AP 4 Verkennend onderzoek stedenband 6-11-2025

VERKENNEND ONDERZOEK STEDENBAND NOVEMBER 2025

-2-

INHOUDSOPGAVE

1. Aanleiding 2. Regiment Lord Strathcona’s Horse (Royal Canadians)

3 3

3. Stedenbanden

4

4. Vriendschap Bergen op Zoom en Edmonton

6

5. Stedenband tussen gemeente Nunspeet en een gemeente, dorp of stad in Canada 6. Advies

8 11

-3-

1. Aanleiding De burgemeester heeft namens het college de toezegging gedaan om de mogelijkheden te verkennen voor het aangaan van een internationale steden-/dorpenband. Dit mogelijk met een gemeente, stad of dorp in Canada, vanwege de historische bevrijdingsbanden. De band met de Canadese bevrijders is door de jaren heen gebleven en contacten zijn in het kader van 80 jaar vrijheid (19 april 2025) extra aangehaald en worden onderhouden, ook naar de toekomst toe. Voor u ligt een onderzoek waarin de mogelijkheden voor een stedenband nader verkend worden en waarin geïnventariseerd wordt of dit zowel inhoudelijk als financieel haalbaar is. Op 19 april 2025 was het 80 jaar geleden dat het Regiment Lord Strathcona's Horse (Royal Canadians) Nunspeet en de omliggende kernen bevrijdde. Wie zijn deze bevrijders?

2. Regiment Lord Strathcona’s Horse (Royal Canadians) Lord Strathcona’s Horse (Royal Canadians) is een regulier gepantserd regiment van het Canadese leger, in 1901 opgericht door Donald Alexander Smith, First Baron Strathcona en Mount Royal. Het regiment is nu gestationeerd in Edmonton, Alberta, en maakt deel uit van de First Canadian Mechanized Brigade Group. Het regiment kent een rijke geschiedenis en heeft deelgenomen aan verschillende conflicten, waaronder de Tweede Boerenoorlog, de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Koreaanse Oorlog en de oorlog in Afghanistan. Onder het motto ‘Perseverance’ (doorzettingsvermogen) staat ze bekend als tankregiment. Ze speelde een cruciale rol bij de bevrijding van Nunspeet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de bevrijding voerde het regiment operaties uit om de Duitse bezetter te verdrijven en de plaatselijke bevolking te bevrijden. Hun inzet en moed worden nog steeds erkend en geëerd. De contacten met de Canadese bevrijders hebben ertoe geleid om de mogelijkheden voor een stedenband met een Canadese stad nader te verkennen. Wat houdt een stedenband precies in?

-4-

3. Stedenbanden Wat is een stedenband? Een stedenband kan heel divers zijn, bijvoorbeeld een formele band, een vriendschapsband of een projectmatige samenwerking tussen een Nederlandse stad en een stad in een ander land. Deze band kan uitgaan van de Nederlandse lokale overheid of van het particulier initiatief uit de gemeente. Steden gaan een partnerschap aan om kennis te delen, van elkaars cultuur te leren en/of om elkaar op een bestuurlijk niveau te ondersteunen. Stedenbanden zijn een vorm van internationale gemeentelijke samenwerking. Zij zijn ontstaan aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Om nieuwe conflicten te voorkomen werden samenwerkingsverbanden tussen verschillende Europese gemeenten aangegaan. De burgers van gemeenten uit verschillende Europese landen werden door middel van stedenbanden en vriendschapsprojecten bij elkaar gebracht zodat er meer wederzijds begrip zou ontstaan. In de jaren zestig werden veel stedenbanden aangegaan vanuit een idealistisch motief. Nederlandse gemeenten gingen steden in ontwikkelingslanden steunen omdat ze met grote armoede te maken hadden of politiek onderdrukt werden. Al voor de val van de Muur ontstonden relaties met Oost-Europa. Rotterdam zocht in 1984 SintPetersburg op en Nijmegen knoopte in 1987 banden aan met het Russische Psov. Na 1989 volgden er meer stedenbanden in oostwaartse richting.

Democratisering en zelfstandigheid waren daarbij vaak het doel. Dat gold niet voor de banden met Chinese steden, die later werden aangegaan. Daaraan wilde men geld verdienen. Vanaf het jaar 2000, toen de VN een campagne startte om gemeenten meer te betrekken bij het behalen van de Millennium ontwikkelingsdoelstellingen, zijn Nederlandse gemeenten meer verantwoordelijkheid gaan nemen. Zij zijn manieren gaan zoeken om bij te dragen aan mondiale problemen zoals armoede en analfabetisme. Dit heeft ervoor gezorgd dat steeds meer gemeenten zich bezighouden met ontwikkelingssamenwerking en projecten uitvoeren in derdewereldlanden.

Knellende stedenbanden Becijferde het VNG in 2002 nog in totaal 837 stedenbanden die door 251 gemeenten werden onderhouden, in de jaren erna is het aantal snel kleiner geworden. Een aantal stedenbanden is eenvoudig doodgebloed wegens gebrek aan belangstelling of vervallen bij herindelingen. Bezuinigingsrondes zorgden ook voor kortingen in de begroting van diverse gemeenten voor internationale samenwerking.

-5-

Het politieke tij is ook wel eens omgeslagen. Een bevriend bewind ontspoorde bij voorbeeld. Ontwikkelingsgeld kwam niet altijd in de juiste zakken terecht. De democratie schoot niet overal even diep wortel. Het Poolse Pulawy stelde lhbti-vrije zones in, waar het Nederlandse Nieuwegein niets mee te maken wilde hebben: de officiële vriendschap werd snel verbroken. Ook de andere partij is wel eens kwaad. De Turkse stad Denizli zette woedend Almelo aan de kant na de rel rond de Turkse minister in Rotterdam. De Russische inval in Oekraïne heeft druk gezet op de stedenbanden met de Russische Federatie. Gevolg is dat het aantal stedenbanden in twintig jaar tijd ongeveer gehalveerd is. Meerwaarde zoals economisch voordeel uit een interstedelijke relatie is voor Nederlandse gemeenten voorwaardelijk voor het aangaan en onderhouden van een stedenband.

Soorten stedenbanden Er zijn diverse soorten stedenbanden, ook wel jumelages genoemd: •

Bij zustergemeenten (city twinning of jumelage) is vaak sprake van een formele overeenkomst en wil men de samenwerking maatschappijbreed (publieke sector, private sector en maatschappelijk middenveld) opzetten. De banden hebben soms een historische achtergrond (“Hanzesteden” in Europa), zijn van onbepaalde duur, en in principe gebaseerd op gelijkheid en wederkerigheid.

•

Bij vriendschapsrelaties is ook sprake van vastgelegde afspraken. Hoewel men de relatie maatschappijbreed op wil zetten, omvat ze vaak alleen het maatschappelijk middenveld en de publieke sector. De relatie tussen de partners kan een mate van ongelijkheid vertonen. Wederkerigheid wordt nagestreefd, maar is niet altijd realistisch (bij voorbeeld in relaties die vooral gemotiveerd zijn door overwegingen van solidariteit).

•

Bij netwerkrelaties is geen sprake van een één op één relatie, maar van onderlinge contacten binnen een bepaald kader, waarbinnen de partners elkaar ondersteunen. Dit is bij voorbeeld het geval met het Duurzame Steden initiatief van het Milieu Programma van de Verenigde Naties, UNEP.

•

Bij thematische relaties is het contact niet per definitie maatschappijbreed, maar is het beperkt tot één of meerdere aspecten of sectoren, bij voorbeeld samenwerking op het gebied van handel of herdenkingen in het kader van WO2.

Er zijn in het kader van een stedenband verschillende thematische relaties aan te gaan, afhankelijk van de wens die er is wat betreft doel en inhoud van de band. De meest voorkomende zijn de volgende: 1. Een culturele stedenband is gericht op uitwisseling van kunst, cultuur en tradities. Voorbeelden zijn gezamenlijke festivals, kunstprojecten, muziekuitwisselingen. 2.

Een educatieve stedenband focust op samenwerking tussen scholen, universiteiten of opleidingsinstituten. Activiteiten kunnen uitwisselingsprogramma’s, gezamenlijke onderzoeksprojecten etc. zijn.

3.

Een economische stedenband richt op handel, investeringen en economische ontwikkeling. Dit kan ingevuld worden met het opzetten van o.a. bedrijvennetwerken en gezamenlijke beurzen en via toerismebevordering.

-6-

4.

Een sociale stedenband legt de focus op maatschappelijke thema’s zoals armoedebestrijding en jongerenprojecten. Dit is vaak gekoppeld aan maatschappelijke organisaties en vrijwilligersprojecten.

5.

Een kennisstedenband is gebaseerd op samenwerking en kennisdeling rond infrastructuur, technologie, duurzaamheid etc.

6.

Een solidariteitsstedenband ontstaat vaak vanuit crisissituaties, humanitaire hulp of ontwikkelingssamenwerking en is gericht op wederzijdse steun bij rampen of armoedebestrijding.

7. 8.

Een politieke/bestuurlijke stedenband is gericht op uitwisseling van bestuurlijke kennis en beleid. Voorbeelden zijn samenwerking rond lokaal bestuur, participatie, democratie. Een herdenkingsgerichte stedenband ontstaat veelal vanuit de wens om de bijdrage aan de bevrijding in 1944 of 1945 van een stad of dorp zichtbaar te houden en de bevrijders blijvend te eren.

Bergen op Zoom is een voorbeeld van een Nederlandse stad die een herdenkingsgerichte en cultuurhistorische stedenband is aangegaan met een stad in Canada, te weten Edmonton, de hoofdstad van de provincie Alberta.

4. Vriendschap Bergen op Zoom en Edmonton Achtergrond In 2013 is Bergen op Zoom een stedenband aangegaan met Edmonton, de hoofdstad van Alberta, Canada. Het gaat om een vriendschapsband met een sterke cultuurhistorische basis. Bergen op Zoom is in de Tweede Wereldoorlog bevrijd van de Duitse bezetting door Canadese militairen van het South Alberta Regiment, waarvan de opvolger het South Alberta Light Horse Regiment is dat haar thuisbasis in Edmonton heeft. Om deze historische gebeurtenis blijvend te herdenken en de band tussen beide steden te versterken, werd de samenwerking vastgelegd. De huidige militairen van het regiment vinden het belangrijk de vriendschapsband te versterken, juist nu de veteranen te oud en zwak zijn om zelf naar Nederland te komen. Brett Mortan, een Canadese soldaat, zegt hierover: “Het is belangrijk om ons respect te blijven tonen aan hen die hebben gediend en gevochten en zelfs zijn gestorven voor ons en voor iedereen hier.”

-7-

In 2017 besloot het college van B&W van Bergen op Zoom structureel € 35.000,-- per jaar vrij te maken voor het opbouwen van een economische vriendschap met Edmonton. De aanjager van dit alles was de viering van 70 jaar bevrijding in 2014. Er werd toen door diverse comités samengewerkt om de Slag om de Schelde te herdenken. Sinds 2014 laat de Canadese ambassade haar jaarlijkse herdenking van de Slag om de Schelde plaatsvinden op de Canadese begraafplaats in Bergen op Zoom. Het leidde tot intensiever contact en de behoefte om meer met elkaar samen te werken dan alleen op het gebied van eren en herdenken. De activiteiten en uitwisselingen worden gecoördineerd door de Stichting Vriendschap Bergen op Zoom – Edmonton. De afgelopen jaren zijn er over en weer een aantal bezoeken geweest. De Canadezen waren onder de indruk van de Bergse investeringen in de zgn. biobased economy en Bergen op Zoom kan veel leren van de Canadese afstemming tussen het onderwijs en het bedrijfsleven. Vriendschapsband en doelen Edmonton was de partij die destijds aanstuurde op de vriendschapsband tussen Bergen op Zoom en Edmonton. Het is voor de Canadese stad een manier om verbinding te leggen met het heden: vaak wordt de relatie met Canada vanuit het gezichtspunt van de Tweede Wereldoorlog bekeken. De zgn. ‘bond of friendship’ is aangegaan voor onbepaalde tijd en werd in 2024 herijkt.

De samenwerking is maatschappijbreed. De stedenband heeft meerdere doelen. Allereerst staat herdenken centraal: het zichtbaar houden van de Canadese bijdrage aan de bevrijding van Bergen op Zoom. Daarnaast richt de samenwerking zich op culturele uitwisseling, waarbij kunst, cultuur en tradities gedeeld worden. Ook educatie speelt een belangrijke rol, met projecten die kennis over de WO2 en de Slag om de Schelde verspreiden. Verder wordt gewerkt aan het bevorderen van toerisme, waarbij Bergen op Zoom gepresenteerd wordt als bestemming voor Canadezen. Tot slot draagt de stedenband bij aan internationale vriendschap, door (kennis)uitwisseling op het gebied van cultuur, toerisme, sport en sociale thema’s. Een vriendschapsband brengt met zich mee dat er geen verplichte wederkerige bezoeken zijn. Naast het in herinnering houden van de omgekomen Canadese soldaten, is er steeds meer ruimte ontstaan voor economische uitwisseling. Dit ligt voor de regio Bergen op Zoom vooral op het gebied van plant- en biobased ontwikkeling en ontwikkelingen in de agrarische sector (kastuinbouw, landbouwmechanisatie en -automatisering). Financiering en contact De gemeente Bergen op Zoom heeft een jaarbudget van € 25.000,-- om vorm te kunnen geven aan de vriendschap. De contacten met Edmonton verlopen meestal op digitale wijze.

Met het South Alberta Light Horse Regiment wordt ook actief contact onderhouden en daarbij is het met grote regelmaat dat representanten van dit regiment in Bergen op Zoom te gast zijn. Het betreft dan herdenkingen en andere activiteiten waarbij het regiment het gepast vindt om op een uitnodiging in te gaan of anderszins vertegenwoordigd te willen zijn. Portefeuillehouder voor de vriendschapsband is de burgemeester en ambtelijk is er een coördinator.

-8-

Hoe kan de gemeente Nunspeet een dergelijke vriendschapsband aangaan?

5. Stedenband tussen gemeente Nunspeet en een gemeente, dorp of stad in Canada Een stedenband tussen Nunspeet en Strathcona County? Een herdenkingsgerichte cultuurhistorische vriendschapsband tussen de gemeente Nunspeet en Strathcona County in Alberta, Canada zou een mogelijkheid kunnen zijn. Niet alleen als een symbolische verbinding als een eerbetoon aan een gedeelde geschiedenis maar ook een investering om een toekomstgerichte samenwerking op het gebied van herdenking, cultuur, educatie en toerisme te stimuleren. In april 1945 speelde het Canadese regiment Lord Strathcona’s Horse (Royal Canadians) een cruciale rol bij de bevrijding van Nunspeet en de Veluwe. Deze historische gebeurtenis vormt een blijvende band tussen Nunspeet en Canada, een band die tot op heden gekoesterd wordt tijdens herdenkingen. Strathcona County, met als stedelijk gebied Sherwood Park, ligt direct naast Edmonton en is nauw verbonden met de Canadese krijgsmacht. Het regiment Lord Strathcona’s Horse is gestationeerd op Canadian Forces Base Edmonton, waardoor er een directe geografische en sociale link is. Veel militairen en veteranen van dit regiment wonen in Strathcona County, en de gemeenschap kent een sterke traditie van betrokkenheid bij militaire en herdenkingsactiviteiten. Een vriendschapsrelatie met Strathcona County biedt Nunspeet de mogelijkheid om: •

historische banden te eren door gezamenlijke herdenkingen en educatieve projecten over de bevrijding van Nunspeet;

•

culturele uitwisseling te stimuleren, bijvoorbeeld via kunst en muziek;

•

educatieve samenwerking op te zetten tussen scholen, gericht op geschiedenis, internationale vriendschap en vrede;

•

toeristische en economische kansen te benutten, door bijvoorbeeld (veteranen)reizen en historische routes te promoten.

Strathcona County is wat karakter betreft vergelijkbaar met Nunspeet: een gemeenschap met een sterke sociale cohesie, betrokken inwoners en een mix van stedelijke maar ook landelijke kenmerken. Een stedenband met Strathcona County zou niet alleen een gebaar van dankbaarheid zijn, maar ook een strategische keuze om geschiedenis, cultuur en toekomst met elkaar te verbinden.

-9-

Als Nunspeet een stedenband aangaat met Strathcona county, zal de organisatievorm redelijk aansluiten bij de schaal van deze gemeente. Beter dan bij de stad Edmonton met ruim 800.000 inwoners. Een medewerker vanuit de ambtelijke organisatie moet worden ingezet als aanspreekpunt voor alle activiteiten en voor het onderhouden van contact met de partnergemeente. Dat vraagt structurele extra inzet van de ambtelijke organisatie. Om de stedenband te versterken, kan de gemeente Nunspeet met een lokale organisatie of stichting samenwerken waarin o.a. andere lokale organisaties, scholen, ondernemers en vrijwilligers samenwerken. Aan Canadese zijde wordt de coördinatie vaak verzorgd door een gemeentelijke afdeling voor internationale relaties of door een community liaison, ondersteund door veteranenorganisaties en culturele instellingen. De samenwerking kan variëren van eenvoudige uitwisselingen (zoals herdenkingsactiviteiten en educatieve projecten) tot een netwerk van partners, waaronder scholen, musea en toeristische organisaties. Naarmate de vriendschapsband groeit, neemt de noodzaak toe voor duidelijke afspraken en een gezamenlijke agenda. Dit kan worden ondersteund door een platform voor kennisdeling, bijvoorbeeld een digitaal portaal voor projectinformatie en planning.

Processchets Opstartfase (0–6 maanden) • Besluitvorming: Gemeenteraad neemt een formeel besluit om een stedenband aan te gaan: 1.

Instemmen met opstarten stedenband

2.

Beschikbaar stellen budget (nieuw beleid)

3.

Oprichten werkgroep/stichting stedenband Nunspeet-Canada

•

Contact leggen: Eerste gesprekken met Strathcona County via officiële kanalen.

•

Werkgroep oprichten: Samenstelling van een lokale werkgroep of stichting met vertegenwoordigers van gemeente, scholen, ondernemers, culturele organisaties en vrijwilligers.

•

Plan van aanpak: Opstellen van een jaaragenda met eerste activiteiten (bijv. herdenkingsmoment, online kennismakingsbijeenkomst).

Eerste activiteiten (6–12 maanden) •

Digitale kennismaking: Digitale bijeenkomst tussen beide gemeenten en betrokken organisaties.

•

Culturele uitwisseling: Start met een klein project, zoals een gezamenlijke fototentoonstelling of online educatief programma over WO II.

•

Communicatie: Website en socialmediakanalen gebruiken om inwoners te informeren en betrekken.

Structurele samenwerking (jaar 2 en verder) •

Jaarlijkse herdenkingen: Organiseren van gezamenlijke ceremonies en educatieve projecten.

•

Delegatiebezoeken: Afwisselend bezoeken van delegaties voor culturele en bestuurlijke uitwisseling.

•

Onderwijsprojecten: Uitwisselingsprogramma’s tussen scholen, gastlessen en gezamenlijke projecten.

- 10 -

•

Toerisme en economie: Promotie van Nunspeet als bestemming voor Canadese bezoekers en vice versa.

Organisatie en coördinatie •

Nunspeet: Eén ambtenaar als coördinator, ondersteund door een lokale organisatie of stichting binnen het netwerk en een verantwoordelijk bestuurder.

•

Partnergemeente: Contactpersoon binnen de afdeling internationale relaties of community liaison.

•

Samenwerking: Periodieke online vergaderingen, gedeelde projectagenda en een digitaal platform voor informatie-uitwisseling.

Evaluatie en groei •

Jaarlijkse evaluatie van activiteiten en impact.

•

Uitbreiding naar nieuwe thema’s zoals sport en jeugdparticipatie.

Begroting Kosten per jaar: Post

Per jaar

Coördinatie & uitvoering (0,3 fte)

€ 15.000

Communicatie & PR

€ 3.000

Kleine projecten & events

€ 7.000

Delegatiebezoeken (reisfonds)

€ 5.000

Totaal

€ 30.000

Waarom meer personele inzet? • Complexiteit: Internationale contacten, planning van culturele en educatieve projecten, communicatie met inwoners. •

Continuïteit: Jaarlijkse herdenkingen, delegatiebezoeken en structurele samenwerking vragen doorlopende coördinatie.

•

Betrokkenheid: Werkgroep en vrijwilligers moeten begeleid worden.

- 11 -

6. Advies Dit onderzoek is verkennend van aard met als doel een inventarisatie van de mogelijkheden voor een stedenband van Nunspeet met een stad. De vraagt dient beantwoord te worden of dit zowel inhoudelijk als financieel haalbaar is? Er zijn verschillende manieren om een stedenband aan te gaan met een andere (buitenlandse) gemeente. Hoewel iedere vorm eigen kenmerken heeft en in meer of mindere mate verplichtingen/inspanningen met zich meebrengt, is wel helder dat ook de geprefereerde vriendschapsrelatie met bijvoorbeeld Strathcona County de nodige investering van ambtelijke tijd en middelen vraagt en of dit prioriteit heeft, en hoe dit zich verhoudt tot de reeds bestaande contacten en uitwisselingen met het regiment Lord Strathcona’s Horse rondom herdenkingen. Om een stedenband, bijvoorbeeld een vriendschapsrelatie tussen gemeente Nunspeet en een gemeente, dorp of stad in Canada een succes te maken is er budget nodig. De begrote bedragen zijn gebaseerd op de informatie die is ontvangen vanuit de contacten met Bergen op Zoom. Wat de investeringen betreft, zijn hier geen gelden voor geraamd in de gemeentelijke begroting. De stedenband moet dan als nieuw beleid worden opgevoerd in de eerstvolgende begroting. Alles afwegende is het advies op dit moment geen verdere stappen te zetten in het ontwikkelen van een stedenband danwel een vriendschapsrelatie.

Het opzetten en onderhouden hiervan zal in verhouding zo veel ambtelijke en bestuurlijke tijd en vooral geld gaan kosten dat het afgezet tegen wat het mogelijk zal opleveren voor dit moment geen verstandige keuze is.