Raadsvoorstel Kerkenvisie Nuenen

RAADSVOORSTEL Datum raadsvergadering: Datum B&W-besluit: Cluster: Portefeuillehouder: Behandelend ambtenaar Zaaknummer: Documentnummer:

19 september 2024 29 juli 2024 Ruimtelijke Ontwikkeling B. van Stiphout D. van Schijndel 1683696 2211632

Onderwerp Kerkenvisie gemeente Nuenen Beslispunten 1. De 'Kerkenvisie voor Nuenen' vast te stellen. Inleiding Uw gemeenteraad heeft in oktober 2023 het nieuwe Erfgoedbeleid vastgesteld. In de Omgevingswet is het onderwerp erfgoed als ruimtelijke factor stevig verankerd. Hierbij gaat het belang van erfgoed bij ontwikkelingen maar ook om de zorgplicht voor het bestaande erfgoed binnen de gemeente. In het verlengde daarvan zijn verschillende erfgoedtrajecten in gang gezet. Onder de paraplu van dit erfgoedbeleid valt ook deze kerkenvisie. Door verschillende (landelijke) trends zoals ontkerkelijking ontstaan er in de samenleving steeds vaker discussies over wat er met religieuze gebouwen in de toekomst kan gebeuren. Steeds meer kerken hebben namelijk te maken met leegstand. Het Rijk heeft daarom in de voorbije jaren aan gemeenten gevraagd om zogeheten kerkenvisies op te stellen. Een kerkenvisie is een strategische visie op de toekomst van kerkgebouwen en stelt eigenaren, overheden en betrokkenen in staat te anticiperen op de komende veranderingen ten aanzien van functie, gebruik en eigendom van de kerkgebouwen. Het opstellen van een dergelijke visie is vormvrij, en er zijn geen eisen aan verbonden vanuit de wetgever. Gemeenten hebben daarmee veel mogelijkheden om zelf te bepalen hoe een kerkenvisie tot stand komt (zowel procesmatig als inhoudelijk).

Praktijkvoorbeelden vanuit andere gemeenten laten dan ook zien dat er veel verschillende soorten kerkenvisies zijn, waarbij de ene visie meer principieel richtinggevende uitspraken over gebouwen of tussen partijen vastlegt dan de andere. Het gaat dan bijvoorbeeld over afspraken zoals toekomstige functies/het (her)gebruik, over de te behouden waarden of juist het proces. Een andere mogelijke uitkomst van het opstellen van een kerkenvisie is dus dat niet zozeer de mogelijke toekomst per kerkgebouw wordt bepaald, maar dat het toekomstig proces wordt gedefinieerd. Het opstellen van zo'n kerkenvisie gebeurt in dialoog tussen de gemeente, kerkeigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties. Het gaat dan over álle kerkgebouwen in die gemeente: monumentaal en niet-monumentaal, nieuw en oud, ongeacht denominatie. De gemeente Nuenen telt in totaal zes kerkgebouwen. De gebouwen zijn in eigendom van drie kerkgenootschappen: • Protestantse Gemeente Nuenen (PGN); • Stichting Sint Jozef (Pius X); • RK Parochie Heilig Hart Nuenen; Ondertekend op: 22-08-2024 13:58 Ondertekend door: Nanne Kramer Locatie: Nuenen Reden: Digitaal Uitgaand

Zaaknummer: 1683696

Pagina 1 van 4 Documentnummer: 2211632

Kerkenvisie Nuenen Vooralsnog is er in Nuenen voor gekozen om vooral een richtinggevende visie op hoofdlijnen te schrijven. Er is namelijk nu geen concrete aanleiding om (verregaande) doelen/uitspraken vast te leggen, want er is geen sprake van leegstaande kerkgebouwen of een actuele vraag omtrent mogelijke herbestemming van een kerkgebouw. De visie doet bovendien geen specifieke uitspraken over de functie en gebruik van huidige kerkgebouwen in Nuenen in de toekomst. Feitelijk is het een weergave van het bestaande religieuze erfgoed in Nuenen. Wel zal met deze visie worden verankerd dat, indien er in de toekomst sprake zou zijn van een verzoek voor herbestemming (functiewijziging), dat we dan willen voorsorteren op een functie met maatschappelijk karakter met daarbij indien mogelijk behoud van gebouw dan wel zoveel mogelijk karakteristieke eigenschappen. De definitie van maatschappelijk mag in de breedste zin van het woord worden geïnterpreteerd. We zien in het land voorbeelden van kerken waar bijvoorbeeld ook woningbouw in een bestaand kerkgebouw kan worden gerealiseerd. Wanneer dit bijvoorbeeld met een maatschappelijk doel gebeurt (realisatie van zorgwoningen voor speciale doelgroepen bijvoorbeeld), en niet alleen of enkel vanuit commercieel gewin, zijn we daar voorstander van. De visie borgt dit vertrekpunt.

Wat willen we bereiken Bepalen van de koers en uitgangspunten van de gemeente bij eventuele toekomstige herbestemming van religieus erfgoed in de gemeente Nuenen. Argumenten 1.1 Met de kerkenvisie leggen we vast dat we als gemeente (in beginsel) willen gaan voor herbestemming met een maatschappelijk karakter. Kerkgebouwen zijn vaak beeldbepalend voor een dorp of gebied en hebben veel waarde in zowel materiële als immateriële zin. Het gemeentelijk erfgoedbeleid schrijft voor dat we een algemene zorgplicht hebben voor erfgoed in de gemeente. Hier valt religieus erfgoed ook onder. Voorsorteren op een functie met maatschappelijk karakter past bovendien bij gemeentelijke doelstellingen, vanuit bijvoorbeeld de door uw raad vastgestelde omgevingsvisie. We sluiten met de kerkenvisie een commercieel karakter niet uit, maar leggen wel vast dat een voorkeur uitgaat naar een herbestemming met maatschappelijke betekenis. 1.2 De kerkenvisie is in samenspraak tot stand gekomen met kerkeigenaren in de gemeente Nuenen. Begin 2023 is gestart met het traject om te komen tot een kerkenvisie. Kerkeigenaren in de gemeente Nuenen zijn meermaals benaderd en geïnformeerd. Het concept van de visie is ook met hen gedeeld. Vanuit twee van de drie kerkeigenaren hebben we reactie mogen ontvangen.

Het algemene beeld uit gevoerde gesprekken is dat kerkeigenaren van mening zijn dat er een stuk ligt dat vrij algemeen van aard is. Ze tekenen geen bezwaar aan tegen de inhoud ervan. De ambitie om voor te sorteren op een functie met maatschappelijk karakter wordt breed gedeeld. Vooralsnog geven de kerkgenootschappen aan dat er geen directe aanleiding is wat hen betreft om na te denken over functiewijziging van één of meerdere kerkgebouwen in de gemeente Nuenen. 1.3 Het op- en vaststellen van deze visie geeft gevolg aan de reeds ontvangen subsidie van het Rijk. Hoewel er geen voorwaardelijke verplichting aan is verbonden geven we met deze kerkenvisie ook daadwerkelijk gevolg aan de ontvangen doeluitkering vanuit het Rijk. De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) heeft gevraagd om een exemplaar van de vastgestelde visie te mogen ontvangen. Zaaknummer: 1683696

Pagina 2 van 4 Documentnummer: 2211632

1.4 De kerkenvisie heeft een positief advies vanuit de subcommissie erfgoed (voorheen Monumentencommissie) gekregen. De commissie is actief betrokken en benaderd, en heeft in december 2023 aangegeven geen opmerkingen of verdere aanvullingen te hebben op het concept van de visie. Kanttekeningen en alternatieven 1.1 De kerkenvisie legt vast dat de gemeente in beginsel wil gaan voor maatschappelijke herbestemming wanneer er sprake is van leegstaand religieus erfgoed. Dit is ook een politieke afweging, en uiteraard kan uw raad ervoor kiezen om de visie te verbreden en een commercieel karakter niet uit te willen sluiten of zelfs juist wel te verankeren. Vanuit inhoudelijke afwegingen is dat niet het advies vanuit het college. Alle kerken staan op markante plekken in onze dorpen en symboliseren een gemeenschap en een cultureel verhaal. Juist daarom is het zo belangrijk om deze gebouwen te koesteren en ervoor te zorgen dat ze een maatschappelijk onderdeel blijven. Dit ook wanneer in de toekomst wordt besloten een kerk aan de eredienst te onttrekken. Een commercieel karakter sluit ook niet aan op hetgeen de kerkeigenaren zelf voor staan: ook zij zien liever in de toekomst een maatschappelijke functie in een (leegstaand) kerkgebouw.

Op die manier kan een kerkgebouw ook een maatschappelijke rol van betekenis blijven spelen, net zoals het nu doet als ontmoetingspunt van en voor een gemeenschap. Maatschappelijke betekenis kan bovendien ook breed worden geïnterpreteerd: woningbouw bijvoorbeeld voor bepaalde speciale doelgroepen (denk aan zorgappartementen) wordt met deze kerkenvisie niet uitgesloten. In het land zijn tal van voorbeelden beschikbaar waarbij kerkgebouwen zijn omgeturnd tot woonzorgcentra. In de kerkenvisie zijn per Nuenens kerkgebouw geen concrete voorbeelden uitgewerkt, met name ook omdat dit mogelijk verwachtingen wekt naar de buitenwacht en er nu geen concrete actuele vraag naar herbestemming speelt. 1.2 De kerkenvisie geeft richting, maar betrokken partijen zijn niet (formeel of juridisch) gebonden aan de inhoud. De kerkenvisie is een door de gemeente opgestelde notitie met daarin uitgangspunten. Hoewel er meerdere gesprekken met kerkeigenaren hebben plaatsgevonden is niet gevraagd of zij zich committeren aan de inhoud. Ze zijn hier ook niet wettelijk toe verplicht. Er zijn daarmee geen formele afspraken gemaakt, en kerkeigenaren zijn door in te stemmen met deze visie niet verbonden aan de gemeente in juridische zin. Logischerwijs zal een gemeente gesprekspartner zijn wanneer er sprake in de toekomst kan zijn van herbestemming, daar de gemeente het bevoegd gezag is hiervoor.

Partijen erkennen dit ook, en de visie kan dan ook het beste worden gezien als een visie vanuit de gemeente voor toekomstige scenario's. 1.3 Participatie heeft plaatsgevonden, maar was beperkt qua omvang. Bovendien hebben we alleen reacties mogen ontvangen van twee van de drie kerkeigenaren. We hebben meermaals goed inhoudelijk contact gehad met een vertegenwoordiging van de Protestantse Gemeente Nuenen (PGN) en het bestuur van de RK parochie Heilig Hart Nuenen. De eigenaar van de kerk in Gerwen (Stichting Sint Jozef) betreft een gesloten religieus genootschap (Pius X) en constructief contact met deze partij kwam zeer moeizaam tot stand, en heeft geen vruchtbaar resultaat opgeleverd. Het is niet met zekerheid te stellen of zij zich kunnen conformeren aan de inhoud van de visie. Uw raad kan ervoor kiezen om ook nog een inhoudelijke reactie te wensen Zaaknummer: 1683696

Pagina 3 van 4 Documentnummer: 2211632

van het genootschap Pius X. Het college constateert dat op verschillende manieren en momenten contact is geprobeerd te leggen en dat het ondernemen van nieuwe pogingen daartoe geen zekerheid zal geven dat er nu wel een resultaat komt. Uw raad kan er tevens voor kiezen om participatie nog breder toe te willen passen en ook nog bijvoorbeeld inwoners te consulteren, maar ook dit heeft niet de voorkeur van het college. Inwoners zijn namelijk reeds eerder al geconsulteerd bij het traject voor het overkoepelende Erfgoedbeleid (2023). Vanuit het belang van erfgoed is Heemkundekring De Drij Hoorninck wel geraadpleegd in dit traject. Wat gaan we daarvoor doen Randvoorwaarden Niet van toepassing. Planning Niet van toepassing. Communicatie Na vaststelling door uw raad worden betrokken partijen geïnformeerd en zal de visie worden gepubliceerd op de gemeentelijke website. Wat mag het kosten Het subsidiebedrag (gemeentelijke doeluitkering vanuit het Rijk) dat de gemeente Nuenen heeft ontvangen voor het opstellen van de kerkenvisie omvatte €25.000 euro. Dit bedrag is reeds besteed. Eventuele meerkosten zijn en worden in rekening gebracht op de algemene post ‘erfgoed’. Er zijn overigens tot op heden weinig kosten gemaakt. De visie is opgesteld door medewerkers van de gemeente Nuenen zelf, en er is geen specialistisch bureau ingeschakeld.

Evaluatie De (evaluatie van de) kerkenvisie wordt meegenomen in de afspraken rondom evaluatie van het door uw raad vastgestelde Erfgoedbeleid. Bijlagen Nr

Omschrijving

Zaaknr.

1.

Raadsbesluit kerkenvisie voor Nuenen

2.

Kerkenvisie voor Nuenen

Documentnr.

1683696 1683696

2211650 2242235

Burgemeester en wethouders van Nuenen, de secretaris,

de burgemeester,

T.N. Kramer

mr.dr. M.M. van Toorenburg

Zaaknummer: 1683696

Pagina 4 van 4 Documentnummer: 2211632