Document · PDF

RV Erfgoedbeleid - Bijlage 9 Erfgoed uitgediept - Bijlage 1 Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie gemeente Nuenen

Gemeenteraad 12 oktober 2023, gemeente NuenenBij agendapunt: Erfgoedbeleid33.312 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Bijlage 1: Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Erfgoedkaart gemeente Nuenen Versie mei 2023

Inhoud Uitleg erfgoedkaart en leeswijzer ............................................................................................................ 3 1. Inventarisatie fysieke landschap ......................................................................................................... 1 1.1. Algemeen ................................................................................................................................ 1 1.2. De kaart voor Nuenen ca. ....................................................................................................... 1 1.3. Werkwijze bij het maken van het fysieke landschap ............................................................... 3 1.4. De kaart van het fysieke landschap ........................................................................................ 7 Thema: 1 Lage zandgronden ............................................................................................................................................... 7 Thema: 2 Lage dekzandruggen ........................................................................................................................................... 7 Thema: 3 Hoge dekzandruggen...........................................................................................................................................

7 Thema: 4 Duinen en stuifkoppen ......................................................................................................................................... 8 Thema: 5 Laagte op het Hoge ........................................................................................................................................... 10 Thema: 6 Dalen op het Hoge ............................................................................................................................................. 11 Thema: 7 Beken ................................................................................................................................................................ 12 Thema: 8 Moeren op het Hoge .......................................................................................................................................... 14 Thema: 9 Heide ................................................................................................................................................................. 16 Thema: 10 Grote structuren ............................................................................................................................................... 20 Thema: 11 Restbossen ...................................................................................................................................................... 21

2. Inventarisatie historisch landschap – ................................................................................................ 23 2.1 Algemeen .................................................................................................................................... 23 2.2 Thema’s ....................................................................................................................................... 28 Thema: 12 Oude infrastructuur .......................................................................................................................................... 28 Thema: 13 Doorgaande wegen.......................................................................................................................................... 30 Thema: 14 Lokale wegen................................................................................................................................................... 39 Thema: 15 Gegraven waterlopen ....................................................................................................................................... 45 Thema: 16 Molens .............................................................................................................................................................

49 Thema: 17 Gehuchten ....................................................................................................................................................... 57 Thema: 18 Heerlijkheden ................................................................................................................................................... 67 Thema: 19 Landgoederen.................................................................................................................................................. 77 Thema: 20 Bosbouw .......................................................................................................................................................... 99 Thema: 21 De oude akkers .............................................................................................................................................. 102 Thema: 22 Ontginningssystemen .................................................................................................................................... 106 Thema: 23 Beemden ....................................................................................................................................................... 110 Thema: 24 Bestuurlijk ......................................................................................................................................................

112 Thema: 25 Militair ............................................................................................................................................................ 119 Thema: 26 Kerkelijk ......................................................................................................................................................... 124 Thema: 27 Meubilair ........................................................................................................................................................ 162 Thema: 28 Grondstofwinning ........................................................................................................................................... 193 Thema: 29 Industrieel ...................................................................................................................................................... 195 Thema: 30 Woonwijken ................................................................................................................................................... 208 Thema: 31 Historische (steden)bouwkunst ...................................................................................................................... 212

3. Inventarisatie archeologisch landschap .......................................................................................... 292 Thema: 32 Bewoning ....................................................................................................................................................... 293 Thema: 33 Religie ........................................................................................................................................................... 336 Thema: 34 Begraving ...................................................................................................................................................... 345 Thema: 35 Infrastructuur.................................................................................................................................................. 352 Thema: 36 Agrarische productie en voedselvoorziening .................................................................................................. 354 Thema: 37 Grondstofwinning ........................................................................................................................................... 357 Thema: 38 Industrie en nijverheid ....................................................................................................................................

358 Thema: 39 Depot ............................................................................................................................................................. 365 Thema: 40 Onbekend ...................................................................................................................................................... 382

Bibliografie........................................................................................................................................... 414

: Exacte locatie onbekend.

Uitleg erfgoedkaart en leeswijzer In deze catalogus worden de resultaten van de inventarisatie van de erfgoedkaart van gemeente X beschreven. De erfgoedkaart is een GIS-kaart met een groot aantal lagen, die grofweg zijn ingedeeld naar landschap, historie en archeologie. Binnen deze hoofdindeling zijn de geïnventariseerde gegevens verder onderverdeeld naar thema en naar type gebied of object (ofwel subthema genoemd). Bij ieder thema en subthema wordt een korte toelichting gegeven. Daarop volgt de inventarisatie van objecten en gebieden, geordend per thema en subthema. Elk object of gebied bezit een eigen “Uniek nummer” dat als volgt is opgebouwd: gemeentenummer.themanummer.subthemanummer.volgnummer (bijv. 1.14.4.085). Alle objecten en gebieden zijn in de beschrijving van deze catalogus genummerd en deze nummers komen als oproepbare labels op de erfgoedkaart terug, voorafgegaan door het subthemanummer, het thema-nummer en het gemeentenummer. Vanaf de kaart kan een object dus snel worden teruggevonden. De beschrijving van ieder object geeft minimaal een identificatie, vaak een korte beschrijving en soms een uitvoerige behandeling. In een aantal gevallen wordt (via de voetnoten) naar verdere literatuur verwezen.

Voor het overige wordt stilzwijgend verwezen naar het informatiesysteem van het regionaal archief, waarmee op adres zowel literatuur als afbeeldingen gevonden kunnen worden. In principe krijgt ieder thema één laag, maar als daarbij meerdere dimensies (punt, lijn, vlak) betrokken zijn, zijn het even zovele kaartlagen. Als die lagen met oplopend nummer gestapeld worden en binnen ieder thema de punten boven de lijnen en die boven de vlakken, wordt in de meeste gevallen een goed beeld verkregen. Wel is het zo dat het beeld bij kleinere schalen snel erg vol loopt. Het is dan zaak enkele lagen "uit" te zetten. Al deze lagen worden het best bekeken op de ondergrond van de reconstructie van het fysieke landschap. In hoofdstuk 1 wordt de reconstructie van het natuurlijk landschap in beschreven voordat de middeleeuwse mens daarin grote ingrepen deed. Deze lagen zijn genummerd thema 1 tot en met 11. In hoofdstuk 2 wordt een reconstructie van het historische landschap in beschreven, zoals dat onder invloed van de mens tot stand kwam. Deze groep omvat de lagen 12 tot en met 31. Naast veranderingen in het landschap na 1830 is ook de uitgroei van de dorpen en de industrialisatie hier in meegenomen. Diverse (sub)thema’s kunnen in de toekomst nog verder uitgewerkt worden, waaronder bijvoorbeeld de wegen en groenstructuren.

Er kunnen zich echter ook nieuwe thema’s voordoen of thema’s die nu nog niet aan de orde zijn gekomen, waaronder het immateriële erfgoed zoals tradities en voorwerpen. De catalogus is dan ook zo opgezet dat het systeem makkelijk aan te vullen is, mocht dat nodig zijn. In hoofdstuk 3 wordt tot slot het archeologisch (niet-zichtbare) erfgoed beschreven, in de thema’s 32 tot en met 40. De volgende pagina geeft een totaal overzicht van alle mogelijk voorkomende thema’s en subthema’s in de Kempen- en Peelregio.

Thema’s en subthema’s die voor de regio Zuidoost-Brabant van toepassing (kunnen) zijn: Thematische indeling fysisch landschap (thema 10 is vervallen) 01 Lage zandgronden 1. Lage zandgronden

02 Lage dekzandruggen 2. Lage dekzandruggen

03 Hoge dekzandruggen 3. Hoge dekzandruggen

04 Duinen en stuifkoppen 1. Akkerrandwal 2. Duin 3. Kamduinen 4. Uitblazingslaagte 5. Fort

05 Laagte op het Hoge 1. Pingo-ruïne 2. Andere laagte

06 Dalen op het Hoge 1. Dal 2. Rijt

07 Beken 1. Beekloop 2. Oude meander 3. Overstromingsgebied

08 Moeren op het Hoge 1. Ven 2. Moeras 3. Veengebied, actueel 4. Veengebied, verdwenen 5. Wijstgronden

09 Hei 1. Hei in 1840 2. Hei in 1900 3. Hei in 1930 4. Hei in 1950

11 Restbossen 1. Restbos 2. Ecologisch oud bos

16 Molens 1. Windmolen 2. Watermolen 3. Rosmolen 4. Torenmolen 5. Motormolen 6. Molenbiotoop 7. Molenberg 8. Molenwiel 9. Molenvloed 10. Watervluchtmolen 11. Water- en windmolen

17 Gehuchten 1. Groot dorp 2. Klein dorp 3. Groot gehucht 4. Klein gehucht 5. Huizengroep 6. Verspr aan str 7. Compact aan str 8. Verspreid

18 Heerlijkheden 1. Kasteel 2. Hoofdhoeve 3. Hoeve 4. Heerlijkheidsgebied 5. Relatie 6. Voorhof 7. Kasteelboerderij

20 Bosbouw 1. 1500-1750 2. 1750-1850 3. 1850-1900 4. 1900-1930

21 Oude akkers 1. Akkerwal 2. Besloten akker 3. Open akker 4. Steilrand

30 Woonwijk 1. Arbeidersbuurt 2. Company-town 3. Lintbebouwing 4. Stationswijk

31 Historische bouwkunst 1. Woonhuis 2. Boerderij 3. Villa 4. 5. Cafe Woonhuis met bedrijfsruimte 6. Bakhuis

Thematische indeling historisch landschap 15 Gegraven waterlopen 1. Kanaal 2. Molenloop 3. Sloot 4. Haven 5. Gracht 6. Sluis

12 Oude infrastructuur 1. Pre-historische wegen 2. Romeinse wegen 3. Voorde 4. Middeleeuwse hoofdweg

13 Doorgaande wegen 1. Doorgaande weg 2. Halte 3. Oude rijksweg 4. Railweg 5. Trekpad 6. Veer 7. voorde / brug 8. Plein 9. Poort 10. Spoorbrug 11. Tol(huis) 12. Holle weg 13. Jaagpad 14. Grenspost 15. Laanbeplanting

14 Lokale wegen 1. lokale weg 2 Voorde / brug

22 Ontginningssystemen 1. Veenontginning 2. Beekdalontginning 3. Bosontginning 4. Heideontginning

23 De beemden 1. Bocht 2. Dijk 3. Dijkputten 4. Dijksloot

24 Bestuurlijk 1. Galg 2. Gemeynte 3. Gevangenis 4. Grensmarkering

25 Militair 1. Begraafplaats 2. Blokhuis 3. Boerenschans 4. Fort

26 Kerkelijk 1. Kerk 2. Begraafplaats 3. Calvarieberg 4. Graf

27 Meubilair 1. Bijzondere boom 2. Fontein 3. Gedenkteken 4. Hek

28 Grondstofwinning 1. Boerenkuil 2. Peelbaan 3. Turfhok 4. Turfvaart

19 Landgoederen 1. Gracht 2. Herberg 3. Hoeve 4. Klooster 5. Laan 6. Landgoedgebied 7. Landhuis 8. Omgrachte hoeve 9. Ontginningsstructuur 10. Zichtlijn 11. Park 12. Tuin 13. Vijver 14. Villa 15. Wal 16. Overig 29 Industrieel 1. Arbeiderswoning 2. Brouwerij 3. Directeurswoning 4. Fabrieksgebouw

5. Populierenlandschap 6. Streepjesverkaveling

5. Eendenkooi 6. Hek

5. Raadhuis 6. Rechtbank

5. Kazemat 6. Linie

5. Heiligenbeeld 6. Kapel

5. Kinderkolonie 6. Poel

5. Moerput 6. Uitgelaagd perceel

5. Fabrieksterrein 6. Gezondheidszorg

5. Tuinwijk 6. Villawijk

7. Voorpootstrook 8. Zandontginning 9. Ruilverkaveling

7. Hooiland 8. Keetveld 9. Schouwsloot 10. Sluis 11. Wiel 12. Vloeiweiden

7. Schepenbank 8. Vrijheid 9. Diversen

7. Militair complex 8. Militair oefenterrein 9. Schans 10. Schietveld/berg 11. Schijnboot 12. Schootsveld 13. Tankgracht 14. Vesting 15. Vliegveld 16. Oefenlokaal 17. Landweer 18. Wal

7. Kapelleke 8. Klooster 9. Kloosterterrein 10. Kruiseik 11. Kruisweg 12. Lourdesgrot 13. Pastorie 14. Patronaat 15. Religieus groen 16. Schuilkerk 17. Seminarie 18. Stokske 19. Wegkruis 20. Mirakelkuil 21. Luihuis

7. Pomp 8. Schaapskooi 9. School 10. Sportterrein 11. Straatmeubilair 12. Ven 13. Ziekenhuis 14. Verhalen 15. Gasthuis/armenhuis 16. Kiosk 17. Waterput 18. Bank 19. Winkel 20. Gemeenschapshuis 21. Herberg 22. Hotel/restaurant

7. Zandwinput 8. Stuifzandwinning 9. Leemput 10. Steenoven 11. Droogloodsen 12. Waterputtenweg 13. Pompgebouw 14. Watertoren 15. Visvijvers 16. Vismarkt 17. Turfwinning

7. Hoge schoorsteen 8. Hopeest 9. Kantorenpark 10. Klokkengieter 11. Leerlooierij 12. Loods/pakhuis 13. Onderwijs 14. Pottenbakkerij 15. Smidse 16. Vlasrootput 17. Weverij

7. Wederopbouwwijk 7. Schuur/bijgebouw 8. Woonwijk 8. Koetshuis 9. Varia

37 Grondstofwinning 1. Kleiwinning 2. IJzerertswinning 3. Turfwinning

38 Industrie en nijverheid 1 Metaalbewerking 2 Pottenbakkerij 3 Steen/ pannenbakkerij 4 Vuursteenbewerking 5 (Houts)koolbranderij 6 Leerlooierij 7 Bierbrouwerij 8 (Water)molen 9 Onbepaald

39 Depot 1. Depot 2. Muntvondst

40 Onbekend 1. Onbepaald

Thematische indeling archeologisch landschap 32 Bewoning (inclusief verdediging) 1. Romeinse villa 2. Kasteel 3 Kamp 4 Schans 5 Wal/omwalling 6 Nederzetting 7 Borg/Stins/Versterkt huis 8 Moated site 9 Landweer 10 Onbepaald

33 Religie 1. Kerk 2. Kapel 3. Klooster

34 Begraving 1. Grafheuvel 2. Grafheuvelveld 3. Urnenveld 4. (Vlak)graf 4. Cultusplaats/ heiligdom/tempel 5. Grafveld 6. Kerkhof 7. Rijengrafveld 8. Onbepaald

35 Infrastructuur 1. Weg 2. Brug/voorde 3. Percelering/ verkaveling

36 Agrarische productie en voedselvoorziening 1. Akker/(moes)tuin 2. Celtic Field 3. Veekraal/ schaapskooi

1. Inventarisatie fysieke landschap K.A.H.W. Leenders

1.1. Algemeen Op de kaart van het fysieke landschap wordt weergegeven hoe het landschap gestructureerd was eer de mens daar gericht belangrijke wijzigingen in aanbracht. Deze kaart is vooral van belang voor het inschatten van archeologische potenties en als basis voor de historisch-geografische ontwikkeling. Met een historisch-landschappelijke analyse is het ook mogelijk om de huidige verstedelijkte gebieden in de regio qua bodem te inventariseren. Voor die bewerking wordt uitgegaan van de oude topografie en de samenhang tussen landschappelijke structuren uit 1838 met geomorfologische en bodemkenmerken, zoals die juist buiten het stedelijke gebied aanwezig zijn. Verdere verfijning kan worden verkregen door gebruik te maken van de digitale hoogtegegevens. Omdat echter de mens in het landschap altijd al aan het werk is geweest, zowel door directe ingrepen als door gevolgen van ingrepen elders kan bij het tekenen van de historisch-landschappelijke kaart onmogelijk een vast jaartal aangehouden worden. De kaart van het fysieke landschap vertoont meerdere legenda-eenheden, genummerd 01 tot en met 08. De afzonderlijke kaartelementen binnen iedere legenda-eenheid worden beschreven. Op de kaart verschijnt (na aanklikken) een samengesteld nummer: een combinatie van legenda-eenheid en kaartelementnummer.

1.2. De kaart voor Nuenen ca. Basismateriaal Geomorfologische kaart 1:50.000. Bodemkaart 1:50.000. AHN: Actueel Hoogtebestand Nederland (2004, per 5 meter een meting) voor het globale overzicht, AHN2, 3 en 4 voor de details. Kadastrale minuutplans Nuenen, Gerwen en Nederwetten, opgemaakt tussen 1828-1830. Grondgebruikskaart 1832.1 Topografische kaart 1:25.000 veldminuut 1837. 2 Topografische kaart 1:25.000 netkaart 1837. 3 Topografische kaart 1:50.000 (1837, verkleining van 1:25.000). 4 Topografische kaart 1:50.000 (1842, Van der Voort – Pieck).5 Topografische kaart 1:25.000 (ca 1900 en latere jaren via Topotijdreis.), ca 1912, ca 1930). 6 Kaart van de Meierij van ’s-Hertogenbosch, Verhees, 1794.7 Onvolledige en verouderde bestanden over vergunningen tot afgraven of ophogen.

Heemkundekring Nuenen, op basis van kadaster. NAG, 4.TOPO 75102, 75104, 75105.) 3 NAG, 4.TOPO 9.180 en 181. Uitgegeven in: Caspers en Stam, 2008. 4 Uitgegeven in: Wolters-Noordhoff, 1990. 5 Van der Voordt – Pieck en Kuijl. 1845.. 6 https://www.topotijdreis.nl/; de kaarten van rond 1900 uitgegeven in: Wieberdink, 1989. 7 O.a. uitgegeven als bijlage bij Crijns, 1987. 2

De relatieve hoogtekaart Ten behoeve van het opstellen van de kaart van het fysieke landschap is een relatieve hoogtekaart vervaardigd, uitgaande van de AHN1-gegevens. De AHN heeft op het platteland de gebouwen weggefilterd, maar in woonkernen groter dan 100 hectare niet. Daar zien we dus ook de hoogte van de gebouwen en daar zijn we niet in geïnteresseerd. De eerste bewerking bestond er daarom uit om die gebouwen alsnog uit te filteren. Daartoe is van ieder vierkant van 25 hoogtemetingen de laagste waarde toegekend aan het middelste meetpunt. De meeste huizen verdwijnen zo, maar grote gebouwen blijven zichtbaar. Die meetpunten zijn gewoon weggelaten (“no data”). Het resultaat is dat de terreinen van de grote woonkernen nu een hoogtebeeld tonen dat aansluit bij dat van de omgeving. Vervolgens is de globale hoogteligging bestudeerd op een kaart met verschillende kleuren per 2 meter hoogteverschil. Het gebied blijkt naar het noorden af te hellen, wat ook overeenkomt met de algemene richting van de belangrijkste beekdalen. Door meting in de AHN zijn vervolgens de parameters voor een referentievlak bepaald. Dit vlak helt in noordelijke richting af met 46,7 centimeter per kilometer Zref = 1835.-0.0467*( Y-383000.) Y-coördinaat in meters Zref = referentiehoogte in centimeters boven NAP.

De relatieve hoogtekaart wordt berekend als het verschil tussen de echte terreinhoogte en het referentievlak: Zrel = Zahn – Zref De rode vlekken zijn relatief het hoogste; de blauwe het laagste. De grenzen van de huidige gemeente Nuenen ca. zijn aangegeven met een zwarte lijn. Ondanks het verwijderen van de huizen, blijven de stratenpatronen hier en daar nog enigszins herkenbaar. Niettemin is de oorspronkelijke bodemhoogte veel beter zichtbaar geworden. In het westen het dal van de Dommel; en de Aa van Heeze. In het oosten hoge nu beboste duingebieden.

Relatieve hoogtekaart Nuenen ca.. TEKENING K. LEENDERS, 2022.

1.3. Werkwijze bij het maken van het fysieke landschap Als uitgangspunt voor de kaart van het fysieke landschap is de geomorfologische kaart genomen. De ligging en begrenzing van de daar aangegeven terreintypen is vervolgens aangepast aan de hand van vooral de relatieve hoogtekaart en verder voor details met behulp van de kadasterkaarten en de het andere kaartmateriaal. Al doende zijn de moderne structuren, zoals autowegen, vuilhopen, afgravingen en bebouwde gebieden, uit de kaart verwijderd. Het hier beschreven gebied is dat van de gemeente Nuenen ca. volgens de grenzen van 1 januari 2021, met daaromheen een zone van 1 kilometer breed. Op deze wijze kunnen grensoverschrijdende landschapselementen beter begrepen worden. Vanaf de oude kadasterkaarten werden de beken ingetekend: element “07 Beken” op de kaart. De beken werden stroomopwaarts niet verder getekend dan tot waar de kadasterkaart ze een min of meer natuurlijk (enigszins kronkelend) uiterlijk geeft. Op die beken sluiten vaak veel rechtere, ooit gegraven waterlopen aan die misschien wel in een oud dal of dalvormige laagte liggen, maar hier niet als “beek” zijn aangemerkt.8 In totaal betreft het 9 beken met een totale lengte van bijna 55 km waarvan een deel buiten de gemeentegrens ligt. De Dommel en ten zuiden van de Willem Hikspoorbrug de Kleine Dommel of Heezer Aa of Rul vormen vanouds de westgrens van de gemeente.

De andere beken stromen hierin uit. De beekdalen zijn op de geomorfologische kaart meestal van een R-type. Al die R-typen zijn samengenomen en vervolgens is waar dat nodig was de begrenzing aangepast aan de AHNgegevens, de oude kadasterkaart en de latere topografische kaarten. Veelal zijn ook de dalflanken (type H) daarbij bij de beekdalen getrokken. In Nuenen ca. wordt on het noordwesten een groot gebied op de geomorfologische kaart als “Beekoverstromingsvlakte” (1M24 en 2M24) aangegeven. Voor zover die deel uitmaakt van een beekdal is die vlakte als beekdal opgevat en voor de rest als “Overige Laagte”. Het betreft hier een beekdaloverstromingsvlakte die in het noorden (buiten de gemeente) begrensd wordt door de Midden-Brabantse Dekzandrug. De geomorfologische kaart geeft in die vlakte enkele zandopduikingen aan. Deels betreft het ophogingen voor boerderijen, welke ophogingen op kaarten van voor de ruilverkaveling niet te herkennen zijn. Deze zijn niet overgenomen. Anderzijds toont de AHN hoogten in dit vlakke gebied die wél op oudere kaarten herkenbaar zijn. Deze hoogten zijn niet onder het thema 6 gebracht. Deze bewerking leverde “06 Dalen op het Hoge”. Door controle tegen de kadaster- en topografische kaarten zou een nadere verdeling tussen “dal” en “rijt” aangebracht kunnen worden.

Hoewel er in Nuenen enkele rijt-toponiemen voorkomen, werden op de kaarten niet de daarvoor typische structuren gezien. De beekdalen en de overstromingsvlakten strekken deels een eind buiten de huidige gemeente. Het zijn er 16 met een oppervlakte van 1246 hectare. De volgende stap betrof het andere uiterste in het landschap: de stuifduingebieden. Ook deze kunnen op de geomorfologische kaart teruggevonden worden (3L8 ‘Lage land- en stuifduinen met bijhorende vlakten’ dat hier niet voorkomt, en 4L8 ‘Hoge land- en stuifduinen met bijhorende vlakten’), maar hier leverde de relatieve hoogtekaart een belangrijke verrijking met details op. De bodemkaart (code Zd maar ook Hd) diende als controle en de topografische kaarten van 1837 en later en de kadasterkaart dienden om inmiddels afgegraven duinen terug te vinden en ze scherper te lokaliseren. Binnen de duingebieden komen allerlei kamduinen voor: soms paraboolvormig, soms langgerekt, soms helemaal rondlopend. Ook de laagten in het duingebied konden zo goed worden opgespoord. In een aantal gevallen moesten de kadasterkaart en de oude topografische kaarten voor aanvullingen zorgen. In enkele gevallen leert vergelijking met de AHN dat een ven op de kadasterkaart op de verkeerde plaats aangegeven staat. Die fout werd dan op de latere topografische kaarten overgenomen. Ook de afgravingen en soms ophogingen zijn hier van belang.

Deze bewerkingen leverde het onderdeel “04 Duinen en stuifkoppen” op. Binnen de gemeente Nuenen ca. zijn er drie duingebieden: helemaal in het noorden ligt bij Olen een stukje van de MiddenBrabantse dekzandrug binnen de Nuenense grenzen. In het oosten loopt de gemeentegrens door de 8

De belangrijkste treksloten worden beschreven onder Thema 15: Gegraven waterlopen, sub 3 sloot. 3

duinen van de Gerwense en Papenvoortse Heide. In het zuiden was het duinengebied van de Refelingse Heide een uitloper van een veel groter duinengebied. De duingebieden in het beschreven gebied beslaan ruim 1300 hectare. Van de geomorfologische kaart werden de dekzandruggen (3K14, 4K14) afgelezen. De categorie “3L5 Dekzandruggen met of zonder oud bouwland” bleek een zeer belangrijke aanvulling. Voor een deel bleken deze gebieden hiervoor als duinengebied geclassificeerd omdat de hoogtekaart er heel duidelijk een patroon van duinen en uitblazingslaagten laat zien. De enkeerdgronden van de bodemkaart beslaan zeer grote oppervlakten, maar de grondwatertrappen daarbinnen (vooral GWT=7 en 7*), bleken wel nuttig bij het onderscheiden van hoge en lage dekzandruggen. Na het inschatten van de overvloedige zandafgravingen en vergelijking met de AHN en oude topografie, konden in en om Nuenen ca. uiteindelijk 37 gebieden als “02 Lage dekzandruggen” en 20 als “03 Hoge dekzandruggen” aangegeven, resp. 850 en 485 hectare groot. Het betreft onder andere de open akkers van Nederwetten, Gerwen, Nuenen, Opwetten, Boord en Eeneind. De geomorfologische kaart geeft ook allerlei laagten aan die niet behoren bij dalen of duingebieden. Controle tegen de relatieve hoogtekaart, de kadasterkaart en de topografische kaart leverde de eenheid “05 Laagte op het Hoge” op.

Los hiervan is de hoogtekaart nogmaals doorgelopen, wat nog enkele laagten opleverde. Dit alles leverde 25 laagten op van uiteenlopende grootte: van minder dan een hectare tot 129 hectare (Breugels Broek) hectare groot, samen 359 hectare. In hoeverre hier of in de duingebieden “Pingo-ruïnes” voorkomen, kan op deze wijze niet vastgesteld worden. Zonder gericht veldonderzoek met grondboringen en veenonderzoek is er niets zinnigs over te zeggen. De rest van het gebied is hier opgenomen als een soort restcategorie “01 Lage zandgronden”, voor zover ze hiervoor niet in een andere categorie zijn ondergebracht. Dit leverde in en om Nuenen ca. 42 gebieden op, deels flanken van beekdalen, 994 ha groot. De kleinste plekjes zijn kleiner dan een hectare, de grootste zijn in de Hoolse Velden en bij Refeling te vinden. De voorgaande elementen 01 t/m 06 beschrijven heel de bestudeerde oppervlakte. Het element 07, de beken, dat lijnvormig is, kan daarop geprojecteerd worden. Als extra element is er dan nog “08 Moeren op het Hoge”. Allereerst zijn de vennen die op de kadasterkaart van 1830 getekend zijn ingetekend. Binnen Nuenen ca. zijn dat er 29 met een gezamenlijke oppervlakte van 46 hectare. De meeste en grootste lagen in het oosten van de gemeente.

Opmerkelijk is dat maar enkele van de vele uitblazingslaagten door het kadaster als water worden aangegeven en dat de topografische kaart van 1837 aanzienlijk méér waterhoudende vennen aangeeft dan de kadasterkaart. Ook de ven-indicatie moet over de bodem-indicatie geprojecteerd worden. Van inmiddels verdwenen venen blijkt op de moderne geomorfologische en bodemkaart niets meer. Wel worden daarop terreinen aangegeven waar nog steeds ondiep in de bodem of aan de oppervlakte een veenlaag of moerige laag aanwezig is. Nadat dit uitgezocht is, enkele vlekken wat verplaatst of bijgeknipt zijn omdat ze naast hun laagte (volgens de AHN-kaart) geprojecteerd waren, blijven er 3 moerassige plekken (1,4 hectare) en 7 plekken waar veen of een moerige laag aanwezig is (193 ha) over. De veruit belangrijkste veengebieden liggen in het beekdal van de Dommel en Kleine Dommel. Geheel verdwenen venen zullen via archiefonderzoek aangetoond moeten worden, maar hier wordt nu even volstaan met het benutten van de namen van de vennen uit 1828. Namen met daarin de elementen wit, klot, brand, put, peel en zwart wijzen hoogstwaarschijnlijk op plekken waar ooit veen zat dat intussen opgeruimd is. In Nuenen ca. werden dergelijke namen niet aangetroffen bij de kadastraal bekende vennen. Net aan de uiterste oostpunt van de gemeente, juist in Stiphout, lag echter een zwerm vennen genaamd de Ruwe Putten.

Deze naam kan erop wijzen dat daar turf gegraven werd. Aan het Dommeldal werd een plekje De Moerputten gevonden dat nog steeds een

laagte is. Het is nog geen hectare groot ener lijkt geen veen meer over te zijn. Turfvaarten zijn hier niet geweest: de turf werd per kar afgevoerd. Door het noorden van Nuenen ca. loopt de Midden-Brabantse dekzandrug. Alleen tussen Son en Breugel net buiten de noordwesthoek van de gemeente kunnen de beken daar doorheen, in dit geval alleen de Dommel. Hierdoor wordt het noorden van de gemeente gedomineerd door een brede overstromingsvlakte en een grensbeek die helemaal “terugloopt” om in de Dommel uit te monden. Dit is dan het resultaat:

Een totaaloverzicht van het fysieke landschap van in cijfers: Thema nr 1 2 3 4

Thema Lage zandgronden Lage dekzandruggen Hoge dekzandruggen Duinen en stuifkoppen

Aanta l 42

Opp (ha) 994

850

485

1470

Laagte op het Hoge

359

Dalen op het Hoge

1246

Beken

Moeren op het Hoge

Totaal

260

Lengte (m)

Subthema

Opp (ha)

4,2

Duin

1330

4,3

Kamduinen

4,4

Uitblazingslaagte

6,1

Dal

1244

6,2

Rijt

8,1

Ven

8,2

Moerassig

8,3

Veen, actueel

193

8,4

Veen, verdwenen

55442 241

5645

55442

1.4. De kaart van het fysieke landschap Het gaat bij thema 1 t/m 3 om de relatieve hoogteligging. Grote structuren als de Midden-Brabantse dekzandrug worden hier niet bedoeld. Die zal in onze opzet wel uiteenvallen in een clustering van dekzandruggen en duingebieden.

Thema: 1 Lage zandgronden Er zijn 42 vlakken aangegeven, met een gezamenlijke oppervlakte van 994 hectare. Ze liggen verspreid over de hele gemeente, meer in het westen en minder in het oosten. De vlakken hebben zoveel mogelijk een streekeigen naam gekregen.

Thema: 2 Lage dekzandruggen Er zijn 37 lage dekzandruggen aangegeven, die samen 850 hectare beslaan. De grootste zijn vaak gebruikt als dorps- en gehuchtakkers.

Thema: 3 Hoge dekzandruggen Er zijn 20 hoge dekzandruggen genoteerd, met een gezamenlijke oppervlakte van 485 hectare. Ook hiervan zijn de grootste alle in gebruik geweest als dorpsakker. De tien grootste:

TH_nr 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3

TH_naam Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen Hoge dekzandruggen

NR 253 256 248 245 247 249 139 154 194 156

Naam Oude Landen Kerkakker Gerwen Panakkers Putten/Bloemenhoef Dooren - Boord Collse Akkers Collse Heiveld Vaarle Rullen bij Gerwen Vaarle

Opp (ha) 70,48 54,93 50,17 46,49 33,57 32,41 27,74 23,80 23,10 23,08

Thema: 4 Duinen en stuifkoppen In deze categorie zijn drie subcategorieën onderscheiden: 17 duingebieden met een oppervlakte van 1089 hectare; 25 kamduincomplexen met een oppervlakte van 139 hectare en 115 laagten die samenhangen met duinen en waarschijnlijk meestal uitblazingslaagten zullen zijn, samen 156 hectare groot. In totaal is zo 1385 hectare duingebied genoteerd, 14 % van de hier getelde oppervlakte. 4.1. Akkerrandwal Lang, smal maar hoog opgestoven zand op grens van hei en oude akkers, vaak begroeid met wat zielige eiken, maar soms ook hele stevige. Het naastliggende ex-heide gebied vaak begroeid met dennen; de akker hopelijk nog akker. Ontstaan door instuiven van akkerwal. 4.2 Duin Duinen zijn door de wind in het vrije opgeblazen hopen stuifzand. Soms een heel chaotisch golvend gebied. Heel vervelend als je grafheuvels wilt vinden... De voornaamste duinengebieden liggen in het noorden, oosten en zuiden van Nuenen ca.. De Molenheide, 366 ha maar grotendeels buiten Nuenen, en De Papenvoortse Heide, 341 ha, liggen in het oosten. De Olense Heide, 132 ha, in het uiterste noorden en de Refelingse en Collse Heide in het zuiden. Sommige duingebieden liggen deels buiten de gemeente Nuenen ca.. Dit zijn de 10 grootste duingebieden:

TH_nr 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4

TH_naam Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen

NR 1004 1982 1013 1984 1006 1011 1700 1816 1007 1979

Naam Molenheide Papenvoortse Heide zuidkant Liesh. Heide Refelingse Heide Olense Heide Vresselse Heide Refelingse Heide Collse Heide Olense Heide Bergen Koude Olen

Opp (ha) 365,78 341,14 133,37 130,51 112,76 62,49 52,33 47,96 20,70 19,03

4.3 Kamduinen Duinen, maar dan in rechte of gebogen ruggen, eventueel mooie parabolen. Binnen de bogen uitblazingslaagten. De kamduinen zijn soms erg lang. Er komen er enkele voor van meer dan 1,5 kilometer lengte. Het meest opvallend is die in de Olense Heide. Deze is anderhalve kilometer lang en maakt deel uit van de Midden-Brabantse dekzandrug. Deze duinen kunnen van laatglaciale ouderdom zijn, maar ook laatmiddeleeuws en alle dateringen daartussen. Zonder detailonderzoek of vergelijking met archeologische sporen zijn ze niet te dateren. De tien grootste kamduincomplexen:

TH_nr 4 4 4 4 4 4 4 4

TH_naam Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen

NR 1036 1704 1022 1017 1987 1030 1708 1712

Naam Olense Heide Collse Heide Molenheide bij de Heihoef Papenvoortse Heide Molenheide Gulberg Refelingse Heide

Opp (ha) 18,08 8,78 6,25 4,24 3,79 3,76 3,54 3,54 8

4 4

Duinen en stuifkoppen Duinen en stuifkoppen

1031 Molenheide 1023 Molenheide

2,28 0,70

4.4 Uitblazingslaagte Plek waar het zand weggeblazen is, tot op een natte of stugge laag. Soms gevuld met een ven of (ex) veen. Combinaties van oude kamduinen en oude uitblazingslaagten lijken bij uitstek kansrijk voor sporen uit het Mesolithicum. De 42 uitblazingslaagten zijn meestal klein, hun gemiddelde grootte is in Nuenen 2 hectare. De grootste is echter ruim 21 hectare en ook een laagte in de Molenheide is groter dan 10 hectare. Combinaties van oude kamduinen en oude uitblazingslaagten lijken bij uitstek kansrijk voor sporen uit het Mesolithicum. Dit zijn de tien grootste uitblazingslaagten:

TH_nr 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4

NR 1133 1108 1088 1714 1717 1129 1073 1142 1990 1718

Naam Olense Heide Molenheide Molenheide bij Varelsvoort Collse Heide Olense Heide Molenheide bij Duikerspaal Papenvoortse Heide Collse Heide

Opp (ha) 21,55 14,42 5,82 4,98 3,87 3,03 2,73 2,54 2,46 2,42

4.5 Fort Soort getuigeberg in verstoven gebied waarin de oude bodemopbouw nog aanwezig is, vaak bedekt door een bergje stuifzand.

Thema: 5 Laagte op het Hoge Een niet-beekdal-laagte, het kunnen oude uitblazingslaagten zijn die in de laatste 1000 jaar niet meer stoven (in cultuurland, heide) maar ook erg oude beekdalen die tot ingesloten laagten werden doordat ze ergens door overstuiving met dekzand tot kom werden. Of rare gaten door smeltend ijs nagelaten etc. 5.1 Pingoruïne Een pingo is een bolvormige heuvel die ontstaat in een gebied met permafrost waar de hydrostatische druk van bevriezend grondwater zorgt voor het opheffen van een laag bevroren grond. Als het klimaat warmer wordt, bijvoorbeeld aan het einde van een ijstijd, blijft van een pingo een cirkelvormig meer of krater over die pingoruïne wordt genoemd. Veel pingoruïnes worden na het afsmelten van het ijs langzaam opgevuld met veen. In het gebied konden met de gebruikte methode geen pingo-ruïnes herkend worden. Omdat er kennelijk weldegelijk oude (dat wil zeggen tot in het Mesolithicum teruggaande) duinen zijn, kan niet uitgesloten worden dat er ook pingo-ruïnes zullen zijn. Zie overigens hiervoor bij “Uitblazingslaagten”. 5.2 Andere laagtes Het gaat hier niet om uitblazingslaagten met of zonder randwal, maar om laagten in verder min of meer vlak gebied die meestal geen deel uitmaken van dalsystemen. Wel kunnen er stukjes dal tussen zitten die door latere zandverplaatsing afgesnoerd werden.

Het gaat om 25 laagten met een totale oppervlakte van 359 hectare. De grootste liggen in de overstromingsvlakte in het noorden van Nuenen: het Breugels Broek, de Breugelse Beemden, het Nuenens en het Gerwens Broek. De tien grootste “andere laagten” (anders dan pingo-ruïnes) zijn:

TH_nr 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5

TH_naam Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge Laagte op het Hoge

NR 353 375 376 379 377 300 374 372 368 373

Naam Breugels Broek Breugelse Beemden Nuenens Broek Gerwens Broek Hoolse Velden laagte bij Vaarle Mortel Wagendonken Ruwe Putten Putten

Opp (ha) 128,69 80,16 50,49 41,58 15,41 8,73 7,19 4,16 2,94 2,47

Thema: 6 Dalen op het Hoge Normalerwijze beekdalen met beek, maar soms geheel gevuld met veen en dan (vroeger) beekloos. 6.1. Dal Langgerekt doorlopend dal, meestal met beek. In Nuenen ca. domineren de beekdalen de westelijke helft van de gemeente. De hoofdstromen zijn daar de Dommel en de Kleine Dommel of Heezer Aa. In het midden van Nuenen is het dal van de Hooidonkse Beek, met dat van de Luchtense waterloop als bovenloop belangrijk. Tal van andere beekjes, deels met eigen dalen, verknippen het gebied. In totaal zijn 15 beekdalen onderscheiden, met een oppervlakte van 1244 hectare, bijna een kwart van het hier gekarteerde gebied. De tien grootste dalen zijn:

TH_nr 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6

TH_naam Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge Dalen op het Hoge

NR 87 151 108 156 162 150 166 160 161 163

Naam Kleine Dommel, Heezer Aa Dommel Luchtense Waterloop Heezer Aa Hooidonkse beek Hooidonkse Beek Refelingse Beek Refelingse Beek Scheerdonken Zeggen

Opp (ha) 442,58 261,23 226,00 62,93 50,39 40,24 32,99 28,70 21,25 21,12

6.2 Rijt Begin van een beekdal, vaak in kwelzone, vaak moerassig of venig en met een afsnoering eer het eigenlijke dal begint, en daardoor wat komvormig. Aan de uitlopers van deze dalen en hun zijdalen kwamen rijten voor: plaatsen waar het water uit de bodem komt aan de kop van zo’n dal, wat meestal een erg natte plek opleverde. Hier onder vallen ook wijstgronden, ongeacht of daar veen is of was. Bij de verkenning in en om Nuenen ca. werd één rijt opgemerkt, net op de gemeentegrens bij Vaarle, een kilometer ten noordoosten van de grote vuilstortberg.

TH_nr TH_naam 6

Dalen op het Hoge

Naam

113

bij Vaarle

Opp (ha) 1,87

6.3 Waterscheiding De waterscheiding tussen de stroomgebieden van de Dommel en de Helmondse Aa valt haast samen met de noordoostgrens van de gemeente Nuenen ca..

Thema: 7 Beken 7.1 Beekloop De eigenlijke natuurlijke beek. Op de kadasterkaarten is in de regel goed te zien tot waar een beek stroomopwaarts natuurlijk is (bochten!). Daarop sluiten dan gegraven, meestal rechte, waterlopen aan, aangelegd bij de ontginning van de heide. Die rechte stukken horen tot het cultuurlandschap en worden genoteerd onder 15.03: “Gegraven waterlopen – sloot.”. De beken in Nuenen ca. zijn merendeels ‘genormaliseerd” ofwel rechtgetrokken en deels opgeruimd bij ontginning of ruilverkaveling. Op deze kaart is echter de kronkelende gedaante van de oorspronkelijke beken weergegeven en dat op basis van de kadasterkaarten van 1828-1830. Een probleem is de naamgeving van de beken, niet alleen hier maar in heel de Kempen. Soms verandert een beek al binnen één oude gemeente van naam, in de regel gebeurt dat zodra de beek een gemeentegrens oversteekt. Voor weer andere beekjes geeft de kadasterkaart geen naam. Daar is de naam ontleend aan latere topografische kaarten. Bovendien doet zich het probleem voor dat veel beken “Aa” genoemd worden. Voor het onderscheid zijn ze hier naar een aanliggend dorp genoemd als het bij die korte naam bleef. Vaak heten de beken tegenwoordig wéér anders: hier staan dus de oude namen voorop! In totaal zijn 9 beken en beekjes onderscheiden met een totale lengte van ruim 55 kilometer (langs het water gemeten).

Uiteindelijk stroomt het water noordwaarts af: alle water moet onder de brug tussen Son en Breugel door geperst worden! De beken in het gekarteerde gebied zijn:

NR 99 87 185 130 187 133 189 186 188

Naam Kleine Dommel Dommel Hooidonkse Beek Vaarlese Loop Refelingse Beek Beekstraatse Loop Rullense Loop Duppeloop Alvershoolse loop

LENGTE 16296 13422 8272 6281 5367 2469 1882 1659 710

7.087 Dommel De Dommel begint in Belgisch Limburg in het zuiden van Peer, stroomt langs de westzijde van Nuenen en mondt ten zuiden van Den Bosch uit in de Dieze die daar deels de naam Dommel overneemt. De rivier wordt al genoemd in 704 (Dutmala), later Ditmelle, Didmella en Dutmella. 9 De beemden ten zuiden van de (kerk)toren van Nederwetten werden Abroeken genoemd. Dit wijst erop dat de Dommel ook wel Aa genoemd werd.10 7.099 Kleine Dommel De Kleine Dommel ontspringt bij Hugten nabij Maarheze en mondt ter hoogte van het Nuenense gehucht Boord uit in de Dommel. Op de kadasterkaarten van Geldrop en Zesgehuchten De Dommel genoemd, op de kaarten van Heeze de Aa genoemd. 11 7.130 Vaarlese Loop Deze beek ontspringt op de Kerkakker van Mierlo en stroomt daar langs het gehucht Luchen naar Vaarle onder Nuenen waar hij via de Beekstraatse Waterloop uitstroomt in de Papenvoortse Loop. Op

Cornelissen e.a., 1987, 92. Cornelissen e.a., 1987, 51, 1e vermelding 1426. 11 Cornelissen e.a., 1987, 92. 10

de Nuenense kadasterkaart naamloos. Op de kadasterkaart van Mierlo Luchense Waterloop genaamd.12 7.133 Beekstraatse Loop De Beekstraatse Loop ontspringt in het Kranenbroek onder Mierlo, komt bij de Scherijten in Vaarlese Heide en loopt dan naar het gehucht Beekstraat. Daar neemt hij het water van de Vaarlese Loop op: samen gaat het verder als Papenvoortse Beek (Hooidonkse Beek). 7.185 Hooidonkse Beek De Hooidonkse Beek draagt op de kadasterkaarten onderweg verschillende namen. Het eerste stuk heet nog Beekstraatse Loop. Vanaf de eigenlijke Papenvoort bij de kruising met de Papenvoortse Dijk heet de beek tot de Schoordijk (nu genaamd Berg) Papenvoortse Loop. Vervolgens heet de beek op de kadasterkaart Liesenvoortse Loop tot de weg die nu Broek heet. Het volgende stuk heet Houtrijtse Loop en verderop tot de Eikelkampen de Spekse Waterloop. Het laatste stuk tot de uitmonding via het molenwiel van de Hooidonkse watermolen in de Dommel heet Herendonkse Waterloop. Zes namen voor een beek van 8 kilometer lengte. Op de moderne kaarten heet heel de beek samen met de Vaarlese Loop nu: Hooidonkse Beek. 7.186 Duppeloop Dit beekje liep langs de Duppestraat (nu Dubbestraat) naar de Kleine Dommel nabij de Opwettense watermolen. 7.187 Refelingse Loop Deze beek begon bij Refeling en stroomt dan in noordwestelijke richting via het Hool naar de Heuvelakkers waar hij uitmondt in de Dommel.

Dat laatste stukje heette ook Heuvelakkerse Loop. 7.188 Alvershoolse loop Beekje nabij Alvershool. Een hool is wat we tegenwoordig een duiker noemen: een buis onder de weg door als een eenvoudig soort bruggetje. De naam Alvers Hool komt al voor n 1455. 13 7.189 Rullense Loop Beekje dat bij de Elzen begint en nu noordwaarts naar het Langbroek onder Breugel stroomt. Dat laatste stuk is recht en duidelijk gegraven. De golvende zuidgrens van het Wettens Broek doet vermoeden dat daar ooit de benedenloop van deze beek was. Naamloos op de kadasterkaarten. 7.2 Oude meander Reeds in een vroeg historisch of zelfs prehistorisch stadium afgesnoerde meanders. Vaak half open en half verland met veen of dichtgroeiende boerenkuilen. Soms terug te vinden op oude kaarten. 7.3 Overstromingsgebied Soms belandt een beek in een erg vlak gebied waar amper nog van een dal sprake is: zo’n gebied kon gemakkelijk onder water schieten. Iets dergelijks ook bovenstrooms van bijna-afknellingen van beekdalen door dekzandruggen. De Broeken in het noorden van Nuenen zijn hiervan een voorbeeld. Kleinere overstromingsgebieden zijn wel eens “gecultiveerd” tot een “vloed” bij een watermolen. Die “vloed” noteren we bij het cultuurlandschap (16.09: Molens – molenvloed), het natuurlijke fenomeen van de overstromingsvlakte noteren we onder fysieke landschap.

12 13

Kadaster Mierlo, bladen F1 en G3. Cornelissen e.a., 1987, 56-57. 13

Thema: 8 Moeren op het Hoge Van venen aan de aardoppervlakte blijkt op de moderne geomorfologische en bodemkaart vrijwel niets meer. Ze zullen via archiefonderzoek aangetoond moeten worden, als ze er hier al waren. Wel geven deze kaarten volop bodems aan waarin een veenlaag of een moerige laag voorkomt. In deze reconstructie zijn de waterhoudende vennen volgens de kadasterkaarten alle opgenomen. Soms dragen vennen namen met de naamelementen “klot”, “wit”, “zwart”, “peel” erin: daar is zeker turf gestoken of gebaggerd. In Nuenen ca. werden alleen de naam “Moerven” en “Rouwven” opgemerkt. Opvallend is dat heel wat vennen op de topografische kaart niet vol water staan en dat die kaart weer enkele vennen tekent die op de kadasterkaart niet aangegeven zijn. Kennelijk was de waterstand lokaal nogal wisselend van jaar op jaar! 8.1 Ven Natuurlijk open water op oude kaarten, zoals kadaster. Sommige vennen(groepen) werden omgebouwd tot viskwekerij. De vennen worden genoteerd bij fysieke landschap; de viskwekerijen bij cultuurlandschap (28.15: Grondstofwinning – visvijvers). Vennen ontstonden deels door het leeggraven van met veen gevulde laagten. In veel vennen werd nog recent van de bodem “klot”, goeie turf, gewonnen. Er zijn 29 (kadastrale) vennen opgenomen, met een totale oppervlakte van 46 hectare. Enkele vennen liggen deels buiten de gemeentegrens.

Een deel van de vennen lag in uitblazingslaagten tussen de duinen. De tien grootste vennen zijn:

TH_nr 8 8 8 8 8 8 8 8 8 8

TH_naam Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge

NR 794 795 746 863 847 859 792 860 867 858

Naam Heikants Ven Haverven bij Varelsvoort Olense Heide bij Berenbroek Vlasven Olense Heide in Stadse Heide in Stadse Heide Lisven

Opp (ha) 5,43 5,21 4,98 4,11 2,74 2,72 2,28 2,25 2,05 1,79

Afbeelding: Het Heikantsven bij Olen (foto Natuurbeleven.com).

8.2 Moeras Moerassige gebieden waarvan niet duidelijk is dat het ooit veengebieden waren. De geomorfologische kaart geeft binnen Nuenen ca. heel wat “moerassige” gebieden aan waar de bodemkaart geen veen of moerige klaag aangeeft. Enkele daarvan konden niet met depressies in het terrein in verband gebracht worden, die zijn niet opgenomen. Zo resteren na correctie 3 moerassige plekjes, samen ruim 1 hectare groot:

TH_nr 8 8 8

TH_naam Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge

NR 841 768 802

Naam bij Refeling Collse Heiveld in de Molenheide

Opp (ha) 0,68 0,38 0,32

8.3 Veengebied actueel Zowel de geomorfologische kaart als de bodemkaart geven gebieden aan waar thans ondiep in de bodem nog veen of een moerige laag aanwezig is. Deze gronden zijn samengenomen in de subcategorie 8.3: “Veen, actueel”. Binnen het gekarteerde gebied betreft het 7 gebieden, in totaal 193 hectare, hoofdzakelijk in de grote beekdalen van de Dommel en Kleine Dommel gelegen.

TH_nr 8 8 8 8 8 8 8

TH_naam Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge Moeren op het Hoge

NR 769 840 837 838 819 839 817

Naam dal Heezer Aa langs de Dommel langs de Dommel langs de Dommel in de Olense Heide langs de Dommel Etzen

Opp (ha) 71,17 35,15 32,51 29,40 17,91 6,44 0,86

8.4 Veengebied verdwenen Tenslotte is een schatting gemaakt van plekken waar vroeger veen gelegen kan hebben. Deze steunt geheel op de namen enkele aaneengelegen perceeltjes: De Moerput. Turfvaarten zijn hier niet geweest: de turf werd per kar afgevoerd.

TH_nr TH_naam 8

Moeren op het Hoge

Naam

842

Moerput

Opp (ha) 0,82

8.5 Veen op wijstgronden Wijstgronden komen voor langs geologische breuklijnen. Maar die zijn er niet in Nuenen.

Thema: 9 Heide In de Volle Middeleeuwen werd een begin gemaakt met plaggenbemesting. Heide en grasplaggen werden vermengd met de mest van het vee. Eerst gebeurde dit in de openlucht, later in zogenoemde potstallen. Hierdoor ontstonden vruchtbare, humeuze akkerbodems. Rond 1850 bestond Kempenland nog voor tweederde uit woeste gronden, vooral heide. In de periode 1850-1940 hebben zich ingrijpende veranderingen voorgedaan in het grondgebruik in de Kempen. De woeste gronden werden ontgonnen. Tot aan het einde van de 19de eeuw was er vooral sprake van grootschalige bosaanplant. Rond het jaar 1900 kwamen, met name dankzij een meer algemeen gebruik van kunstmest, grootschaliger heideontginningen op gang. Rond 1940 waren van de grote heidevelden nog maar enkele grotere gebieden over. Na de Tweede Wereldoorlog werden nog meer heidegronden in cultuur gebracht. Grote oppervlakten hadden na de middeleeuwen lange tijd het karakter van heide: een vlak of golvend landschap begroeid met vooral bezemheide (Caluna) en dopheide (Erica), wat jeneverbessen en vliegdennen, vennen, zandvlakten en duinen. Hier en daar een vlek gras. Vooral na 1800 is de oppervlakte heidelandschap sterk afgenomen. Dat proberen we hier in beeld te brengen aan de hand van de topografische kaarten.

Bij de reconstructie van het historisch landschap is gebruik gemaakt van drie referentieperiodes, drie ijkpunten (circa 1830, 1900, 1930), waardoor de ontwikkeling van het landschap gestalte krijgt. Aan de hand van het historisch kaartmateriaal uit betreffende periodes kon de ontwikkeling van het landschap, in dit geval de heide, in kaart worden gebracht.14 9.1. Hei in 1840 Ingetekend aan de hand van de grondgebruikskaart die vervaardigd werd op basis van de OAT van het kadaster en dus op 1832 gedateerd kan worden. Hierbij is het kaartbeeld wat vereenvoudigd: wegen, vennen en moerassen op de hei zijn bij de hei geteld en aaneensluitende percelen zijn tot één perceel gemaakt. Dan blijkt dat binnen de toenmalige gemeente Nuenen ca., die 3449 hectare groot was, 1206 hectare heide was: 35% van de oppervlakte. Dit zijn de tien grootste heidevlakten:

Uniek nr. 36 63 71 18 77 93 84 24 78 19

Naam Gerwense Heide Nederwettense Heide Papenvoortse Heide Collse Heide Reevelse Heide Vaarlese Heide Stadse Heide Collse Heipercelen Schoutvenne Collse Heiveld

Opp (ha) 176,09 149,36 147,65 146,08 125,11 79,39 68,98 62,68 30,21 21,69

In totaal werden 96 heidevelden en heideveldjes gevonden. Bijna 82 procent van de heide lag in de 9 grootste heidevelden, alle groter dan 25 hectare. Ruim meer dan de helft van de heidepercelen was echter kleiner dan 1 hectare. De hei had in Nuenen dus twee gedaanten: enkele hele grote heideterreinen en heel veel kleine perceeltjes. Daarbij valt op dat veel van die kleine heideterreinen in de zogenaamde “Nieuwe Erven” lagen. Dat zijn kennelijk percelen die kort voor 1832 uit de heide geprivatiseerd werden, maar in 1832 nog niet ontgonnen waren. Daarin herkennen we de negentiende-eeuwse heideontginning in volle gang.

14 Historisch kaartmateriaal: 1832: kadaster 1832; 1838: topografie 1837-1840. Uit de reproductie Wolters-Noordhoff, 1990; 1845: Topografie ca 1845: Van der Voordt-Pieck en Kuijl. 1845; 1900: Topografie ca 1900 Wieberdink, 1989. Dit zijn de Bonneblaadjes. 16

Grootteklasse Groter dan 100 ha 50 - 100 25 - 50 10 - 25 5 - 10 1-5 kleiner dan 1 ha. Totaal

Aantal 5 3 1 5 13 14 55

Opp (ha) 744,29 211,05 30,21 86,12 85,94 32,47 16,37

% van totaal 61,7% 17,5% 2,5% 7,1% 7,1% 2,7% 1,4%

1206,45

100,0%

9.2. Hei in 1900 Ingetekend aan de hand van de topografische kaarten met een datering zo dicht mogelijk bij 1900 (de typische “Bonnekaart)”. De kaarten van rond 1900 tonen in Nuenen nog 857 hectare heide: 71% van de hei uit 1832. Vaak is dat dan heide vol spontane bosjes. De tien grootste heideblokken waren toen:

NR 120 118 99 121 113 103 107 105 101 119

Naam Refelingse Heide Papenvoortse Heide Collse Heide Stadse Heide Nederwettense Heide Gerwense Heide Gerwense Heide Gerwense Heide Collse Hoef Prinsen Weide

Opp (ha) 187,45 175,11 145,18 137,09 93,16 42,79 29,94 9,32 8,29 7,15

Afbeelding: De Refelingse Heide (foto https://natuurbeleven.com/). 17

9.3. Hei in 1930 Ingetekend aan de hand van de topografische kaarten met een datering zo dicht mogelijk bij 1930 (de laatste “Bonnekaart”). Deze kaarten tonen nog 642 hectare heide: 53% van de hei uit 1832. De tien grootste heideblokken waren toen:

NR 142 140 153 130 151 147 149 139 152 138

Naam Papenvoortse Heide Refelingse Heide Nederwettense Heide Collse Heide Nederwettense Heide Gerwense Heide Gerwense Heide Refelingse Heide Nederwettense Heide Vaarlese Heide

Opp (ha) 169,45 102,26 81,19 60,57 41,87 37,80 35,50 27,68 11,32 8,70

Afbeelding: De Gerwense Heide (foto https://www.gpswalking.nl/).

9.4. Hei in 1950 Ingetekend aan de hand van de topografische kaarten met een datering zo dicht mogelijk bij 1950. De eerste naoorlogse kaarten voor Nuenen dateren uit 1954. Daarop zien we alleen nog kleine snippers heide, verspreid over de oostkant van de gemeenten. In totaal gaat het om 156 hectare of 13% van de heideoppervlakte uit 1832, verdeeld in 42 perceelsgroepen die gemiddeld 3,7 hectare groot waren. Die snippers zijn per streek gegroepeerd in de volgende tabel:

Naam

Aantal

Opp (ha)

Collse Akkers

1,08

Collse Heide

36,98

Collse Heipercelen

0,65

Gerwense Heide

12,10

Huikert

3,03

Nederwettense Heide

16,41

Nederwettense Heikampen

1,51

Papenvoortse Heide

62,09

Refelingse Heide

17,77

Stadse Heide

3,91

Totaal

155,53

Overzicht van de teruggang van de heide in Nuenen, 1832 – 1954. TEKENING K. LEENDERS, 2022.

Thema: 10 Grote structuren Naast alle hier beschreven kleine landschappelijke structuren, hebben we ook te maken met enkele grote vooral geologische structuren die een regionale schaal hebben en soms erg bepalend zijn voor de kleinere landschappelijke structuren. 10.1. Geologische eenheid Centraal in de Meierij ligt een zone waar door tektonische bewegingen de oudere bodemlagen diep zijn weggezakt. Deze laagte is deels weer opgevuld met zandige en lemige afzettingen. Deze zone heet tegenwoordig de Roerdalslenk, maar in oudere publicaties wordt hij de Centrale Slenk genoemd. Nuenen ligt zowat midden in de Roerdalslenk. 10.2. Tektonische breuk De scheidingen tussen de grote geologische zones worden gevormd door breuklijnen in de aardkorst. Nuenen ligt ver van dergelijke breuken. 10.3. Midden-Brabantse Dekzandrug Dwars over de Roerdalslenk ligt een jong-pleistocene dekzandrug, de Midden-Brabantse Dekzandrug. Deze is 43 kilometer lang, opvallend recht en meestal ongeveer 2 kilometer breed. Deze rug belemmert de afstroming van heel wat beken, waardoor aan de zuidzijde hier en daar flinke overstromingsvlakten gevormd zijn. Het uiterste noorden van de gemeente Nuenen reikt net tot in deze Midden-Brabantse Dekzandrug.

De rivier de Dommel breekt tussen Breugel en Son door deze rug en in Nuenen zelf zien we de overstromingsvlakte ten zuiden van de rug in de vorm van de diverse “broeken”: Breugels, Gerwens, Nuenensbroek. 10.4. Waterscheiding Waterscheidingslijnen scheiden de stroomgebieden van de afzonderlijke beken. Hier zijn slechts de voornaamste natuurlijke waterscheidingen weergegeven. Ze lopen vaak over landruggen en door duingebieden, maar soms ook door het cultuurland. De waterscheiding tussen de stroomgebieden van de Dommel en van de Helmondse Aa ligt ter plaatse van de oostgrens van de gemeente Nuenen.

Thema: 11 Restbossen Bossen die kennelijk de bos-vijandige Middeleeuwen overleefden en pas daarna sneuvelden of misschien zelfs nog bestaan. 11.1 Restbos Bossen die “altijd” bestaan hebben, die in de late middeleeuwen en daarna steeds vermeld worden en er in 1832 (of op de Meierijkaart van Verhees, 1794) nog zijn. Bij de reconstructie van het restbos is gebruik gemaakt van historisch kaartmateriaal vanaf 1794.15 Ook de in historische tijd gesneuvelde oude bossen die rond 1500 nog bestonden, zijn opgenomen, mits kon worden ingeschat wanneer ze opgeruimd werden. 11.2 Ecologisch oud bos16 Dit zijn oude boskernen, waarvan bestaan, omvang en ligging vastgesteld zijn door Bert Maes, wiens bestanden daarvoor gebruikt worden. Een oude boskern is een bos dat tenminste voorkomt op topografische kaarten van ca. 1840 en waar een deel uit inheemse bomen of struiken bestaat. Inheems zijn de bomen en struiken die zich sinds de spontane vestiging na de laatste IJstijd (vanaf ca. 13000 jaar geleden) ter plekke altijd natuurlijk hebben verjongd. Ze kunnen ook kunstmatig verjongd zijn, maar dan moet het plantmateriaal afkomstig zijn van strikt lokaal oorspronkelijke bomen of struiken. Dit betekent dat bomen en struiken die als soort wel inheems zijn, maar ingevoerd werden uit een andere klimaatszone of geologische regio niet als inheems worden aangemerkt.

Plantmateriaal uit direct aangrenzende gebieden (ook over landsgrenzen) kan daarentegen wel als oorspronkelijk inheems worden gedefinieerd, als het verder voldoet aan de definitie. Aangeplante bomen en struiken zijn niet zonder meer te onderscheiden van hun inheemse verwanten. Ervaren veldwerkers kunnen wel heel wat morfologische verschillen vaststellen, maar in de praktijk worden inheemse bomen en struiken onderscheiden door middel van een aantal parameters of criteria. De werkwijze hiervoor is ontwikkeld door Maes.17 De criteria hebben betrekking zowel op de boom zelf als op de groeiplaats. Soms bieden archieven of herinneringen van omwonenden hulp. Een nieuwe hulpbron is kennis van het DNA met behulp waarvan inheemse genenbronnen kunnen worden gekarakteriseerd. De belangrijkste criteria die de groeiplaats betreffen: • het landschapselement komt voor op de historische topografische kaart van ca.

1830-1850 of ouder; • het landschapelement komt op latere topografische kaarten voor, maar er zijn duidelijke aanwijzingen dat er vanuit oudere landschapselementen in de buurt uitzaaiing heeft plaats gevonden; • het landschapselement maakt in het veld een oude en ongestoorde indruk • het bodemtype en de groeiplaatsomstandigheden komen min of meer overeen met de natuurlijke standplaats van de soort; • de bodem maakt een ongestoorde indruk; • de boom of struik komt voor in het ter plaatse natuurlijke of afgeleide vegetatietype; • er zijn plantensoorten aanwezig in de boom-, struik- of kruidlaag die indicatief zijn voor oude bosplaatsen of houtwallen. Hierbij wordt een lijst gehanteerd zoals die voor de bossen van Vlaanderen is opgesteld door M. Hermy (Tack et al., 1993), aangevuld met soorten die representatief zijn voor Nederland 15 Historisch kaartmateriaal: 1794: Kaart Hendrik Verhees; 1832: kadaster 1832; 1838: topografie 1837-1840. Uit de reproductie Wolters-Noordhoff, 1990; 1845: Topografie ca 1845: Van der Voordt-Pieck en Kuijl, 1845; 1900: Topografie ca 1900: Wieberdink, 1989. Dit zijn de Bonneblaadjes. 16 Volledig naar bestanden Bert Maes via RCE Groen Erfgoedatlas. 17 Maes, 1993.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/13240010/1