AP 6b Jaarbeeld cybercrime eenheid Oost 2022
Tekst van het document
Jaarbeeld Klik of tik om tekst in te voeren.
Door Versienummer Datum Kenmerk Status Rubricering
Politie eenheid Oost-Nederland Intelnetwerk Cybercrime, DRIO 2 23 februari 2023 Thema Cyber Definitief TLP Green - Niet vertrouwelijk
Thema Cyber EENHEID OOST-NEDERLAND
23 februari 2023 Thema Cyber
Inhoudsopgave Jaarbeeld ....................................................................................................................... 1 Inhoudsopgave ............................................................................................................... 2 1
Inleiding ........................................................................................................... 3
2 2.1 2.2
Data cybercrime/gedigitaliseerde criminaliteit ....................................................... 4 Data verzameling en labeling............................................................................................ 4 Data kwaliteit .................................................................................................................. 5
3
Jaaroverzicht landelijk 2022 ................................................................................ 6
4 4.1 4.1.1 4.2 4.3 4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3
Oost-Nederland uitgelicht ................................................................................... 7 Cybercrime ................................................................................................................... 11 Cybercrime versus gedigitaliseerde criminaliteit ............................................................. 11 Coronamaatregelen ....................................................................................................... 13 Slachtofferschap ........................................................................................................... 14 Terugblik maatschappelijke ontwikkelingen .................................................................... 15 Log4J ............................................................................................................................ 15 Oekraïne ....................................................................................................................... 15 Phishing ........................................................................................................................ 15
5 5.1 5.2 5.3 5.4
Toekomstige ontwikkelingen ............................................................................. 16 Oorlog in Oekraïne ........................................................................................................ 16 Inhaken op de actualiteit ................................................................................................ 16 Internetaangiftes ........................................................................................................... 16 Bankhelpdeskfraude ...................................................................................................... 16
Jaarbeeld 2022
Pagina 2 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
1
Inleiding
Zo maar wat berichten uit het nieuws. Grootschalige maar ook kleine onderzoeken in binnen- en buitenland waar specialisten en rechercheurs uit het cybercrimeteam Oost-Nederland een belangrijke en soms cruciale rol speelden, bij het ontdekken van verdachten of digitale sporen om de zaak tot een goed einde te brengen. Daarnaast voorlichting en samenwerking met externe partners om juist cyber misdrijven te voorkomen. Dit jaarbeeld geeft een overzicht van de in 2022 gemelde digitale criminaliteit en cybercrime in de eenheid Oost-Nederland.
Jaarbeeld 2022
Pagina 3 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
2
Data cybercrime/gedigitaliseerde criminaliteit
2.1
Data verzameling en labeling
Binnen de politie worden aangiftes en meldingen over het algemeen geregistreerd in BasisVoorzieningHandhaving (BVH). Hierbij wordt gebruikt gemaakt van de registratie van zogenoemde maatschappelijke klassen met een code. Voor cybercrime zijn onder andere de volgende maatschappelijke klassen met code te kiezen door de invoerders: F90 CYBERCRIME F620 OVERIGE HORIZONTALE FRAUDE F636 FRAUDE MET ONLINE HANDEL F614 FRAUDE MET BETAALPRODUCTEN F617 IDENTITEITSFRAUDE Vanuit BVH wordt iedere dag een volledige zoekslag langs alle maatschappelijke klassen gedraaid waarbij de zogenoemde 'landelijke cybercrime query' wordt gebruikt als zoekfilter. Vanuit het systeem BlueIntel worden deze geselecteerde BVH registraties vervolgens gelezen en voorzien van scores zoals bijvoorbeeld kenmerken en labels. Het score proces begint met bepalen van de soort registratie: • Cybercrime • Gedigitaliseerde criminaliteit • Geen cybercrime of gedigitaliseerde criminaliteit • Onbekend De tweede score die wordt ingevuld is het toekennen van categorieën; bijvoorbeeld DDOS, aan- en verkoopfraude of Fraude bankgegevens/internetbankieren. Daarna worden de registraties voorzien van kenmerken zoals bijvoorbeeld welke bank gebruikt werd, of er mee werd gekeken op de computer met behulp van software zoals Teamviewer en of er sprake was van phishing.
Ook belangrijke gegevens zoals bankrekeningen, telefoonnummers en emailadressen of webgegevens worden geregistreerd. In dit verslag is analyse gedaan van met name data van registraties die, gepleegd, ingevoerd en verwerkt zijn tussen 1 januari 2022 t/m 31 december 2022.
Jaarbeeld 2022
Pagina 4 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
2.2
Data kwaliteit
De afgelopen maanden is hard gewerkt om de online aangiftemogelijkheid van een aantal typen delicten binnen het cyber domein te realiseren. Inmiddels kan er digitaal aangifte gedaan worden van onder andere de volgende delicten: - Betaalverzoekfraude of Tikkiefraude (bericht met link om een betaling te doen) - Phishing van bankgegevens (mailtje of link met verzoek om bankgegevens in te vullen) - Internetoplichting (iets verkocht en geen geld gekregen of iets gekocht en niet ontvangen of product is nep) - Vriend in nood fraude (bericht, meestal via Whatsapp, van onbekende die zich voordoet als familielid (meestal zoon of dochter) en verteld dat oude telefoon stuk is en of het slachtoffer daarom wat spoed rekeningen alvast wil betalen) -Helpdeskfraude (iemand deed zich voor als medewerker van een softwarebedrijf en kon zo tegen betaling het fictieve probleem oplossen of kreeg zo toegang tot de bankomgeving op de computer)
Deze mogelijkheid tot internetaangifte betekent voor de politie snellere, eenduidige en gestructureerde aangiftes. Daarbij is het een stuk klantvriendelijker richting de burger omdat deze niet meer naar het politiebureau hoeft te komen en in sommige gevallen ook de mogelijkheid heeft om direct digitale bijlages mee te sturen van bijvoorbeeld screenshots van Whatsapp gesprekken of ontvangen mailtjes.
Jaarbeeld 2022
Pagina 5 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
3
Jaaroverzicht landelijk 2022
Tussen 1 januari 2022 en 31 december 2022 zijn landelijk onderstaande top 4 type delicten geregistreerd in BVH1.
In bovenstaande grafiek is duidelijk te zien dat het aantal registraties van fraude bankgegevens/internetbankieren gedurende het jaar afneemt. Deze categorie delicten bestaat voornamelijk uit de subcategorieën betaalverzoekfraude (bijv. 1 cent ter controle overmaken), (bank)phishing en bankhelpdeskfraude. Daarnaast wordt bij deze vorm van fraude door daders vaak ingespeeld op de actualiteit zoals het terugvragen van de energiecompensatie of financiële steun van de overheid met betrekking tot de coronamaatregelen. De daling is mogelijk te verklaren doordat: • banken maatregelen hebben genomen zoals extra pop-ups met waarschuwingen over bankhelpdeskfraude; • organisaties zoals KvK op hun website waarschuwen dat na een phishing bericht een nep bankmedewerker kan opbellen; • Marktplaats en andere commerciële verkoopsites voortdurend hun gebruikers waarschuwen en blijven informeren over de betaalverzoekfraude.
1
Disclaimer: Deze grafiek betreft registraties die middels een trefwoordenreeks – Landelijke Cybercrime Query (LCQ) - uit BVH zijn opgehaald en in BlueIntel zijn veredeld. Het betreft een query die zich, meer specifiek, richt op cybercrime in enge zin.
Jaarbeeld 2022
Pagina 6 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
4
Oost-Nederland uitgelicht
In onderstaande grafieken zijn de eerder genoemde maatschappelijke klassen(MK) uit BVH weergegeven voor de afgelopen 5 jaren. Deze MK data komt uit BVH zelf en is niet gelabeld of gescoord op inhoud. Met behulp van deze MK wordt gedigitaliseerde criminaliteit en cybercrime gemeten.
MK data Oost-Nederland 30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 2018
2019
2020
2021
2022
Hierbij is in bovenstaande grafiek duidelijk te zien dat het aantal registraties met betrekking tot deze MK in 2022 beduidend lager ligt dan in 2020 en in 2021 maar wel hoger dan in 2018 of 2019.
Jaarbeeld 2022
Pagina 7 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
In de eenheid Oost-Nederland is het totale beeld van de top 4 van delicten types in onderstaande grafiek weergegeven2.
Hierbij is een scherpe daling van fraude bankgegevens/internetbankieren te zien in augustus maar deze categorie stijgt daarna weer in aantal. De mogelijke verklaring hiervoor is dat er in de zomer minder mensen in de buurt van een computer zitten en dat bijvoorbeeld een bankhelpdeskfraude daardoor ook minder kans van slagen heeft. Deze categorie delicten bestaat voornamelijk uit de subcategorieën betaalverzoekfraude, (bank)phishing en bankhelpdeskfraude. Inzoomend op fraude bankgegevens/internetbankieren zijn er, zoals hierboven al vermeld, verschillende subcategorieën met bijbehorende Modus Operandi (MO) zichtbaar. Zo is er betaalverzoekfraude (via een frauduleuze betaallink van bijv. 0,1 cent als zogenaamde verificatie voor bijvoorbeeld een marktplaats aankoop) maar ook (bank)phishing (een sms/mail uit naam van bijvoorbeeld de bank om gegevens te verifiëren of een nieuwe bankpas aan te vragen). Binnen het delict bankhelpdeskfraude (telefoontje van zogenaamde bank dat rekening niet meer veilig is en dat alles naar een kluisrekening moet worden overgemaakt of dat de bankpas vervangen moet worden en dat deze wordt opgehaald door de bank koerier) is inmiddels ook een variant de zogenoemde ‘helpdeskfraude overheid’ ontstaan.
Deze variant heeft ongeveer dezelfde MO maar hierbij wordt dan uit naam van de Politie, Justitie of een andere overheidsinstelling gebeld en wordt aangegeven dat er iets mis is met bijvoorbeeld een BSN nummer of DigiD. Soms betrof dit ook een Engelstalig gesprek. Vooral expats en studenten uit het buitenland werden meestal slachtoffer omdat zij vaak onbekend zijn met de werkwijze van de Nederlandse overheid.
2
Disclaimer: Deze grafiek betreft registraties die middels een trefwoordenreeks – Landelijke Cybercrime Query (LCQ) - uit BVH zijn opgehaald en in BlueIntel zijn veredeld. Het betreft een query die zich, meer specifiek, richt op cybercrime in enge zin.
Jaarbeeld 2022
Pagina 8 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
In Oost-Nederland is bankphishing aan het begin van het jaar iets gedaald, daarna weer gestegen en nu lijkt het aantal aangiftes weer iets te dalen. 3
Bankphishing Oost-Nederland 2020-2022 120 100 80 60 40 20 mrt apr jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec
0
2020
2021
2022
Het aantal registraties van het type bankhelpdeskfraude blijft onverminderd hoog. In enkele gevallen is dit type delict een vervolg van een ander delict, namelijk de vriend-in-noodfraude. Daardoor klinkt het verhaal dat er iets mis is met hun bankrekening, als gevolg van die eerste fraude, heel aannemelijk voor de meeste slachtoffers.
Bankhelpdeskfraude Oost-Nederland 2020-2022
mrt mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec
200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0
2020
2021
2022
3
Disclaimer: Deze grafieken betreffen registraties die middels een trefwoordenreeks – Landelijke Cybercrime Query (LCQ) - uit BVH zijn opgehaald en in BlueIntel zijn veredeld. Het betreft een query die zich, meer specifiek, richt op cybercrime in enge zin. Omdat de superset niet meer dan 1 jaar terug kan weergeven, is voor deze analyse gebruik gemaakt van deze data.
Jaarbeeld 2022
Pagina 9 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
Betaalverzoekfraude4 is het afgelopen jaar daarentegen behoorlijk gedaald. Hierbij spelen voorlichtingscampagnes5 van Marktplaats en technische maatregelen een belangrijke rol in de preventie van dit type delict. In oktober en november was er een lichte stijging zichtbaar. Mogelijk dat dit aantal rond de feestdagen weer verder zal stijgen omdat er dan weer veel online (tweedehands) cadeaus besteld worden. Deze stijging komt overeen met de stijgingen in 2020 en 2021 rond dezelfde periode.
Betaalverzoekfraude Oost-Nederland 2020-2022 250 200 150 100 50
jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec
0
2020
2021
2022
4
Disclaimer: Deze grafiek betreft registraties die middels een trefwoordenreeks – Landelijke Cybercrime Query (LCQ) - uit BVH zijn opgehaald en in BlueIntel zijn veredeld. Het betreft een query die zich, meer specifiek, richt op cybercrime in enge zin. Omdat de superset niet meer dan 1 jaar terug kan weergeven, is voor deze analyse gebruik gemaakt van deze data. 5 https://nos.nl/artikel/2462294-veel-minder-fraude-met-betaalverzoeken-via-marktplaats-namaatregelen
Jaarbeeld 2022
Pagina 10 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
4.1
Cybercrime
4.1.1 Cybercrime versus gedigitaliseerde criminaliteit Onder cybercrime (ook wel cybercrime in enge zin genoemd) wordt verstaan: die strafbare feiten die worden gepleegd via een ICT middel én die zijn gericht op een ICT middel (hacken, ransomware, ddos aanvallen, malware en dergelijke). Onder gedigitaliseerde criminaliteit wordt verstaan: andere strafbare feiten die worden gepleegd met een ICT middel maar die niet zijn gericht op een ander ICT middel. Onderstaande delicten zijn cybercrime strafbare feiten. Het aantal slachtoffers van cybercrime strafbare feiten in de eenheid Oost-Nederland lijkt in eerste instantie laag. Echter, een groot deel van de slachtoffers valt in de categorie Fraude bankgegevens/internetbankieren. Deze categorie heeft op dit moment nog geen onderverdeling tussen gedigitaliseerde criminaliteit (bijvoorbeeld bankpas ophalen) en cybercrime (inloggen op bank omgeving met behulp van frauduleus verkregen gegevens). Tevens zijn er ook aangiftes waarbij type delicten in elkaar overlopen. Hierbij komt het voor dat een vriend-in-nood-fraude (=gedigitaliseerde criminaliteit) plaatsvindt en het slachtoffer daarna door een bankmedewerker gebeld wordt en de daders vervolgens meekijkt via een Remote Access Tool op de bankomgeving van het slachtoffer en daar handelingen verricht (=cybercrime). Het totaal aantal slachtoffers van cybercrime is dan ook lastig te bepalen.
De grafiek6 hieronder laat het grote aandeel van de registraties van bankgegevens/internetbankieren zien binnen het aantal cybercrime registraties in BVH.
fraude
6
Disclaimer: Deze grafieken betreffen registraties die middels een trefwoordenreeks – Landelijke Cybercrime Query (LCQ) - uit BVH zijn opgehaald en in BlueIntel zijn veredeld. Het betreft een query die zich, meer specifiek, richt op cybercrime in enge zin.
Jaarbeeld 2022
Pagina 11 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
Hieronder is de data weergegeven waarbij fraude bankgegevens/internetbankieren uitgefilterd is om het aantal van de overige cybercrime registraties beter zichtbaar te maken. Hierdoor is duidelijk dat met name ransomware en hacken vaak voorkomt.
Jaarbeeld 2022
Pagina 12 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
4.2
Coronamaatregelen
De coronamaatregelen van afgelopen jaren lieten vaak een stijging zien in het aantal geregistreerde delicten rondom bijvoorbeeld de lockdowns. Afgelopen jaar zijn de maatregelen deels en later volledig opgeheven. De verwachting was dan ook dat het aantal registraties af zou nemen. Echter, uit analyse van de data in Blueintel blijkt dat de hoeveelheid registraties voor corona lager lag dan het gemiddelde van 20227.
Cybercrime Oost-Nederland 2020-2022
jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec
1000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0
2020
2021
2022
Data uit Blueintel van zowel cybercrime als gedigitaliseerde criminaliteit in 2020, 2021 en 2022
7
Disclaimer: Deze grafiek betreft registraties die middels een trefwoordenreeks – Landelijke Cybercrime Query (LCQ) - uit BVH zijn opgehaald en in BlueIntel zijn veredeld. Het betreft een query die zich, meer specifiek, richt op cybercrime in enge zin.
Jaarbeeld 2022
Pagina 13 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
4.3
Slachtofferschap
In totaal zijn er 14.564 slachtoffers geregistreerd. Dit zijn echter niet altijd echt slachtoffers van delicten. In deze registraties zitten ook meldingen van personen die niet in de oplichting zijn getrapt maar toch bij de politie de informatie willen melden. Deze meldingen zijn voor analyse naar clusters van delicten zeer waardevol. Helaas is er nog geen mogelijkheid om het aantal pogingen correct uit de datasets te genereren.
Uit analyse van de slachtoffers wordt duidelijk dat het slachtofferschap van een cybercrime/gedigitaliseerd delict an sich niet leeftijdsgebonden is. Wel is duidelijk dat verschillende typen delicten verschillende groepen slachtoffers hebben. Zo komt sexting/sextortion ((afdreigen met) verzenden naaktbeelden) veel meer voor bij tieners en jongeren en is bankhelpdeskfraude een meer voorkomend delict bij senioren. De registratie van leeftijden tussen 0 en 5 is mogelijk een incorrecte weergave van een geboortedatum in de systemen. De schade die de slachtoffers hebben geleden loopt erg uiteen maar het totaalbedrag komt ruim boven 25 miljoen euro uit. Dit schadebedrag is alleen gebaseerd op de gegevens uit Blueintel (schade bedragen van internetaangiftes missen in die dataset) en het werkelijk schadebedrag is dan ook hoger.
Jaarbeeld 2022
Pagina 14 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
4.4
Terugblik maatschappelijke ontwikkelingen
4.4.1 Log4J Log4J, dat staat voor Logging for Java, is een open source logging tool en is geschreven in Java, één van de populairste programmeertalen ter wereld. De kwetsbaarheid in Log4Shell, zoals Log4J ook wordt aangeduid, is een zero day, wat inhoudt dat het lek tot voor kort onbekend was. In de eenheid Oost-Nederland zijn 2 incidenten gemeld met betrekking tot deze kwetsbaarheid.
4.4.2 Oekraïne De oorlog in de Oekraïne had tot gevolg dat zowel aan de pro-Russische kant als aan de pro-Oekraïense kant hackers o.a. aanvallen pleegden op nieuws- en overheidswebsites van meerdere landen. Hierbij werd soms gebruik gemaakt van de digitale infrastructuur van Nederlandse servers. In de eenheid OostNederland is geen registratie geweest van een delict met betrekking tot de oorlog.
4.4.3 Phishing Verschillende varianten van phishing per mail of sms waren afgelopen jaar in omloop. Ook in de eenheid Oost-Nederland kwamen veel aangiftes binnen van deze vorm van oplichting. Hierbij werden mailtjes verstuurd uit naam van allerlei organisaties zoals KvK, Woningnet, Politie of uitzendbureaus. Daarbij werd een phishing link gebruikt of werden slachtoffers opgebeld door deze zogenaamde organisaties. Hierbij kon men soms toegang krijgen tot bankgegevens of informatie die bruikbaar is voor andere oplichters.
Jaarbeeld 2022
Pagina 15 van 16
23 februari 2023 Thema Cyber
5
Toekomstige ontwikkelingen
5.1
Oorlog in Oekraïne
Op dit moment ligt de nadruk op het fysieke domein, maar ook in het digitale domein spelen statelijke actoren, digitale activisten, ransomware-groeperingen en individuele actoren een rol. Het NCSC plaatst regelmatig updates met onder andere handelingskaders op basis van de ontwikkelingen in de situatie Oekraïne - Rusland. Momenteel lijkt het beeld stabiel maar het dreigingsbeeld kan abrupt veranderen, hierbij is de grootste kans op nevenschade door ketenafhankelijkheden. Recent is er een opleving van DDOS aanvallen op Nederlandse en ook buitenlandse ziekenhuizen en zorginstellingen. De meeste organisaties zijn technisch bestand tegen deze aanvallen maar helaas zijn er toch nog een aantal waaronder het UMCG in Groningen die toch getroffen worden en schade ondervinden (patiënten konden online bepaalde functionaliteiten niet meer benaderen). Ook de organisatie die ziekenhuizen helpt bij cyberdelicten is zelf getroffen door een DDOS aanval (het betreft het bedrijf ZCert) maar lijkt er nog geen schade van te ondervinden. De hulpverlening aan ziekenhuizen kon gewoon doorgaan.
5.2
Inhaken op de actualiteit
De verwachting is dat het aantal aangiftes met betrekking tot fraude rondom maatschappelijke ontwikkelen toe zal nemen. Hierbij kan gedacht worden aan fictieve websites waarbij men de van de energietoeslag kan terugvragen of fraude met betrekking tot de verkoop van kachels en haardhout.
5.3
Internetaangiftes
Met de toename van de mogelijkheden tot internet aangifte van steeds meer delicten is de verwachting dat bijvoorbeeld ransomware aanvallen meer gemeld gaan worden.
5.4
Bankhelpdeskfraude
De verwachting is dat het aantal registraties van bankhelpdeskfraude mogelijk gelijk blijft maar zeker niet zal afnemen. De trend dat oplichters zich voordoen als bijvoorbeeld bank- of overheidsmedewerker en vervolgens de computer van (veelal oudere) slachtoffers overnemen via Anydesk gaat onverminderd door. Na het overnemen van de computer dient het slachtoffer in te loggen op de internetbankieren omgeving. De oplichters initiëren vervolgens één of meerdere transacties. Wanneer het installeren van een remote access tool zoals Anydesk of Teamviewer niet lukt, wordt met enige regelmaat door de oplichters de bankpas opgehaald aan de deur. Daarnaast is er een andere variant waarbij het slachtoffer eerst slachtoffer wordt van vriend-in-nood-fraude en daarna gebeld wordt door een bankmedewerker met de mededeling dat er frauduleuze handelingen worden gedaan met de bankrekening. Deze variant komt weinig voor maar de verwachting is dat het opvolgen van 1 delict met een ander delict wel steeds vaker gaat voorkomen. Hierbij wordt vaak cybercrime opgevolgd door gedigitaliseerde criminaliteit of andersom.
Jaarbeeld 2022
Pagina 16 van 16