AP 18. Bijlage Startnotitie Bestaanszekerheid en Schulden gemeente Nunspeet 2023

Startnotitie Bestaanszekerheid en Schulden gemeente Nunspeet 2023

-2-

Inleiding Iedere inwoner van de gemeente Nunspeet moet zich volwaardig onderdeel kunnen voelen van de samenleving. Dit is helaas niet voor iedereen vanzelfsprekend. De afgelopen jaren zijn onzeker geweest door de coronacrisis en stijgende lasten. Hierdoor is de bestaanszekerheid van veel huishoudens onder druk komen te staan. De gemeente Nunspeet wil deze huishoudens ondersteunen en heeft hiervoor beleid ontwikkeld op het gebied van Bestaanszekerheid en Schulden. De laatste Nota bestaanszekerheid en het Beleidsplan schuldhulpverlening dateren echter beiden uit 2019. Op verzoek van de raad worden met deze startnotitie de kaders geschetst voor het Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden 2023, zodat de gemeentelijke aanpak van bestaanszekerheid en schulden toekomstbestendig wordt. Wat is bestaanszekerheid? Er bestaat geen eenduidige definitie van bestaanszekerheid. Waar het voor de één gaat over het hebben van een dak boven je hoofd en het kunnen voldoen van de financiële verplichtingen, gaat het voor een ander ook over kansengelijkheid, ontwikkelmogelijkheden en toegang tot passende zorg. Daarnaast kan bestaanszekerheid ook gaan over perspectief hebben wanneer het tegenzit of wanneer iemand schulden heeft. We kiezen met de Nunspeetse aanpak van bestaanszekerheid en schulden voor een brede visie op bestaanszekerheid:

“Bestaanszekerheid is het kunnen nadenken over de dag van morgen, en niet alleen maar bezig hoeven zijn met wat je vandaag moet doen om te overleven.”

Visie op bestaanszekerheid Bestaanszekerheid is een thema dat veel inwoners, organisaties en verenigingen raakt. Een brede aanpak vraagt daarom niet alleen wat van de gemeentelijke overheid, maar ook van de lokale maatschappij en inwoners onderling. We laten elkaar niet vallen en helpen daar waar het nodig is: omzien naar elkaar noemen we dat. Dat vraagt ook een aanpak die niet alleen vanuit de overheid komt, maar die ook in de maatschappij ligt. Hulp is lokaal en dichtbij. We doen daarom met deze startnotitie een voorzet waarmee een groter beroep op de mogelijkheden van lokale organisaties wordt gedaan. Dat vraagt een proactieve gemeente die inwoners en organisaties faciliteert en ondersteunt, waarbij we als overheid een dekkend vangnet hebben met passende voorzieningen wanneer dat nodig is. Doelstelling Het Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden moet leiden tot een vergroting van de bestaanszekerheid van huishoudens in de gemeente Nunspeet. We sluiten hierbij aan bij de geformuleerde doelstellingen per levensfase in het integrale beleidsplan sociaal domein: 1. Kinderen groeien veilig en gezond op; 2. Kinderen en jongeren ontwikkelen zichzelf tot wie ze zijn; 3. Jongeren zijn goed voorbereid op de vervolgfase na de middelbare school; 4. Inwoners kunnen hun talenten en vaardigheden breed ontwikkelen; 5.

Inwoners zijn betrokken en voelen zich verantwoordelijk voor het welbevinden van zichzelf en van (de mensen in) hun directe omgeving; 6. Inwoners zijn veerkrachtig, hebben regie op (keuzes in) het leven en zijn zo mogelijk financieel zelfredzaam; 7. Inwoners die het niet (meer) zelf redden krijgen zo vroeg mogelijk passende (en ontwikkelingsgerichte) ondersteuning; 8. Ouderen zijn (financieel) goed voorbereid op het ouder worden.

-3-

Proces en totstandkoming startnotitie en uitvoeringsplan De thema’s bestaanszekerheid en schulden zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Er wordt daarom voor één integrale aanpak van bestaanszekerheid en schulden gekozen, die gebundeld wordt in één uitvoeringsplan. Het thema bestaanszekerheid en schulden is een breed thema, armoede kan iedereen overkomen. Overkomt het je niet zelf, dan kent iedereen wel iemand in zijn omgeving die met armoede te maken heeft. Omdat het zo’n breed thema is, willen we niet dat het uitvoeringsplan een plan van alleen de gemeente is, maar willen we een breed maatschappelijk gedragen plan voor de aanpak bestaanszekerheid en schulden. Het uitvoeringsplan (en deze startnotitie) zijn daarom tot stand gekomen met de volgende input: 1. Input van inwoners die te maken hebben met armoede en schulden. Het plan is bedoeld om inwoners te ondersteunen die te maken hebben met problemen in de bestaanszekerheid en schulden. Er zijn daarom verschillende interviews geweest met deze inwoners, zij kunnen immers het beste aangeven waar ze tegenaanlopen en waar zij mee geholpen zijn. Daarnaast is de doelgroep vertegenwoordigd door de Adviesraad Sociaal Domein Nunspeet (ASDN). Daarnaast zijn er twee clïentervaringsonderzoeken uitgezet: één op het thema schuldhulpverlening en één op het thema minimavoorzieningen. 2.

Input van maatschappelijke partners We willen tot een integrale aanpak komen, daar hebben we de maatschappelijke partners bij nodig. Er zijn daarom in 2022 inspiratiesessies georganiseerd waarbij maatschappelijke partners breed vertegenwoordigd zijn geweest (o.a. Voedselhulp Nunspeet, Stichting Verborgen Armoede, sportparkmanager, welzijnspartijen, maatschappelijk werk, intern begeleiders van scholen, Humanitas, ASDN, CJG, Icare, Woonzorgnet en Medicamus). In deze sessies is o.a. besproken welke knelpunten zij momenteel ervaren, voor welke gebieden extra aandacht nodig is en welke ideeën en oplossingen zij zelf nog hebben voor de aanpak bestaanszekerheid en schulden. Naast de maatschappelijke partners zijn ook de medewerkers van de gemeente, die op wat voor manier dan ook te maken krijgen met bestaanszekerheid en schulden, gevraagd om input te leveren 3. Landelijke rapporten en onderzoeken Het thema bestaanszekerheid en schulden krijgt ook landelijk steeds meer aandacht. Dat is terug te zien in het aantal (wetenschappelijke) onderzoeken en rapporten dat over dit onderwerp wordt gepubliceerd. We nemen deze inzichten mee in de beleidsafwegingen. Hierbij valt te denken aan rapporten van het Sociaal en Cultureel Planbureau, Nibud, NVVK, Sociaal-Economische Raad en Movisie. Ook benutten we inzichten van de Nationale Ombudsman m.b.t.

het niet-gebruik van inkomensvoorzieningen door ouders. Procesplanning Tabel 1: Procesplanning Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden 2023 Planning Actie 9 maart 2023 Bespreking startnotitie in commissie Maatschappij en Middelen 30 maart 2023 Vaststelling startnotitie in Algemene Raadsvergadering Bespreking Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden in commissie Maat11 mei 2023 schappij en Middelen Vaststelling Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden in Algemene Raads1 juni 2023 vergadering Juli 2023 – december 2024 Implementatie Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden 2025 en 2026 Monitoring geïmplementeerd Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden 2027 Evaluatie en herijking uitvoering bestaanszekerheid en schulden

-4-

Kerncijfers bestaanszekerheid gemeente Nunspeet Armoede en bestaanszekerheid kennen verschillende definities 1, waardoor armoede moeilijk in cijfers is te vatten. In de onderstaande cijfers wordt uitgegaan van de lage-inkomensgrens definitie en cijfers van het CBS. • De gemeente Nunspeet heeft 11.178 huishoudens in 2022. • Landelijk heeft 6,8%2 van de huishoudens een inkomen onder de lage-inkomensgrens. • In de gemeente Nunspeet hebben daarmee zo’n 760 huishoudens een inkomen onder de lageinkomensgrens. • Het gebruik van verschillende gemeentelijke regelingen in 2018 en 2022 was als volgt: Tabel 2: Gebruik gemeentelijke regelingen 2018 en 2022 Voorziening Bijdrage sport en cultuur Bijdrage gemeentelijke belastingen Collectieve zorgverzekering Individuele inkomenstoeslag

2018 371 personen 405 huishoudens 362 personen 142 huishoudens

2022 440 personen 411 huishoudens 302 personen 221 huishoudens

Armoedescan CBS Onderstaande cijfers zijn gebaseerd op de armoedescan 2020 van het CBS 3 en betreffen cijfers over de gemeente Nunspeet (tenzij anders gespecificeerd): • De voornaamste inkomensbron voor huishoudens met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum is als volgt: Voornaamste inkomensbron voor huishoudens met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum (2020) Nunspeet Landelijk Pensioen 44% 37% Bijstandsuitkering 17% 26% Inkomen uit arbeid 12% 11% Overige uitkering sociale voorzieningen 9% 9% Arbeidsongeschiktheidsuitkering 8% 9% Inkomen uit eigen bedrijf 6% 5% Werkloosheidsuitkering 2% 1% Overig of onbekend 2% 1%

• • • • • •

Een relatief hoog percentage van huishoudens met een laag inkomen (44% in de gemeente Nunspeet tegenover 37% landelijk) heeft een pensioen als voornaamste inkomstenbron. Een relatief laag percentage van huishoudens met een laag inkomen (17% in de gemeente Nunspeet tegenover 26% landelijk) heeft een bijstandsuitkering als voornaamste inkomstenbron. Huishoudens waar inkomen uit arbeid de voornaamste inkomensbron is, hebben vaak een relatief korte periode een inkomen onder 120% van het sociaal minimum (7%). Dit komt overeen met de bevindingen uit het SCP-rapport ‘Als werk weinig opbrengt’. Van de huishoudens tot 120% van het sociaal minimum is 67% een alleenstaande zonder kinderen. Van de huishoudens tot 120% van het sociaal minimum zijn er 84% zonder kinderen, 6% met één kind, 5% met twee kinderen en 5% met 3 of meer kinderen. Dit wijkt niet significant af van de landelijke cijfers. Van de huishoudens tot 120% van het sociaal minimum zijn er 84% met een Nederlandse achtergrond (61% landelijk), 10% met een Niet-westerse migratieachtergrond (27% landelijk) en 6% met een Westerse migratieachtergrond (12% landelijk). Hierin wijkt de gemeente Nunspeet significant af van de landelijke cijfers.

Bijvoorbeeld het ‘niet-veel, maar toereikend-criterium’ van het Sociaal Cultureel Planbureau, een bepaald percentage van het sociaal minimum of een vast koopkrachtbedrag georiënteerd op het sociaal minimum van € 1.100,-- per maand voor een alleenstaande en € 1.550,-- voor samenwonenden (netto). 2 Rapport Armoede en Sociale Uitsluiting 2021 (CBS). 3 Armoedescan (CBS): www.dashboards.cbs.nl/v3/Armoedescan. 1

-5-

Huidige aanpak bestaanszekerheid en schulden De huidige aanpak van bestaanszekerheid richt zich met name op het aanbieden van een aantal inkomensvoorzieningen voor inwoners met een laag inkomen. Deze voorzieningen hebben voornamelijk als doel om de gevolgen van armoede te verzachten en meedoen in de maatschappij te stimuleren. Het huidige aanbod bestaat uit: • De bijdrage sport en cultuur (€ 150,-- per jaar voor een volwassen, € 300,-- per jaar voor een kind); • De bijdrage gemeentelijke belastingen (hierdoor hoeft de inwoner de afvalstoffenheffing niet zelf te betalen); • Een collectieve zorgverzekering; • De individuele inkomenstoeslag; • De studietoeslag; • Inzet van het Jeugdfonds Sport en Cultuur (voor huishoudens met kinderen die niet in aanmerking komen voor de minimaregelingen, maar wel ondersteuning nodig hebben); • Bijzondere bijstand; • Inzet loonkostensubsidie voor inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt. Doorgevoerde wijzigingen n.a.v. evaluatie minimabeleid 2019 Naar aanleiding van de evaluatie van het minimabeleid 2019 zijn er een aantal wijzigingen doorgevoerd die de drempel voor het gebruik van verschillende regelingen heeft moeten verlagen. Zo is er voor de bijdrage sport en cultuur voor gekozen om niet langer te werken op basis van declaratie.

Hierdoor hoeft de inwoner, die al een laag inkomen heeft, niet langer eerst de kosten voor te schieten, voordat de gemeente de kosten vergoedt. Dit blijkt in de praktijk tot meer gebruik van deze regeling te leiden. Daarnaast is er een wijziging doorgevoerd waarmee inwoners die de pensioenleeftijd 4 hebben bereikt de regelingen voor onbepaalde tijd krijgen toegekend. Zij hoeven niet meer jaarlijks een voorziening aan te vragen. Hun inkomenssituatie is immers stabiel. Communicatie heeft sinds de evaluatie van 2019 ook meer aandacht gekregen. Zo hebben de verschillende inkomensregelingen en schuldhulpverlening een vaste en terugkerende plek op de communicatiekalender Sociaal Domein. In de periode juni tot en met december 2022 is bijgehouden in hoeverre de communicatie-uitingen op sociale media op de specifieke onderdelen hebben geleid tot bezoeken aan de specifieke gemeentelijke website. De week voorafgaand aan de communicatie-uiting werden de pagina’s in totaal 391 keer bezocht. In de week na de communicatie-uiting steeg dit naar 648, ofwel een toename van 65%. Er zijn de afgelopen jaren een aantal wijzigingen doorgevoerd om begrijpelijker te worden. Zo heeft elke websitepagina van de inkomensvoorzieningen een animatiefilmpje gekregen. Ook zijn verschillende brieven naar de inwoner aangepast naar helder taalgebruik. Dit is een doorlopend proces.

Integrale aanpak schuldhulpverlening In 2012 is de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) in werking getreden waardoor schuldhulpverlening een taak is geworden van gemeenten. Schuldhulpverlening heeft een integraal karakter, waardoor er niet alleen aandacht nodig is voor het oplossen van de financiële problemen, maar bijvoorbeeld ook voor psychosociale problemen, gezondheidsproblemen of problemen binnen een gezin.

4

We kiezen hierbij voor een eenduidige definitie in het beleidsveld bestaanszekerheid en schulden en sluiten daarom aan bij de definitie van de Participatiewet. Hierin gaat het feitelijk over de AOW-gerechtigde leeftijd.

-6-

Nunspeet heeft gekozen voor een integrale aanpak binnen de schuldhulpverlening. Dit houdt in dat Nunspeet de regie houdt over het schuldhulpverleningstraject van de inwoner vanaf de aanvraag tot en met de nazorg. De toegang (aanvraag) tot (formele) schuldhulpverlening is lokaal georganiseerd en hierbij wordt samen gewerkt met het algemeen maatschappelijk werk (Stimenz). Tijdens een laagdrempelig integraal intakegesprek wordt de situatie van de hulpvrager in kaart gebracht en wordt een plan van aanpak opgesteld. Hierbij wordt er rekening gehouden met de financiële en psychosociale situatie van de hulpvrager. Tijdens dit gesprek zijn een maatschappelijk werker van Stimenz, de consulent schulpverlening van de gemeente en de hulpvrager aanwezig. De aanvraag en de opbrengst van het integrale intakegesprek wordt vervolgens overgedragen aan de gemeente Zwolle. Gedurende het schuldhulpverleningstraject monitort de consulent schuldhulpverlening (bij enkele problematiek) of Stimenz (bij meervoudige problematiek) de voortgang en het verloop van het hulpverleningstraject. Wanneer de hulpvrager het schuldhulpverleningstraject heeft doorlopen, vindt er een exitgesprek plaats waarbij er wordt gekeken of de doelen in het plan van aanpak zijn behaald. Na dit exitgesprek vindt er nazorg plaats door de consulent schuldhulpverlening.

Door deze brede, integrale aanpak van schuldhulpverlening weten de partijen elkaar goed te vinden en kunnen ze samenwerken aan gedeelde doelen. Ook zorgt de verbinding van verschillende expertises ervoor dat de inwoner zo goed mogelijk geholpen wordt met zijn of haar hulpvraag. Hierdoor krijgt de inwoner de voor hem passende ondersteuning, waardoor trajecten succesvoller worden opgestart en afgerond. De integrale aanpak met Stimenz en de gemeente Zwolle wordt jaarlijks ambtelijk geëvalueerd en zo nodig wordt de werkwijze aangepast. Binnen de werkwijze van de Integrale Schuldhulpverlening (ISH) is er in oktober 2022 gestart met de pilot Steunmaatje. De pilot is een project tussen de gemeente Nunspeet, het Venster en Welzijn Nunspeet. De inwoner wordt gedurende het schuldhulpverleningstraject bijgestaan door een vrijwilliger, oftewel het steunmaatje, van de eerdergenoemde vrijwilligersorganisaties. Het doel van de pilot is het sneller tot stand komen van een schuldhulpverleningstraject, het bevorderen van de samenwerking tussen gemeente, formele en informele partijen op het gebied van Schuldhulpverlening en het steunmaatje fungeert als een luisterend oor voor de inwoner voor en tijdens het schuldhulpverleningstraject. In 2023 zal de pilot geëvalueerd worden.

In maart 2022 is in het kader van de schuldhulpverlening het project ‘Schuldenaanpak rechtbank Gelderland’ van start gegaan. Nunspeet heeft zich aangesloten bij dit project en denkt mee over de opzet en uitvoering. De essentie van het project is dat de gemeente een extra toegangsmogelijkheid krijgt om inwoners met schulden te helpen. Tijdens een zitting wordt de inwoner gevraagd of iemand financiële problemen heeft, of iemand daar hulp bij wilt en of de persoonsgegevens doorgegeven mogen worden aan de gemeente. De consulent schuldhulpverlening van de gemeente kan op basis van deze gegevens contact opnemen met de inwoner om financiële hulp aan te bieden. Overige ontwikkelingen Naast de inkomensregelingen kent de gemeente sinds september 2021 het Financieel Trefpunt in de Bibliotheek Nunspeet. Hier kunnen inwoners terecht met allerlei vragen (groot en klein) rondom financiën. In het Trefpunt werken verschillende maatschappelijke partijen samen om zo de inwoner snel, adequaat, en waar mogelijk integraal, verder te kunnen helpen. Onlangs is besloten het Trefpunt duurzaam te blijven inzetten. In 2023 zal de mogelijkheid voor het starten van een Financieel Trefpunt in Elspeet worden onderzocht.

Aanpak energiearmoede Het Rijk heeft begin 2022 een bedrag beschikbaar gesteld aan de gemeente om huishoudens (huurders en eigenaar bewoners) met een laag besteedbaar inkomen te helpen die te maken hebben met hoge energielasten als gevolg van gestegen energieprijzen in combinatie met de lagere energetische kwaliteit van de woningen 5. De middelen zijn tot en met 31 december 2024 te besteden en moeten in 2025 verantwoord worden naar het Rijk.

5

Beschikking ‘Middelen aanpak energiearmoede’ – Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

-7-

Het team Ruimtelijke Ontwikkeling en Volkshuisvesting (ROV) heeft het geld ter beschikking gesteld gekregen. In afstemming met team Sociaal wordt er een projectplan opgesteld om alle minima huishoudens te bereiken en maatregelen aan te bieden om de energierekening te verlagen. De implementatie van de verschillende onderdelen van het projectplan staat los van dit uitvoeringsplan. Toch is het belangrijk om dit te benoemen, omdat (de gevolgen van) de energiearmoede van invloed is op de bestaanszekerheid van de inwoners van Nunspeet en dit projectplan loopt binnen de tijdspanne van het uitvoeringsplan. Veel aandacht naar tijdelijke regelingen De afgelopen jaren kenmerken zich door de vele tijdelijke regelingen die een groot beroep hebben gedaan op de ambtelijke capaciteit: • De Tozo-regeling voor ondernemers in corona-tijd; • De TONK-regeling voor huishoudens die door corona in problemen komen; • De ‘Bbz-light’-regeling voor ondernemers die na afbouw van de Tozo-regeling nog steeds ondersteuning nodig hadden; • De energietoeslag vanwege gestegen (energie)lasten; • De leefgeldregeling voor Oekraïense ontheemden. Hiervan zijn de Tozo-, TONK- en ‘Bbz-light’-regeling inmiddels niet meer van kracht. Op deze regelingen is wel intensief ingezet toen zij van kracht waren.

Zo zijn bijvoorbeeld alle gebruikers van de Tozo-regeling meerdere keren persoonlijk benaderd over een hulpaanbod van de gemeente. Hierdoor hebben veel ondernemers kennis gemaakt van de (inkomensondersteunende) dienstverlening die de gemeente hen kan bieden. De energietoeslag is momenteel nog van kracht. Het kabinet heeft aangekondigd deze regeling ook in 2023 te willen voortzetten. Ook de leefgeldregeling (en andere ondersteuningsvraagstukken m.b.t. Oekraïense ontheemden) vraagt nog relatief veel ambtelijke capaciteit, doordat dit in eerste instantie een noodmaatregel was die nu continu verder wordt ontwikkeld. Naar verwachting zal deze regeling ook komende periode nog veel van de ambtelijke capaciteit vragen.

-8-

Landelijke ontwikkelingen en trends Vroegsignalering Per 1 januari 2021 moeten gemeenten een aanpak voor vroegsignalering van schulden hebben. Nutsbedrijven, woningcorporaties en zorgverzekeraars (zogenoemde signaalpartners) zijn vanaf dat moment verplicht om schulden te melden bij de gemeente. Wie signalen over betalingsachterstanden moeten doorgeven is geregeld in de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening en het Besluit gemeentelijke schuldhulpverlening. De gemeente gaat vervolgens met elk binnen gekomen signaal aan de slag. De interventie die de gemeente uitvoert is afhankelijk van het type schuld, de hoogte van de schuld en of er meerdere schulden op één persoon staan geregistreerd. De interventies variëren van het sturen van brieven, het bellen van de inwoner tot aan het afleggen van een (onaangekondigd) huisbezoek (gezamenlijk met een maatschappelijk werker). De effectiviteit van de aanpak vroegsignalering is moeilijk meetbaar te maken (het betreft een preventieve aanpak), toch zijn de eerste signalen uit de praktijk positief over deze aanpak en kunnen grotere schulden worden voorkomen. Ook worden inwoners tijdig gewezen op de ondersteuningsmogelijkheden waardoor zwaardere schulden- en inkomensproblematiek voorkomen kan worden, zoals schuldhulpverlening.

Het kabinet onderzoekt aan de hand van pilots de mogelijkheid om het aantal signaalpartners uit te breiden en dit wettelijk te verankeren. Hierbij wordt gedacht aan hypotheekachterstanden, belasting- en toeslagschulden en studieschulden. Hiermee wordt de vroegsignalering een nog krachtiger instrument. Pauzeknop Op 7 april 2022 hebben het NVVK, het Centraal Justitieel Incassobureau en enkele gemeenten een gezamenlijke propositie aangeboden aan minister van Armoedebestrijding, Participatie en Pensioen Carola Schouten voor het invoeren van een landelijke pauzeknop voor schulden. De pauzeknop kan ingedrukt worden om (schulden)rust en vertrouwen te creëren bij mensen met schulden wanneer deze om hulp vragen bij de gemeente. Tijdens deze pauze wordt er samen met de schuldhulpverlener van de gemeente een plan gemaakt om de schulden af te betalen. De voortgang van de schulden tijdens deze pauze wordt gecommuniceerd met de schuldeisers en het maken van nieuwe schulden zal worden voorkomen. Het doel is om in 2023 een eenvoudige versie van de pauzeknop te lanceren om te ervaren hoe het idee van de pauzeknop in de praktijk werkt6.

Hersteloperatie kinderopvangtoeslagaffaire (KOTA) Gemeenten zijn door de Belastingdienst/Toeslagen gevraagd om te ondersteunen bij de hersteloperatie kinderopvangtoeslagaffaire, met als doel de inwoner te ondersteunen, maar tegelijkertijd ook het vertrouwen in de overheid te herstellen. De gemeente ondersteunt (mogelijk) gedupeerde inwoners (vrijblijvend) op de gebieden zorg, wonen, werk, gezin en financiën7. De Belastingdienst blijft verantwoordelijk voor het afhandelen van de financiële problematiek. De ondersteuning die de gemeente biedt, is maatwerk op basis van de individuele omstandigheden en behoeften van de gedupeerde. Gemeenten pauzeren vorderingen op schulden van inwoners zodra zij zich hebben gemeld als mogelijk gedupeerde bij de Belastingdienst. Zodra zij definitief zijn aangemerkt als gedupeerde scheldt de gemeente alle openstaande schulden kwijt 8. Integrale aansluiting Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) We kijken integraal naar bestaanszekerheid en ontwikkelkansen. De gemeente Nunspeet ontwikkelt een projectplan OKO, waarbij de gemeente inzet op het creëren van kansrijke omgevingen voor jongeren, zodat zij zich in een veilige omgeving kunnen ontwikkelen. Voor huishoudens met een laag inkomen of schulden is ontwikkelen echter niet vanzelfsprekend, zelfs niet wanneer er een veilige omgeving is gecreëerd.

Een integrale benadering is daarom nodig, zodat de voorwaarden om te kunnen ontwikkelen ook aanwezig zijn. In het projectplan OKO wordt daarom aandacht besteed aan deze voorwaarden. Denk hierbij aan passende voorzieningen waarmee jongeren mee kunnen doen bij sportverenigingen of op school. Ofwel, het versterken van de sociale basis. 6

De Landelijke Schuldpauzeknop - een update - NVVK Denk bijvoorbeeld aan het bekostigen van collegegeld van gedupeerden die door de affaire zijn gestopt met een opleiding, inzetten van psychosociale therapie, ondersteuning bij onderhoud van de woning of het ondersteunen bij het op orde krijgen van het huishoudboekje. 8 Onder voorwaarde dat zij voldoen aan de voorwaarden binnen de Wet hersteloperatie toeslagen. 7

-9-

Ontwikkelingen uit Den Haag Met het aantreden van Kabinet-Rutte IV is er een specifieke ministerspost voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen (Carola Schouten). Dit onderschrijft de landelijke trend dat het onderwerp van armoede en bestaanszekerheid steeds meer aandacht krijgt en nodig heeft. De minister heeft in juli 20229 de 47 actielijnen voor de komende jaren uiteengezet. Van deze actielijnen komen er een aantal bij gemeenten te liggen. Denk hierbij aan: tegengaan van energiearmoede, het bevorderen van werk voor mensen in armoede (Wetsvoorstel Breed Offensief), het verstreken van veerkracht van volwassenen in armoede, intensivering vroegsignalering schulden, verschillende schuldeninterventies en een kwaliteitskader schuldhulpverlening.

Armoedeval De armoedeval treedt op wanneer iemand die een hoger inkomen gaat verdienen er netto niet op vooruit gaat door het wegvallen van toeslagen of inkomensregelingen. Volgens de SER moet werken lonender worden gemaakt door aanpassingen in de belastingen en premies. Dit vraagt echter een landelijke aanpassing. Gemeenten hebben weinig invloed op de armoedeval, doordat de gemeentelijke inkomensregelingen maar relatief klein zijn ten opzichte van bijvoorbeeld de toeslagen van de Belastingdienst.

Het kabinet zet de komende jaren in op verschillende interventies die bestaanszekerheid moeten vergroten en schulden moeten voorkomen. Zo is per 1 januari 2023 het wettelijk minimumloon met 10,15% en toeslagen verhoogd en is de kostendelersnorm versoepeld. Daarnaast staan er nog een aantal ontwikkelingen gepland voor komende jaren: een landelijk onderzoek naar de armoedeval m.b.t. gemeentelijke inkomensregelingen (zie kader), het verbeteren van een landelijke grondslag waardoor gegevensdeling in het sociaal domein makkelijker wordt, verbeteren van huisvesting voor mensen met een laag inkomen, interventies gericht op scholen om financiële opvoeding en bewustzijn te vergroten, ondersteuning voor professionals bij het omgaan met kinderarmoede, wijzigingen in rijks- en sociale incasso en het voorkomen van ‘schuld als verdienmodel’ bij bedrijven. De ontwikkelingen uit Den Haag betekenen voor het lokale Uitvoeringsplan Bestaanszekerheid en Schulden dat deze onderhevig kan zijn aan wijzigingen die landelijk worden doorgevoerd en geimplementeerd. Het plan krijgt hiermee een meer dynamisch karakter.

Een betrouwbare overheid I&O Research10 concludeert dat Nederlanders de thema’s armoedebestrijding, koopkrachtbescherming en het tegengaan van misbruik van uitkeringen en toeslagen de drie belangrijkste onderwerpen vinden waarmee het Ministerie van SZW mee aan de slag moet in de kabinetsperiode van Rutte IV. Tegelijkertijd wordt geconcludeerd dat het vertrouwen in de (landelijke) overheid zeer laag is. Dit heeft echter ook zijn weerslag op het vertrouwen in lokale overheid. Wanneer het vertrouwen in de overheid laag is, bestaat er een risico dat inwoners de overheid gaan vermijden en dus geen gebruik maken van (inkomens)voorzieningen. Ook zullen zij minder snel een hulpvraag stellen, waardoor problemen mogelijk alleen maar groter worden. Wil de gemeente dus een effectieve aanpak voor bestaanszekerheid en schulden neerzetten, dan zal ook op lokaal niveau moeten worden geïnvesteerd in het vertrouwen van de inwoner in de overheid. Een manier om vertrouwen (en betrokkenheid) te vergroten is door zichtbaar te zijn en inwoners de mogelijkheid geven om (laagdrempelig en informeel) in te spreken bij onderwerpen die hen aan gaan 11.

9

Kamerbrief Aanpak geldzorgen, armoede en schulden, 12 juli 2022. (Ministerie SZW). Rapport Omgevingsanalyse; Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid – Directe Communicatie, juli 2022. (I&O Research). https://www.movisie.nl/artikel/herstel-vertrouwen-tussen-overheid-burger, 16 November 2021. (Movisie).

10 11

- 10 -

Afwegingen bestaanszekerheid en schulden De gemeente Nunspeet wil bestaanszekerheid en schulden duurzaam en integraal aanpakken. Schulden staan namelijk vaak niet op zichzelf. Vaak is er meer aan de hand. Bijvoorbeeld het ontbreken van een sociaal netwerk waar iemand op terug kan vallen, gezondheidsproblemen of problemen op school of werk. Een effectieve aanpak bestaanszekerheid kijkt daarom verder dan alleen de financiële situatie van een huishouden. Daarbij moeten we realistisch zijn: dé allesomvattende oplossing voor armoede en schulden bestaat niet. Wel zijn er een aantal werkzame elementen die helpen bij een goede aanpak van bestaanszekerheid en schulden. Het Sociaal en Cultureel Planbureau12 benoemt vroegsignalering van schulden, stimuleren van arbeid en het vergroten van financiële zelfredzaamheid en bewustwording als effectieve methoden om bestaanszekerheid te vergroten. Movisie13 benoemt het belang van investeren in het ‘kapitaal’ van mensen. Hiermee wordt niet alleen financieel kapitaal bedoeld, maar ook sociaal, psychologisch en maatschappelijk kapitaal. Dit onderstreept het belang van een integrale aanpak, waarbij ook aandacht is voor o.a. gezondheid, sociaal netwerk en ontwikkelkansen. Weten, kunnen, doen Gezond financieel gedrag kenmerkt zich door drie onderdelen: weten, kunnen en doen (Movisie, 2020).

Het is onvoldoende om uitsluitend te informeren over bestaanszekerheid, hulpverleningsmogelijkheden en inkomensregelingen. Weten is immers nog geen kunnen of doen, waardoor inwoners hun hulpvraag alsnog niet stellen, ook al weten zij waar zij hun vragen zouden kunnen stellen. Dit vraagt een pro-actieve houding van gemeente en maatschappelijke partners naar inwoners toe om ook het ‘kunnen’ te vergroten. Vervolgens betekent ‘kunnen’ nog geen ‘doen’. Voor het ‘doen’ kunnen allerlei drempels bestaan, een aanvraag is te ingewikkeld waardoor inwoners afhaken, schaamte of het ontkennen van schuldenproblematiek. De drempel om (financiële) vragen te stellen moet omlaag. Om het ‘doen’-vermogen te vergroten zetten we in op een gedragsgerichte aanpak. Het ‘doen’-vermogen wordt ook groter als men niet alleen hoeft te overleven, en daarmee vooral handelt naar de korte termijn als er bijvoorbeeld (grote) schulden zijn, maar ook perspectief heeft op een betere toekomst (Movisie, 2020). Ontwikkeling kinderen in armoede Opgroeien in armoede schaadt de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Zij lopen het risico op sociale uitsluiting, doordat zij niet mee kunnen doen met activiteiten waar leeftijdsgenoten wel aan mee kunnen doen.

Dit belemmert de sociaal-emotionele ontwikkeling, wat vervolgens ook weer zijn invloed heeft op het welbevinden en het toekomstperspectief van deze kinderen en jongeren 14. Daarnaast kunnen kinderen die (langdurig) in armoede opgroeien te maken krijgen met early-life stress15. Ieder kind krijgt op zijn of haar manier te maken met fysieke, sociale en emotionele oorzaken van stress en leert daar op zijn eigen manier mee om te gaan .Wanneer deze oorzaken zich stapelen, gaat dit ten koste van de ontwikkeling van een kind. Deze kinderen ervaren vaak ook op latere leeftijd nog de gevolgen van stress tijdens het opgroeien (in bijvoorbeeld hun gezondheid). Kinderen die in armoede opgroeien hebben een groter risico op early-life stress. Een gerichte aanpak om sociale uitsluiting te voorkomen en het ontwikkelen van kinderen in armoede te stimuleren is daarom nodig, zodat ieder kind de kans krijgt om zich op zijn eigen volwaardige manier te ontwikkelen. De relatie tussen armoede en gezondheid Armoede en schulden hebben invloed op het welzijn van mensen16. Zo ervaren mensen die in armoede leven vaak meer problemen op het gebied van fysieke en geestelijke gezondheid, sociaal netwerk of werk. De leefgebieden versterken elkaar en ontstaat er een ‘armoedecirkel’, waarin de ene problematiek het andere in stand houdt of verergerd (zie figuur 1).

‘Als werk weinig opbrengt’ (2018). Sociaal en Cultureel Planbureau. ‘Wat werkt bij de aanpak van armoede en schulden’ (2020). Movisie. ‘Omgaan met kinderarmoede in het sociaal domein’ (2021). Divosa. 15 ‘Stress bij kinderen: hoe houden we het gezond?’ (2019). Nedelands Centrum Jeugdgezondheid. 16 https://www.loketgezondleven.nl/gezondheidsthema/armoede-schulden-en-gezondheid/relatie-armoede-en-gezondheid (2022). RIVM. 12 13 14

- 11 -

Inwoners die in een dergelijke situatie verkeren, ervaren vaak een gebrek aan perspectief. De NVVK adviseert daarom ook om rekening te houden met emoties van mensen. De stress die armoede met zich meebrengt, kan er namelijk voor zorgen dat er niet altijd rationele of financieel verantwoorde keuzes worden gemaakt. Adequate (financiële) hulpverlening kan Financiële helpen om een ‘armoedecirkel’ te doorbreproblemen 17 ken en zo weer perspectief te creëren. De leefgebieden kunnen elkaar immers ook op een positieve manier versterken. Door focus te leggen op het creëren van perspectief wordt er een positieve beweging op gang gebracht, waarmee iemand uiteindelijk weer op eigen kracht kan staan (dit raakt dan ook weer aan het concept van Positieve Fysieke en Problemen op de Gezondheid)18. Ook wanneer iemand in het psychische werkvloer problemen verleden verkeerde keuzes heeft gemaakt. De menselijke maat is hierin belangrijk om Figuur 1: voorbeeld van 'armoedecirkel' perspectief te kunnen creëren. De inwoner zal dit perspectief pas kunnen ervaren wanneer stress niet in de weg staat. Inwoners met schulden leven vaak in stress, met alle gevolgen van dien. Ze zien door de bomen het bos niet meer, vragen daardoor geen hulp aan of stoppen voortijdig met een aanvraag of schuldentraject.

Door een stress te verminderen worden inwoners weer meer in staat gesteld om een positieve beweging te maken op verschillende leefgebieden. Dit heet het vergroten van de ‘self-efficacy’, ofwel het vergroten van het eigen kunnen (Movisie, 2020). Het vertrouwen in jezelf om je situatie te veranderen groeit. Een stress-sensitieve aanpak wordt daarom ook als basis gezien voor een effectieve armoede en schulden aanpak. Ruimte voor maatwerk Zowel de Sociaal-Economische Raad (SER) 19, het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) 20 en Movisie benadrukken het belang van ruimte voor een individuele maatwerk-aanpak waar dat nodig is. Zo kennen gemeenten die de Participatiewet niet te rigide uitvoeren een lager percentage werkende armen, omdat zij de ruimte voor maatwerk beter kunnen benutten. Een maatwerk-aanpak is nodig om bestaanszekerheid op een goede manier aan te kunnen pakken. Een inwoner met schuldenproblematiek kent vaak niet alleen problemen op het financiële vlak, maar op meerdere (soms sociaal domein overstijgende) vlakken. Met ruimte voor maatwerk, wordt het makkelijker om de overstijging naar bijvoorbeeld het medische of ruimtelijke domein te maken en hulpverlening zo integraler aan te vliegen. Omarmen lokale- en burgerinitiatieven Lokale en burgerinitiatieven zijn onmisbaar bij de aanpak van armoede en schulden 21.

De rol die vrijwilligers en stichtingen spelen moet niet worden onderschat. Zij hebben vaak een directe link met armoede en weten vaak wat de inwoners nodig hebben. Ze hebben ook een andere rol dan de (wettelijke) rol van een gemeente en kunnen hierdoor ook andere doelgroepen te bereiken. De gemeente zet zich daarom in om deze initiatieven te faciliteren en ondersteunen, zonder dat zij hun eigen autonomie verliezen. De overheid moet de kracht van de samenleving niet onderschatten. Iemand met een sterk sociaal netwerk heeft een groter vangnet, waardoor hij minder snel met financiële problemen te maken krijgt. Wanneer inwoners omzien naar elkaar en een beroep kunnen doen op elkaar, kan dit veel sociale en financiële ellende voorkomen. De gemeente moet zich daarom niet alleen richten op zijn ‘hulpverlenende rol’ maar moet ook zijn best doen om sociale onderlinge samenhang te stimuleren.

‘NVVK 90 jaar. Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief’ (2022). NVVK. ‘Positieve gezondheid’ in Nederland. Wie, wat waarom en hoe? Een inventarisatie (2016). ZonMW en Institute For Positieve Health (IPH). ‘Werken zonder armoede’ (2021). Sociaal-Economische Raad. 20 ‘Als werk weinig opbrengt’ (2018). Sociaal en Cultureel Planbureau. 21 ‘Wat werkt bij de aanpak van armoede en schulden’ (2020). Movisie. 17 18 19

- 12 -

Armoede en schulden als breed maatschappelijk vraagstuk Er bestaat geen universeel gekaderde groep die te maken krijgt met armoede en schulden. We hebben niet altijd invloed op levensgebeurtenissen zoals ziekte, een scheiding of verlies van inkomen. Het kan iedereen overkomen ongeacht leeftijd, geslacht, woonplaats of afkomst. Bestaanszekerheid is dus een breed maatschappelijk thema. De gemeente heeft daarom de maatschappelijke partners nodig voor een integrale aanpak. Groepen met verhoogd armoederisico Er is dus geen universeel gekaderde ‘armoedegroep’. Wel is de literatuur het er over eens dat er drie groepen zijn die een verhoogd armoederisico hebben: ZZP’ers, flexwerkers en mensen met een niet-Westerse migratieachtergrond22. Met name de ZZP’ers en flexwerkers worden expliciet benoemd in dit uitvoeringsplan. Niet-Westerse migranten vallen voor een groot deel onder uit Uitvoeringsplan inburgering 2022, waarin ook aandacht is besteed aan financieel ontzorgen en het vergroten van financiële zelfredzaamheid van deze groep. Daarnaast merken we op dat de gemeente Nunspeet een relatief grote groep van de inwoners met een laag inkomen gepensioneerd zijn (zie kerncijfers). De Nationale Ombudsman geeft in een rapport23 aan dat ouderen daarbij relatief weinig gebruik maken van inkomensvoorzieningen.

We benoemen daarom de doelgroep ouderen ook als een groep met een verhoogd armoederisico. De aanbevelingen van de Nationale Ombudsman worden meegenomen bij de verdere uitwerking van het uitvoeringsplan.

22 23

‘Als werk weinig opbrengt’ (2018). Sociaal en Cultureel Planbureau. ‘Met te weinig genoegen nemen’ (2022). Nationale Ombudsman.

- 13 -

Kaders bestaanszekerheid en schulden In de voorgaande hoofdstukken hebben we de lokale en landelijke ontwikkelingen benoemd en hebben we het thema bestaanszekerheid en schulden beschouwd aan de hand van input van inwoners, lokale partners en literatuur. Deze onderdelen in acht nemend, kunnen vijf pijlers worden gedefinieerd waarop de aanpak bestaanszekerheid en schulden in de gemeente Nunspeet zich de komende jaren zal richten. Met de focus op deze vijf pijlers verwachten we de meest effectieve positieve impact te kunnen maken. Vijf pijlers voor de aanpak bestaanszekerheid en schulden De vijf pijlers worden als volgt gedefinieerd: 1. Gerichte aanpak kinderarmoede 2. Betaalbare zorg 3. Gebruik van bestaande voorzieningen 4. Preventie 5. Perspectief Elk van deze pijlers kent één of meerdere bouwstenen waaronder verschillende actielijnen en interventies zullen worden ingezet en uitgerold. Aanpak bestaanszekerheid en schulden Gerichte aanpak kinderarmoede

Betaalbare zorg

Gebruik van bestaande voorzieningen

Preventie

Perspectief

Signaleren

Toegankelijke zorg

Laagdrempelig en begrijpelijk

Proactieve gemeente

Perspectief bij schulden

Betrekken maatschappelijk veld

Gedragsaanpak

Meedoen in de maatschappij

Omzien naar elkaar

Ondersteuning inkomen en werk

Ondersteunen (meedoen)

Stimuleren (ontwikkelen)

1. Gerichte aanpak kinderarmoede Signaleren Hoe beter kinderarmoede gesignaleerd kan worden, hoe beter kinderarmoede gericht kan worden aangepakt. Hierbij zullen we de scholen nodig hebben. Ondersteunen (meedoen) Kinderen en jongeren moeten kunnen meedoen in de maatschappij. We onderzoeken of de huidige voorzieningen waarmee kinderen kunnen mee doen in de maatschappij adequaat en toereikend zijn en herijken de voorzieningen daar waar nodig. Stimuleren (ontwikkelen) Kinderen en jongeren moeten zich volwaardig kunnen ontwikkelen. Kansenongelijkheid mag geen reden zijn waarom het ene kind wel en het andere kind zich niet kan ontwikkelen. We ondersteunen kinderen die, vanwege financiële redenen, zich niet volwaardig kunnen ontwikkelen.

- 14 -

2. Betaalbare zorg Toegankelijke zorg Een gezonde leefstijl moet voor iedereen mogelijk zijn. Daar past bij dat zorg toegankelijk is, ook bij financiële moeilijkheden. We faciliteren de toegang naar zorg, zodat financiën geen reden voor zorgmijding kunnen zijn. Daarnaast ondersteunen we huishoudens met een kleine beurs bij het hebben van een gezonde leefstijl. 3. Gebruik van bestaande voorzieningen Laagdrempelig en begrijpelijk De gemeente heeft verschillende voorzieningen voor inwoners met een laag inkomen. Deze zijn er niet voor niets. Het is de bedoeling dat deze gebruikt worden door de inwoner die het nodig heeft. De inwoner zal deze voorzieningen niet snel gebruiken als deze onduidelijk en moeilijk te begrijpen zijn. We zetten daarom in op begrijpelijke communicatie en heldere regelingen die makkelijk aan te vragen zijn. Voor wie hulp nodig heeft bij het stellen van zijn hulpvraag of het doen van een aanvraag is passende ondersteuning beschikbaar. Hierbij zetten we extra in op de doelgroep ouderen. Betrekken maatschappelijk veld De aanpak bestaanszekerheid en schulden is een brede opgave. Daarom hebben we onze maatschappelijke partners nodig. We faciliteren hen in het vergroten van de kennis van bestaanszekerheid en schulden. Gezamenlijk creëren we een netwerk waarmee financiële problematiek vroegtijdig wordt gesignaleerd en passende hulp tijdig kan worden opgestart. 4.

Preventie Proactieve gemeente We kiezen voor een focus op preventie. Hiermee kunnen zwaardere (financiële) problemen voorkomen worden. Dit vraagt om een proactieve gemeente die actief de inwoner en maatschappelijke partners benadert. Hierdoor willen we armoede en schulden bespreekbaarder maken, waardoor een hulpvraag eerder gesteld wordt. Gedragsaanpak Armoede wordt vaak van generatie op generatie doorgegeven. Kinderen nemen hierin vaak het gedrag van de ouders over. Zijn de ouders onvoldoende financieel zelfredzaam? Dan is de kans groot dat de volgende generatie hier ook mee te maken krijgt. We zetten daarom in op het vergroten van financieel bewustzijn en financiële zelfredzaamheid. Daarbij ondersteunen we inwoners die het zelf niet redden niet alleen financieel, maar kijken we ook naar de oorzaak van financiële problematiek. Omzien naar elkaar De gemeente wil de kracht van de samenleving benutten. Juist omdat bestaanszekerheid zo’n brede aanpak vraagt. We willen het omzien naar elkaar versterken. Hoe meer mensen zich betrokken voelen bij elkaar, hoe meer mensen op elkaar kunnen terug vallen als het even tegen zit. Met een groter sociaal kapitaal is de kans op schuldenproblematiek aanzienlijk kleiner. Hierbij betrekken we de o.a. wijkontmoetingscentra, buurtverenigingen en kerken. 5.

Perspectief Perspectief bij schulden Zonder perspectief zullen problemen op verschillende leefgebieden blijven bestaan. We willen daarom perspectief creëren voor inwoners die in een schuldensituatie zitten. Dit doen we door passende hulp te bieden waarbij de inwoner wordt geholpen weer op eigen benen te kunnen staan. Daarbij laten we niet los, maar zijn we betrokken en benaderbaar.

- 15 -

Meedoen in de maatschappij Mensen die leven in armoede hebben gemiddeld genomen een kleiner sociaal netwerk. Zij moeten zich vaker zelf redden, terwijl zij juist vaker hulp nodig hebben. Door het stimuleren van meedoen in de maatschappij wordt ‘sociaal kapitaal’ vergroot, waardoor zij makkelijker een volgende stap kunnen zetten. Hierbij denken we niet alleen aan een stap naar werk, maar zien we een stap naar participatie ook als waardevol. Ondersteuning inkomen en werk Armoede kan iedereen overkomen. We hebben niet altijd invloed op life-events (bijvoorbeeld ziekte). Ook als het even tegenzit moet je mee kunnen doen in de maatschappij. We ondersteunen zowel inwoners die structureel met armoede te maken hebben als de inwoner die het tijdelijk financieel zwaar heeft. Het is niet voor iedereen mogelijk om uit armoede te komen door een hoger inkomen te verwerven. Voor deze groep moeten de voorzieningen passend en toereikend zijn om desondanks mee te kunnen doen in de maatschappij. We onderzoeken of er in deze groep geen mensen tussen de voorzieningen door vallen. Daarnaast is er een groep die tijdelijk financieel in de problemen komen met alle gevolgen van dien. Deze inwoners ondersteunen we, zodat zij (uiteindelijk) weer op eigen benen kunnen staan. Hierin kiezen we niet voor de snelste aanpak, maar voor een duurzame aanpak.