkmatig te verdelen. Extreme pieken en dalen in de exploitatierekening kunnen zo worden vermeden. Zo ook kunnen ongewenste schommelingen in tarieven die aan de inwoners in rekening worden gebracht door middel van een egalisatiereserve worden opgevangen. 6.3 - Beschikbare weerstandscapaciteit 6.3.1 - Soorten weerstandscapaciteit De weerstandscapaciteit is de verzamelterm van alle middelen en mogelijkheden waarover de gemeente beschikt of kan beschikken om niet-voorziene financiële tegenvallen te bekostigen. He gaat om buffers in het eigen vermogen respectievelijk in de exploitatie, die kunnen worden vrijgemaakt om niet-begrote kosten van optreden risico’s die onverwachts en substantieel zijn, te dekken, zonder dat dit gevolgen heeft voor het beleid en de uitvoering van taken. De weerstandscapaciteit en de daarmee samenhangende risico’s worden uitgedrukt in geld.

De omvang van de weerstandscapaciteit is van belang voor de beoordeling van de financiële positie van de gemeente. De weerstandscapaciteit omvat de mogelijkheden voor een gemeente om financiële tegenvallers (risico’s) op te kunnen vangen. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen structurele en incidentele weerstandscapaciteit. Met het eerste worden de middelen bedoeld die permanent ingezet kunnen worden om tegenvallers in de lopende exploitatie op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van de uitvoering van de programma’s. Met de incidentele weerstandscapaciteit wordt bedoeld het vermogen om calamiteiten en andere eenmalige tegenvallers op te kunnen vangen zonder dat dit invloed op de voortzetting van taken op het geldende niveau. Gemeente Nunspeet gebruikt in eerste instantie de incidentele weerstandscapaciteit om zowel incidentele als structurele tegenvallers te dekken. Mochten zich gedurende een jaar structurele tegenvallers voordoen, zonder dat daar meevallers tegenover staan, dan mogen deze eerst incidenteel worden afgedekt door middel van incidentele weerstandscapaciteit. Vervolgens zal hiervoor bij de eerstvolgende begroting structurele dekking gezocht worden.

Lukt dit niet dan wordt de structurele weerstandscapaciteit als dekkingsmiddel ingezet Structurele weerstandcapaciteit De structurele weerstandscapaciteit bestaat uit: • Onvoorziene uitgaven structureel; • Onbenutte belastingcapaciteit; • Structurele exploitatieruimte

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

12

Incidentele weerstandscapaciteit De incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit: 1. Het vrije deel van de algemene reserve 2. De bestemmingsreserves. 3. Stille reserves (gesteld op nihil). 4. Onvoorzienbare uitgaven incidenteel. 6.3.2 - Bestanddelen beschikbare weerstandscapaciteit gedefinieerd In het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) is niet voorgeschreven welke bestanddelen behoren tot de weerstandscapaciteit. In onderstaand overzicht worden bestanddelen van de beschikbare weerstandscapaciteit van gemeente Nunspeet nader gedefinieerd. Algemene reserve vrij besteedbaar: De vrij besteedbare ruimte van de algemene reserve kan voor de berekening van de incidentele weerstandscapaciteit worden ingezet. Vrij besteedbaar wil zeggen voor dat deel waar geen toekomstige claims op liggen. De bespaarde rente die over dit deel van de algemene reserve wordt berekend, wordt niet als dekkingsmiddel voor de exploitatie ingezet. Daardoor heeft aanwending van dit deel van de algemene reserve geen gevolgen voor het begrotingssaldo. Bodem bedrag algemene reserve: In de wetgeving is niet vastgelegd over een minimumnorm waaraan een algemene reserve zou moeten voldoen bij een gezonde situatie. De provincie (onze toezichthouder) heeft een provinciale norm vastgesteld.

De provinciale norm voor de algemene reserve (het bodem bedrag) is vastgesteld op 6% van de algemene uitkering en belastingcapaciteit. Het bedrag is bedoeld om onverwachte tegenvallers te kunnen opvangen en daardoor zou het onderdeel kunnen uitmaken van de weerstandscapaciteit. Bij inzet van dit bodembedrag wordt niet meer voldaan aan de provinciale norm. Derhalve maakt het bodembedrag van de algemene reserve geen onderdeel uit van de weerstandscapaciteit. Beslagen deel van de Algemene reserve: In de nota reserves en voorzieningen die jaarlijks wordt vastgesteld, wordt het beslagen deel van de algemene reserve vastgesteld. Dit deel van de algemene reserve heeft een bestedings- of een dekkingsfunctie. Het deel van deze reserve met een dekkingsfunctie wordt bij voorkeur niet ingezet om tegenvallers op te vangen omdat er anders een’ gat’ in de lopende begroting ontstaat. Het beslagen deel waar verplichtingen aan ten grondslag liggen maakt ook geen onderdeel uit van de weerstandscapaciteit. Bestemmingsreserves: Bestemmingsreserves kunnen worden verdeeld in geblokkeerde of beklemde reserves en overige bestemmingsreserves.

Geblokkeerd of beklemde reserves: Onder geblokkeerde of beklemde reserves verstaan we reserves waarover niet (geheel of gedeeltelijk) vrij kan worden beschikt, omdat deze reserves worden gebruikt om structurele dekkingsmiddelen voor de gemeentelijke begroting te genereren. Bij een andere inzet van deze reserves moeten andere dekkingsmiddelen worden gevonden. Het gaat vooral om reserves waarvan de rente geheel of gedeeltelijk als structureel dekkingsmiddel ten gunste van de gemeentelijke begroting wordt gebracht en om dekkingsreserves voor zover deze verplicht zijn en erover besloten is. Deze geblokkeerde of beklemde reserves maken geen onderdeel uit van de weerstandscapaciteit. Overige bestemmingsreserves: Dit zijn de reserves met een bestedingsfunctie waarbij geld is weggezet voor toekomstige uitgaven of investeringen. Ondanks de bestedingsfunctie kan de raad besluiten, indien noodzakelijk, de bestemmingsreserve bestedingsvrij te maken om financiële tegenvallers op te vangen. Het gaat hierbij om reserves waarvan de aanwending geen budgettaire gevolgen heeft, omdat de bespaarde rente niet als structureel dekkingsmiddel wordt gebruikt. Deze reserves maken dus wel onderdeel uit van de weerstandscapaciteit. Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

13

Onvoorzienbare uitgaven Artikel 8 (lid 1 en lid 6) van het BBV verplicht iedere gemeente een bedrag voor onvoorzienbare uitgaven op te nemen in de begroting. De post onvoorzien is een buffer voor externe onvoorzienbare tegenvallers. Het dekt uitgaven die voldoen aan de drie ’O’s (Onvoorzien, Onvermijdbaar en Onuitstelbaar). In het bepalen van de hoogte van dit bedrag is een gemeente vrij. De opgenomen bedragen voor onvoorzienbare uitgaven maken onderdeel uit van de structurele of de incidentele weerstandscapaciteit. Begrotingsruimte: Als de begroting en meerjarenraming sluiten met een positief saldo, is er sprake van begrotingsruimte. Deze ruimte kan worden meegenomen in de berekening van de weerstandscapaciteit. Stille reserve: Bij stille reserves moet worden gedacht aan bezittingen die beneden de marktwaarde in de boeken staan en die zonder bezwaar direct te verkopen zijn. Niet direct verkoopbare bezittingen blijven voor de berekening van de weerstandscapaciteit buiten beeld. Onbenutte belastingcapaciteit: Voor het berekenen van de onbenutte belastingcapaciteit kan worden gekeken naar de drie belangrijkste heffingen van de gemeente te weten: OZB, afvalstoffenheffing en rioolheffing. Omdat de afvalstoffenheffing en rioolheffing meestal maximaal kostendekkend zijn, wordt bij de berekening van de onbenutte belastingcapaciteit alleen naar de OZB gekeken.

Voorzieningen: Voorzieningen behoren niet tot het eigen vermogen maar tot het vreemd vermogen van een organisatie. Een voorziening is op basis van het BBV een deel van het vermogen dat is afgezonderd wegens: • Verplichtingen en verliezen waarvan de omvang op de balansdatum onzeker is, maar wel redelijkerwijs in te schatten (bijvoorbeeld rechtsgedingen en reorganisaties). • Op de balansdatum bestaande risico’s ter zake van bepaalde te verwachten verplichtingen of verliezen, waarvan de omvang redelijkerwijs valt in te schatten. • Kosten die in een volgend jaar gemaakt zullen worden, zoals het maken van kosten zijn oorsprong mede vindt in het begrotingsjaar of in een voorafgaand begrotingsjaar en de voorziening beoogt tot een gelijkmatige verdeling van de kosten over een aantal jaren (bijvoorbeeld onderhoudskosten) te komen. Bij een voorziening gaat het dus om het kwantificeren van verplichtingen en risico’s. Vandaar ook dat voorzieningen niet tot het eigen vermogen van een gemeente worden gerekend, maar een afgezonderd deel daarvan vormen. Logisch gevolg van deze definitie is dat een voorziening de omvang van de desbetreffende verplichting of het desbetreffende risico moet hebben. Een kleinere omvang betekent dat niet aan de verplichting kan worden voldaan omdat het risico onvoldoende is afgedekt.

Vandaar ook dat de omvang van voorzieningen regelmatig moet worden getoetst aan de omvang van de verplichtingen en risico’s. Daarom wordt de Nota Reserves en voorzieningen jaarlijks herijkt.

7. Houdbare gemeentefinanciën Volgens artikel 11 van het Besluit begroting en verantwoording (BBV) zijn de gemeenten verplicht een vijftal kengetallen te berekenen. Het doel is om de raad inzicht te verschaffen in onderlinge samenhang in de financiële positie van de gemeente en daarmee een indicatie te geven van de robuustheid van het weerstandsvermogen. Daarvoor zijn een aantal kengetallen ontwikkeld:

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

14

1.netto schuldquote: dit cijfer geeft inzicht in het niveau van de gemeentelijke schuldenlast ten opzichte van de eigen middelen. Het geeft dus een indicatie van de mate waarin de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie drukken. Een laag percentage is gunstig. De VNG adviseert om 130% als maximum norm te hanteren, wij gaan uit van de norm van 110%. (gemiddelde van de neutrale signaleringswaarden van de VNG. Voor dit percentage geldt hoe lager hoe beter. 2.netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen: omdat bij leningen onzekerheid kan bestaan of ze allemaal worden terugbetaald, wordt dit kengetal zowel berekend inclusief als exclusief de doorgeleende gelden. Zo wordt duidelijk wat het aandeel van de verstrekte leningen in de exploitatie is en wat dit betekent voor de schuldenlast. Hoe lager deze percentages, hoe beter. Ook hier gaan we uit van de norm van 110%. Voor dit percentage geldt ook hoe lager hoe beter. 3.solvabiliteit: dit cijfer geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Hoe hoger dit percentage, hoe gunstiger dit is voor de financiële weerbaarheid van de gemeente. Dit cijfer geeft dus een soort toekomstvisie weer. De minimumnorm die wij hanteren is 35%. Hoe hoger dit percentage hoe beter.

4.grondexploitatie: De boekwaarde van de voorraden grond moet worden terugverdiend bij de verkoop. Kenmerkend voor grondexploitaties is dat de looptijd meerdere jaren is. Naarmate de inkomsten verder in de toekomst liggen, brengt dit meer rentekosten en risico’s met zich mee. Een grondexploitatie van 35% of hoger wordt beschouwd als kwetsbaar. Hoe lager dit percentage hoe beter. 5.belastingcapaciteit: dit cijfer geeft inzicht in hoe de belastingdruk in de gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Als dit percentage laag ligt, betekent het dat de gemeente meer inkomsten uit belastingen zou kunnen verwerven. Of dit wel of niet gebeurt is een beleidskeuze. Vanwege de wens om de belastingdruk laag te houden hanteren we een maximumnorm van 100%. De belastingdruk in Nunspeet is lager dan het gemiddelde in Nederland. Hoe lager dit percentage hoe beter. 6.structurele exploitatieruimte: Dit cijfer helpt mee om te beoordelen welke structurele ruimte een gemeente heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. Wanneer dit cijfer negatief is, betekent het dat het structurele deel van de begroting onvoldoende ruimte biedt om de lasten te blijven dragen. De minimumnorm is voor ons 0%. Hoe hoger dit percentage hoe beter.

Kengetallen overschrijden of voldoen niet aan de norm: Minimaal 2 x per jaar worden bovengenoemde kengetallen berekend. Voor de verschillende ratio zijn normen gesteld. Het gegeven dat één of meer berekende kengetallen de norm overschrijden hoeft op zich nog niet ernstig of zorgwekkend te zijn. Wel is dan aanvullend onderzoek nodig. Er zal een verklaring voor de afwijking gevonden moeten worden. Afhankelijk van de verklaring worden eventuele maatregelen voorgesteld. Om de kengetallen beter te kunnen duiden, hanteert de VNG signaleringswaarden. Deze zijn ontwikkeld om grofmazig waardering te geven aan de kengetallen. Het betreft dus nadrukkelijk geen normering maar het dient als hulpmiddel om de afzonderlijke uitkomsten in beter perspectief te plaatsen. Voor elk kengetal worden drie categorieën onderscheiden: ‘Gezond’ (groen), ‘neutraal’(in geel) en ‘risicovol’ (in oranje). Zie onderstaande tabel:

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

15

signaleringswaarden Kengetal

Minst risicovol

Hoe interpreteren

Meest risicovol

Neutraal

1. Netto (gecorrigeerde) schuld quote a. zonder correctie doorgeleende gelden

Hoe lager hoe beter

< 90%

b. met correctie doorgeleende gelden

Hoe lager hoe beter

< 90%

90%130% 90%130%

2. Solvabilteitsratio

Hoe hoger hoe beter >50%

20%50%

<20%

3. Grondexploitatie

Hoe lager hoe beter

20%35%

>35%

4. Structurele exploitatieruimte

Hoe hoger hoe beter >0%

0%

<0%

Hoe lager hoe beter

95%105%

>105%

5, Belastingcapaciteit

<20%

<95%

>130% >130%

7. Risicomanagementproces en taken en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk worden de taken en verantwoordelijkheden van het risicomanagementproces beschreven. Gemeenteraad De gemeenteraad stelt het beleidskader vast waarbinnen risicomanagement wordt toegepast en houdt tevens toezicht op de uitvoering binnen de kaderstelling. Het college van burgemeester en wethouders Het college van B&W is bestuurlijk verantwoordelijk voor het uitvoeren van het risicomanagement overeenkomstig de vastgestelde kaders van de gemeenteraad. Het college houdt toezicht op de uitvoering van het risicomanagement door de organisatie en dient ervoor te zorgen dat de doelstellingen van het risicomanagement worden bereikt. Ambtelijke organisatie De ambtelijke organisatie signaleert, beschrijft en kwantificeert de risico’s en neemt het initiatief voor de implementatie van de beheersmaatregelen in de organisatie. De raad wordt tenminste twee keer per jaar via de begroting en de jaarrekening geïnformeerd.

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Gemeente Nunspeet2025 .

16