Erfgoedbeleid - Erfgoed uitgediept - Bijlage 2 Overzicht van waardevol cultureel erfgoed en aardkundige waarden gemeente Nuenen

Bijlage 2: Overzicht van waardevol cultureel erfgoed en aardkundige waarden in de gemeente Nuenen, Gerwen en Nederwetten Versie 1 mei 2023

1.

RIJKSMONUMENTEN

3

1.1 Overzicht van gebouwde rijksmonumenten

3

1.2 Overzicht van archeologische rijksmonumenten

5

1.3 Overzicht van rijksbeschermde dorpsgezichten 1. Dorpsgezicht Park - Nuenen

9 9

1.4 Overzicht van rijksbeschermde historische buitenplaatsen 1. Historische buitenplaats Soeterbeek

9 13

2.

16

GEMEENTELIJKE MONUMENTEN

2.1 Overzicht van gemeentelijke monumenten

16

2.2 Overzicht van gemeentelijk beschermde dorpsgezichten 1. Dorpsgezicht Berg- Lindeboom 2. Dorpsgezicht Houtrijk- Papenvoort 3. Dorpsgezicht Stationsweg - Eeneind 4. Dorpsgezicht Hooidonk - Nederwetten 5. Dorpsgezicht Soeterbeekseweg - Wagendonken

20 20 26 31 36 40

3.

44

CULTUURHISTORISCH WAARDEVOL ERFGOED

3.1 Overzicht van archeologisch waardevolle gebieden

44

3.2 Overzicht van cultuurhistorische ensembles E12.001 Hooidonk E12.002 Dorp Nederwetten E12.003 Akkercomplex Nederwetten E12.004 Soeterbeek E12.005 Aabroek E12.006 Beekdal van de Kleine Dommel E12.007 Broekgebied tussen Breugel en Nuenen E12.008 Nederwettense Straat E12.009 Nuenen-dorp E12.010 Gerwen-dorp E12.011 Eeneind E12.012 Gulbergen E12.013 Vaarle

57 58 81 106 126 146 154 177 207 222 290 307 327 339

3.3 Overzicht van aardkundige waarden 1. Dommel, Vresselsche Bosch, Breugelse Beemden, Nuenens Broek

341 353

2

1. Rijksmonumenten 1.1 Overzicht van gebouwde rijksmonumenten Uniek nr.

Adres / naam

Plaats

Rijks mon.nr.

Thema

Type

12.16.1.001

De Roosdonk Sint Jozefschool Hoekstraat 42 Gedenksteen Vincent van Gogh Berg Dorpspomp Berg

Nuenen

30823

Molens

windmolen

Nederwetten

518003

Meubilair

School

Nuenen

518014

Meubilair

Gedenkteken

Nuenen

518013

Meubilair

Pomp

12.27.16.001 Muziekkiosk Park Huis Soeterbeek, Soeterbeek 12.19.7.002 8 Schuren en tuinmuur 12.19.16.002 Soeterbeek 8 Tuinmanswoning Soeterbeek 12.19.16.001 6 Dam met hekpijlers en duiker 12.19.16.003 Soeterbeek 8 12.19.16.004 Bruggen Soeterbeek 8

Nuenen

518015

Meubilair

kiosk

Nuenen

511864

Landgoederen Landhuis

Nuenen

511868

Landgoederen Varia

Nuenen

511867

Landgoederen Varia

Nuenen

511869

Landgoederen overig

Nuenen

511870

Landgoederen overig

12.19.16.005 Achteringang Soeterbeek 8

Nuenen

511871

Landgoederen overig

12.19.16.006 Tuinvazen Soeterbeek 8

Nuenen

511872

Landgoederen overig

12.19.16.009 Bloembak Soeterbeek 8

Nuenen

511873

Landgoederen overig

12.19.16.007 Bloembak Soeterbeek 8

Nuenen

511874

Landgoederen overig

12.19.16.008 Zonnewijzer Soeterbeek 8 Nuenen St. Lambertuskerk Hoekstraat 12.26.1.007 Nuenen 46

511875

Landgoederen overig

512455

Kerkelijk

kerk

Kerkelijk

kerk

Kerkelijk

kerk

Kerkelijk

pastorie

Kerkelijk

kerk

Kerkelijk

Klooster

12.27.9.001 12.27.3.001 12.27.7.001

12.26.1.006

R.K. Kerk Park 53

Nuenen

12.26.1.005

N.H. Kerk Papenvoort 2a

Nuenen

30822 en 517999 30821

12.26.13.002 R.K. Pastorie Park 55

Nuenen

12.26.1.002

Sint Clemenskerk Heuvel 21

Gerwen

12.26.8.004

St. Elisabethsgesticht Park 3

Nuenen

518000 30824 en 30825 518008

12.26.13.003 Pastorie Hoekstraat 44

Nederwetten

519299

Kerkelijk

pastorie

12.26.3.001

Calvariegroep Park Nuenen Graf van pastoor Andreas Pauwels Graf van W.J. van Dongen

Nuenen Nuenen

519305

Kerkelijk

Calvarieberg

518001

Kerkelijk

Graf

Nuenen

519307

Kerkelijk

Graf

Graf van W.P. van Lent Heilig Hart beeld Hoekstraat 12.26.5.001 46 12.26.13.009 Pastorie Berg 24

Nuenen

519306

Kerkelijk

Graf

Nederwetten

518004

Kerkelijk

heiligenbeeld

Nuenen

30818

Kerkelijk

pastorie

12.26.13.001 Ned. Herv. Pastorie Berg 26

Nuenen

30819

pastorie

12.31.1.003

Wevershuis Berg 40

Nuenen

30820

12.31.4.001

Hotel-Cafe Schafrath Park 35

Nuenen

518011

12.31.1.005

Huis met de bollen Park 11

Nuenen

518010

12.31.1.002

Nune Ville Berg 24

Nuenen

30818

Kerkelijk Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische

12.26.4.001 12.26.4.003 12.26.4.002

3

Woonhuis Cafe Woonhuis Woonhuis

bouwkunst 12.31.1.006

Opwettenseweg 199

Nuenen

30829

12.31.5.002

Berg 37

Nuenen

526832

12.31.3.003

Huize De Roosdonk Broekdijk Nuenen 1

518006

12.31.4.002

Cafe Coolen Hoekstraat 35

Nederwetten

518012

12.24.5.001

Oudste gemeentehuis Nuenen Beekstraat 11

Nuenen

30817

12.16.2.001

Hooidonkse watermolen

Nederwetten

12.16.2.002

Opwettense watermolen Oude Toren Sint-Lambertus Kerkhoef bij 14a Klooster Hooidonk Hooidonk 14

Nuenen

30826 en 511964 30830

Nederwetten

Atelier Van Gogh Berg 26

12.26.1.003 12.26.8.001 12.31.7.007

Woonhuis Woonhuis met bedrijfsruimte Villa Cafe

Bestuurlijk

Raadhuis

Molens

watermolen

Molens

watermolen

30828

Kerkelijk

kerk

Nederwetten

30827

Kerkelijk

klooster

Nuenen

30819

Historische bouwkunst

schuur/bijgebouw

Rijksmonument het Klooster in Nuenen (Park 3) (foto kloosternuenen.nl).

4

Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst

1.2 Overzicht van archeologische rijksmonumenten De onderstaande archeologische monumenten zijn beschermd ex artikel 3.1 van de Erfgoedwet 2016.

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Literatuur

5

1037 Eeneind AMK x 167537 y 384011 Gulberg; Hanenven; Collsche Heide Begraving Urnenveld Bronstijd laat: 1100 - 800 vC Terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd Het betreft een terrein waarin een urnenveld en grafheuvels uit de Bronstijd/IJzertijd en een aarden wal uit de (Late) Middeleeuwen, gelegen in vennen met daartussen hoge stuifduinen in dekzandgebied. In 1863 werden in dit gebied tijdens een opgraving een aantal vondsten geborgen die in verband kunnen worden gebracht met een urnenveld. In 1962 werden twee grafheuvels op het terrei3 aangewezen; deze bleken bij nader onderzoek in 1992 echter stuifduinen te zijn. Op het terrein (circa 167.500/384.600) zijn vondsten gedaan van een ruwwandig, aardewerken schaaltje op een hoge voet (een zogeheten 'Eierbecher') uit de IJzertijd en van enige klingen en een kernvernieuwingsafslag uit het jong paleolithicum. Gezien de lage ligging van het terrein is het mogelijk dat deze vondsten zijn aangevoerd met grond van elders; desondanks is sprake van een hoge archeologische potentie gezien de aanwezigheid van een ven (deflatiekom) met rondom hoogopgestoven, reliëfrijke zandruggen (die naderhand deels weer zijn verstoven, al is gebleken dat het terrein minder verstoven is dan op het eerste gezicht lijkt), welke in het verleden een geschikte locatie was voor zowel een tijdelijke verblijfplaats als een begraafplaats.

Het is niet bekend in hoeverre het urnenveld van monument 2284 doorloopt in dit terrein. Er is geen reliëf waargenomen dat in verband gebracht kan worden met urnenveldheuvels. Dit is niet verwonderlijk, want het aanwezige reliëf is vooral het gevolg van latere verstuiving. Mogelijk is het grafveld (geheel) verloren gegaan bij de ontginning en het afzanden van de percelen aan de oostzijde van de wettelijk beschermde percelen. - Poel, v.d., Berichten Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 1960 - Hermans, C.R., Noordbrabantse oudheden, 1865, p. 100- 101

Diverse urnen uit het urnenveld Collsche Heide – Gulberg zijn te vinden in de collectie van het Noord-Brabants Museum in Den Bosch (foto http://collectie.hetnoordbrabantsmuseum.nl/). Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

6

2284 Eeneind AMK x 167452 y 384451 Gulberg; Hanenven; Gulbergsven Begraving - Grafheuvel, onbepaald - Urnenveld Bronstijd midden: 1800 - 1100 vC Terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd Het betreft een terrein waarin een urnenveld en grafheuvels uit de Bronstijd/IJzertijd en een aarden wal uit de (Late) Middeleeuwen, gelegen in vennen met daartussen hoge stuifduinen in dekzandgebied. Zie ook de bij dit monument behorende monument nrs. 1037 en 2285. In 1863 werden in dit gebied tijdens een 'opgraving' uitgevoerd door W. Begeman (predikant te Nuenen) een aantal vondsten geborgen die in verband kunnen worden gebracht met een urnenveld. In 1962 werden twee grafheuvels op het terrein aangewezen; deze bleken bij nader onderzoek in 1992 echter stuifduinen te zijn. Op het terrein (circa 167.500/384.600) zijn vondsten gedaan van een ruwwandig, aardewerken schaaltje op een hoge voet (een zogeheten 'Eierbecher') uit de IJzertijd en van enige klingen en een kernvernieuwingsafslag uit het jong paleolithicum.

Gezien de lage ligging van het terrein is het mogelijk dat deze vondsten zijn aangevoerd met grond van elders; desondanks is sprake van een hoge archeologische potentie gezien de aanwezigheid van een ven (deflatiekom) met rondom hoogopgestoven, reliëfrijke zandruggen (die naderhand deels weer zijn verstoven, al is gebleken dat het terrein minder verstoven is dan op het eerste gezicht lijkt), welke in het verleden een geschikte locatie was voor zowel een tijdelijke verblijfplaats als een begraafplaats. In de noordwesthoek van het terrein is een bundel karrensporen opgetekend, die met een ruime bocht om het ven heenbuigt in de richting van de 'galgenberg'. Deze karrensporen kunnen in verband worden gebracht met een oude verbindingsweg die bekend staat als de 'Mierlose baan'. In dat geval wordt zowel de aanwezigheid van een 'galgenberg' als de locatie van een urnenveld, gelegen langs een oude verbindingsweg, heel aannemelijk. Aan de zuidzijde van het ven werd een klein heuveltje gelocaliseerd (circa 167.430/384.350) van 5-6 meter in diameter en met een hoogte van circa 0.4 meter, waarbinnen zich een kuil bevond die waarschijnlijk toegeschreven kan worden aan urnendelvers. Het heuveltje is opgeworpen van donkere grond en (waarschijnlijk) plaggen op

Opmerking

Literatuur

Monumentnr. Plaats Bron Coördinaten Toponiem Thema Complextype Datering Waarde Omschrijving

Opmerking

Literatuur

7

een ontwikkeld bodemprofiel. Ter hoogte van het oud-oppervlak werd een brok houtskool waargenomen. In oktober/november 2004 is een rioolpersleiding (diameter slechts 63 mm) onder de monumenten 58G-009 en 010 doorgelegd via een gestuurde boring. De leiding is op 1.5 a 2 m diepte gelegd en zal gezien de diameter en werkwijze naar verwachting geen schade aan het monument toe hebben gebracht. In het kader van het AMR-project is het terrein op 30 mei 2000, op 26 januari 2001 en op 30 maart 2001 aan een uitgebreide visuele inspectie onderworpen. Op 29-06-2007 is toestemming verleend om de bestaande bebouwing te vervangen (sloop villa en bijgebouwen). - Hermans, C.R., Noordbrabantse oudheden, 1865, p. 100-101 - Datema, R.R. & M.G.J. Grievink, Beschrijving van de bestaande toestand van 50 monumenten op particulier terrein in Noord- Brabant, 2002 2285 Eeneind AMK x 167489 y 384250 Gulberg; Hanenven Begraving - Wal/omwalling - Urnenveld Middeleeuwen: 450 - 1500 nC Terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd Het betreft een terrein waarin een urnenveld en grafheuvels uit de Bronstijd/IJzertijd en een aarden wal uit de (Late) Middeleeuwen, gelegen in vennen met daartussen hoge stuifduinen in dekzandgebied. Dit terrein is in gebruik als woonerf. Op verschillende plaatsen zijn voorzieningen aangebracht als een carport, een schuur en een tennisbaan.

Een groot deel van het terrein is ingericht als tuin. Er is een vijverpartij aangelegd en de tuin is omstreeks 1988 ingrijpend gerenoveerd. De werkzaamheden zijn uitgevoerd zonder aanvraag of verlening van een vergunning. Het is niet bekend of archeologische sporen hieronder hebben geleden, aangezien niet duidelijk is in hoeverre het urnenveld behorende bij het aanliggende terrein (nr. 2284) doorlopen in dit terrein. In oktober/november 2004 is een rioolpersleiding (diameter slechts 63 mm) onder de monumenten 58G-009 en 010 doorgelegd via een gestuurde boring. De leiding is op 1.5 a 2 m diepte gelegd en zal gezien de diameter en werkwijze naar verwachting geen schade aan het monument toe hebben gebracht. Volgens een recente top. kaart (1:25.000) kan op het terrein inmiddels een golfterrein zijn aangelegd. In het kader van het AMR-project is het terrein op 30 mei 2000, op 26 januari 2001 en op 30 maart 2001 aan een uitgebreide visuele inspectie onderworpen. - Datema, R.R. & M.G.J. Grievink, Beschrijving van de bestaande toestand van 50 monumenten op particulier terrein in Noord-Brabant, 2002

De ligging van de drie archeologische rijksmonumenten nabij Gulbergen en Eeneind (TOP10NL).

8

1.3 Overzicht van rijksbeschermde dorpsgezichten In totaal zijn er in Nederland meer dan 300 beschermde stads- en dorpsgezichten met een geschiedenis die teruggaat tot voor het jaar 1850. In het kader van het Monumenten Inventarisatie Project is ook de stedenbouw uit de periode 1850-1940 landelijk geinventariseerd. Het besluit tot aanwijzing van Park-Nuenen te Nuenen als beschermd dorpsgezicht vloeit voort uit deze inventarisatie.1

1. Dorpsgezicht Park - Nuenen Inleiding Het beschermd dorpsgezicht Park-Nuenen is een driehoekig, grotendeels groen plein met aangrenzende bebouwing in het zuiden van de oude kom van Nuenen. Men kan stellen dat het huidige plein in de tweede helft van de 19e eeuw en het eerste kwart van de 20 e eeuw het huidige karakter heeft verkregen. Aan Park ligt geen duidelijk stedenbouwkundig ontwerp ten grondslag. Men bouwde eenvoudig aan de bestaande wegen langs de driehoekige grasvlakte. Nadat alle ruimte bebouwd was, werd in 1920 op het driehoekige middenterrein een openbaar park in Engelse landschapsstijl aangelegd. Het gebied heeft een duidelijke, driehoekige structuur. Karakteristiek is de menging van functies. Het gebied is vooral van belang vanwege de combinatie van een zeer gave bebouwing en een zeldzaam dorpspark.

Nuenen-Park en omgeving rond 1900 (Topografische historische kaart van 1900 via ArcGisonline).

Ontstaan en ontwikkeling Het driehoekige Park (oorspronkelijk bekend als 'Heieind') is in oorsprong net als het noordelijk gelegen Berg een agrarische structuur. Tot omstreeks 1885 bestond het uit een grasvlakte met drenkkuil. Aan de randen van de vlakte lagen verschillende boerderijen, waarachter akkers (oosten) en kleine percelen bouw- en weiland (westen) gesitueerd waren. In 1823 werd in de zuidoostelijke hoek een schuurkerk gesticht, in 1844 gevolgd door de bouw van een kleine openbare school. 1

Toelichting bij het besluit tot aanwijzing van het beschermd dorpsgezicht Park-Nuenen, gemeente Nuenen (Noord-Brabant) ex artikel 35 Monumentenwet 1988, 16 juni 2008.

9

Hiermee was de kiem voor de ontwikkeling in de tweede helft van de 19e eeuw gelegd. Door de stichting van een drietal linnenfabrieken en de bouw van dorpswoonhuizen was Berg omstreeks 1850 het meest intensief bebouwde deel van het dorp. Na het herstel van de bisschoppelijke hierarchie was hier geen plaats meer voor de bouw van een nieuwe katholieke parochiekerk. In 1872 werd gekozen voor nieuwbouw direct achter de oude schuurkerk. Tussen de boerderijen verrees de aan H. Clemens gewijde kruisbasiliek, naar ontwerp van K. Weber uitgevoerd in neoromano-gotische stijl (Park 53). Een tweede belangrijke impuls voor de ontwikkeling van Park-Nuenen volgde in de periode 18861887. Een markant U-vormige, herenhuisachtig congregatieklooster (een mengeling van neorenaissance en neogotische motieven) werd door de Zusters van Jezus, Maria en Jozef tegenover de nieuwe parochiekerk gesticht. Het heeft tot 1977 gefunctioneerd. In 1937 werd een deel van de omliggende tuin bebouwd met een verpleeghuis annex kraamkliniek. Bij de bouw van het klooster namen de zusters de aan de overzijde van de weg gelegen, eerder vermelde grasvlakte met drenkkuil in gebruik als bleekweide. De ontwikkeling van de verkeersnederzetting Nuenen in de zuidelijke richting naar Park was een logische. Bij Park komt een drietal belangrijke verkeerswegen bij elkaar.

In noordelijke richting ligt Berg, in zuidoostelijke de Kerkstraat en in zuidwestelijke richting de Parkstraat. In 1866 was de spoorlijn tussen Eindhoven en Venlo geopend en Nuenen had een station aan deze lijn bij het zuidelijke Eeneind. Vanuit Berg was de ijzeren baan via Park en de Kerkstraat bereikbaar. De Parkstraat functioneerde als doorgaande weg naar Tongelre en Eindhoven. Na 1885 trad de ontwikkeling van het gebied in een stroomversnelling. De agrarische bebouwing verdween ten gunste van woonhuizen, hotelcafes en kleinschalige industriele ontwikkelingen. Langs de westelijke zijde van Park werden tussen klooster en Berg eenlaags woonhuizen gebouwd. Aan de oostelijke en zuidelijke zijde verrezen naast enkele woonhuizen ook hotelcafe Schafrath (Park 35, circa 1895) en brouwerijcafe annex woonhuis De Kroon (Park 63-63a, 1878). Tussen de bebouwing lagen (en liggen) enkele stegen (naast Park 3 en 35), die naar het (voormalige) open achterliggende gebied leiden. Omstreeks 1915 is het gehele gebied rond de bleekweide bebouwd en vormde Park met Berg de verstedelijkte kern van de gemeente Nuenen ca. Bijzonder is dat in 1920 besloten werd op de plaats van de landelijke bleekweide een openbaar park in Engelse landschapsstijl aan te leggen. Centraal element in het park is de tot vijver omgevormde voormalige drenkkuil. Over de waterpartij ligt een bruggetje.

De omliggende borders en gazons worden doorsneden door slingerende onverharde paden. Naast de achthoekige muziekkiosk (1920) treft men er een zestal gietijzeren lantaarns (circa 1925) aan. Het inmiddels tot volle wasdom gekomen geboomte (plataan, ceder, kastanje, linde, beuk en valse christusdoorn) overheerst het aanzicht van Park. Na 1920 vonden er in het gebied op bescheiden schaal aanpassingen plaats. De langs het park lopende wegen werden met klinkers bestraat. Aan de noordelijke zijde zijn enkele tweelaags woonhuizen opgetrokken. Een goed voorbeeld is Park 11 (architect F. Wolters, 1923-1924), een tweelaags woonhuis met een karakteristieke 19e-eeuwse opzet, maar uitgevoerd in 'stedelijk' aandoende Amsterdamse schoolstijl. Ook aan de oostelijke zijde werden omstreeks 1935 enkele woonhuizen door ruimere exemplaren vervangen. Na de Tweede Wereldoorlog is de bebouwing aan het plein aan de oost- en westzijde ingesloten door een sportpark en nieuwe woonwijken. De 'doorkijkjes' tussen de bebouwing naar het open achterliggende gebied zijn daardoor verloren gegaan. Begrenzing Binnen de begrenzing, die sprongsgewijs de achtergrenzen van de aan het plein gesitueerde kavels volgt, staan de panden Park 1 tot en met 69, Parkstraat 75 en 73 en Berg 2-4.

In het beschermd dorpsgezicht Park-Nuenen liggen de rijksmonumenten Park 3, 5, 11, 35, 53 (inclusief calvariegroep en een aantal graven op het bijbehorende kerkhof), 55, 63-63a en 65. Daarnaast is de in het park

10

gelegen muziekkiosk van rijkswege als monument beschermd.

Huidig ruimtelijk karakter Stedenbouwkundig vormt het gebied Park-Nuenen een geheel met Berg en sluit het matig aan op de latere, achterliggende woonwijken. Markant is het gegeven dat Park en Berg twee driehoekige pleinen zijn, waartussen een verbindingsstraat loopt (eveneens Berg genaamd). De plattegrond van de oude kom krijgt door de aanwezigheid van deze twee polen een haltervormige structuur. De verbindingsstraat Berg sluit qua bebouwingsschaal aan op Park. Anno 1992 biedt Park-Nuenen nog een nagenoeg ongeschonden aanblik van een vooroorlogs dorpsplein. De driehoekige structuur met de overheersende groenvoorzieningen bepaalt het aanzicht en bindt de, sterk in grootte, hoogte en rooilijn verschillende, bebouwing. De kwaliteit van deze nagenoeg geheel vooroorlogse bebouwing is zeer hoog. Grootschalige complexen zoals kerk, pastorie en klooster worden afgewisseld met vrijstaande of kleine blokjes laat 19 e-eeuwse dorpswoonhuizen en bedrijfsgebouwtjes. Veelal betreft het bakstenen eenlaags panden onder zadeldak, een enkele keer (met name aan de zijde van Berg), een groter herenhuis of villa. Aan de oostelijke zijde overheersen een- en tweelaags woonhuizen uit de periode 1900-1930. Hier ontstaat een gevarieerd beeld door de afwisselend parallel aan de straat en haaks op de straat geplaatste kappen.

Van belang zijn de particuliere tuinen, door bakstenen muurtjes of hekwerken (Park 3) van de straat gescheiden. Soms staan er nog oude bomen (Park 3, 55). De bestrating van het gebied bestaat voor het grootste deel uit gebakken klinkers, gecombineerd met betonnen tegels op de stoepen. Incidenteel zijn er resten van een straatbeplanting met linden. Zowel bebouwing als structuur hebben een hoge mate van gaafheid. Nadere typering te beschermen waarden Bij de 'verstedelijking' van het tot circa 1880 nog agrarische Park, een uitbreiding van de oude kom van Nuenen, is geen omlijnd stedenbouwkundig plan gehanteerd: alle bebouwing is door individueel particulier initiatief aan een bestaande structuur tot stand gekomen. In het betrekkelijk kleine gebied is de grote verscheidenheid aan functies en de daaruit voortvloeiende variatie aan typen gebouwen

11

karakteristiek. Naast kerk, pastorie en brouwerij staan er woonhuizen, herenhuis, villa, klooster, werkplaats en cafes. Deze bebouwing heeft een hoge architectuurhistorische waarde en is, met name bij de rijksmonumenten, tot in de detaillering gaaf. Van belang is dat de bebouwing soms sterk verschilt in schaal, materiaalgebruik (baksteen, pleister) en rooilijn. Doordat het gebied Park-Nuenen in relatief korte tijd werd bebouwd (circa 1880-1920) en er nadien slechts marginale veranderingen zijn opgetreden, is er, ondanks de verscheidenheid, toch een hecht verband tussen de verschillende gebouwen ontstaan. Deze eenheid wordt bevorderd door de aanwezigheid van het park, dat de aanblik van het gebied beheerst en in samenhang met de omliggende bebouwing een typisch dorps karakter schept. De restanten van oorspronkelijke bestrating en straatbeplanting dragen hier ook aan bij. Waardering Het gebied Park-Nuenen is van belang als bijzondere uitdrukking van een geestelijke ontwikkeling (cultuurhistorische waarden).

Daarnaast is het gebied van belang vanwege: - de bijzondere samenhang van functies, schaal, verschijningsvorm van bebouwing, wegen, groenvoorziening en openbare ruimte, mede in relatie tot de lokale ontwikkelingsgeschiedenis (historisch-ruimtelijke of stedenbouwkundige waarden); - de hoogwaardige kwaliteit van de aanwezige bebouwing (monumenten) en hun groepering in relatie met groenvoorziening en wegen (situationele waarden); - de herkenbaarheid van de oorspronkelijke historisch-ruimtelijke structuur, bebouwing en functionele opzet als geheel (gaafheid/herkenbaarheid); - de architectonische gaafheid van de oorspronkelijke bebouwing (gaafheid/herkenbaarheid). Toelichtende motivering Park-Nuenen is van belang als laat 19e-eeuwse uitbreiding van de oude kom (Berg) van Nuenen, waarbij langs een bestaande agrarische structuur ruimte werd gevonden voor nieuwe functies (rooms-katholiek klooster met gasthuis, rooms-katholieke kerk met kerkhof) en uitbreiding van bestaande functies (horeca, nijverheid, woonhuizen). Het gegeven dat in een dorp als Nuenen in 1920 op de centrale open ruimte van Park, tot dan toe als weide- en drenkplaats en bleek gebruikt, een openbaar park werd aangelegd, is voor Noord-Brabant zeer bijzonder. De bebouwing heeft een grote variatie, zowel qua functie als architectuur, en een hoge mate van gaafheid.

Door deze gegevens verkrijgt het geheel een hoge zeldzaamheidswaarde.

Beschermd dorpsgezicht Park in Nuenen (foto gemeente Nuenen).

12

1.4 Overzicht van rijksbeschermde historische buitenplaatsen 1. Historische buitenplaats Soeterbeek Complexnummer: 511865 en 511866 (tuin) Complexomschrijving De buitenplaats Soeterbeek bestaat sinds omstreeks 1800 en bevindt zich op een plaats waar voorheen een klooster lag. De Tegenwoordige staat spreekt in 1751 van 'een Nonnenklooster der Reguliere Kannonikinnen, dat tot nog toe onder oogluiking geduld wordt.' Van der Aa (in 1847): 'Ter plaatse, waar het klooster SOETERBEEK gestaan heeft, ziet men thans een buitenplaats, welke, met de daartoe behoorende gronden, in eigendom bezeten wordt door den Heer JOSEPHUS SMITS, Heer Van Oijen en Wethouder van Eindhoven.' De buitenplaats is sindsdien altijd door de familie Smits van Oijen bewoond geweest met uitzondering van de jaren 1905-1936, toen er een hotelrestaurant is was gevestigd. De buitenplaats bestaat uit een landhuis gelegen in een landschappelijk park met glooiingen, gazons, doorzichten en waterpartijen. De laatste worden in hoofdzaak gevormd door de slingerende loop van de Dommel en uitlopers daarvan. Het huis is in 1938 naar ontwerp van F.A. Eschauzier gebouwd ter vervanging van een ouder, in 1936 afgebrand huis dat uit 1815 of 1835 stamde.

Verder bevinden zich in het park enkele bruggen en een dienstwoning annex garage, evenals het huis in 1938 opgetrokken in een historiserende classicistische trant en ontworpen door Eschauzier. In deze tijd werd ook het park enigszins gewijzigd in historiserend-landschappelijke trant, naar ontwerp van tuinarchitect D.F. Tersteeg. Afgezien van de globale opzet bleven ook enkele van omstreeks 1900 daterende onderdelen gehandhaafd, zoals de achteruitgang, de tuinschuur en moestuinmuur, en het houthok. Enkele tuinsieraden werden toegevoegd: een groot kapiteel en twee loden tuinvazen. (De situering van de complexonderdelen alsmede de omgrenzing van het complex zijn op de bij de bescherming horende kaart aangegeven.) Waardering De historische buitenplaats Soeterbeek is van algemeen belang vanwege: - de parkaanleg; de loop van de rivier de Dommel is in hoge mate bepalend geweest voor de aanleg; de onderdelen van het park zoals gazons, bosschages; de zeldzame historiserende opzet en uitvoering van huis, dienstwoning met garage en bruggen; andere, oudere bijgebouwen; tuinsieraden zoals kapiteel, vazen enz.; - bouwtype en -stijl van het huis, een mengeling van classicistische uitgangspunten en jaren '30 detaillering; - de gaafheid van huis, park en andere onderdelen; - de schoonheid van het park; - de zeldzaamheid van onderdelen zoals de loden tuinvazen.

Omschrijving park De buitenplaats Soeterbeek had gezien de top. kaart van 1838-1857 oorspronkelijk een veel opener karakter dat in hoge mate werd bepaald door zichtlijnen naar het boerenland en de Dommel. Tegenwoordig is het park veel geslotener, wat mede komt door een toename van de bebossing langs de Dommel. Die bebossing is zichtbaar op de top. kaart van 1921, deels herzien in 1928 (uitgave 1943) en pas in het begin van deze eeuw ontstaan. Op eerdere kaarten is het land onbebost. Het park had, blijkens de genoemde kaart, een landschappelijke aanleg, wellicht uit de bouwtijd van het vorige huis (1815/1835). Het park had aan de zuidzijde een eiland met tuinhuis, dat blijkens kaartmateriaal omstreeks 1920 niet meer bestond (zie ook Schellart 1972). Ook was er vanuit het zuiden een dubbele toegangsweg, waarvan alleen het westelijke deel nu nog bestaat in de vorm van het zuidelijke gedeelte van de oprijlaan. Tuinarchitect Tersteeg voegde elementen aan het park toe, vermoedelijk onder andere de rozentuin, het pad van het huis naar de dienstwoning en het plein ten noorden van het huis met keermuren. (Tersteegs activiteiten zijn niet gedocumenteerd. Hij werkte ook op de tegenover Soeterbeek gelegen buitenplaats Eckart, die door familiebanden met Soeterbeek verbonden was.)

13

Park Soeterbeek (foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

De entree van de buitenplaats Soeterbeek wordt gevormd door een dam met duiker, waarop zich hekpijlers bevinden (5). De oprijlaan is met klinkers verhard. De laan slingert door het licht glooiende park naar het huis, waarbij drie maal een waterpartij wordt gepasseerd door middel van een boogbrug (6). De waterpartijen bestaan uit al dan niet verlegde, verbrede of uitgebreide waterlopen van de Dommel. De weg voert afwisselend door open en gesloten gebied met zichten op onder andere het huis. Het eerste gedeelte van het park bestaat in hoofdzaak uit bos met smalle slingerpaden. Daarin bevinden zich schuren en een tuinmuur (4). Bij de laatste bevond zich vroeger een rozen- en een moestuin. De moestuin stamt uit de tweede helft van de negentiende eeuw (zie de top. kaart van 1897/1906, waar de moestuin op staat). De rozentuin (die niet op de kaart van 1897/1906 staat) is wellicht ontworpen door tuinachitect Tersteeg. Nu staat daar nog een tuinvaas (10). De voormalige rozentuin is zichtbaar vanaf de oprijlaan via een smal, recht doorzicht tussen de bomen. Vervolgens een dienstwoning met garage (3), vanwaar een zandpad naar het huis voert (zie hieronder). Hier begint het tweede, veel opener gedeelte van het park. De oprijlaan maakt tenslotte een scherpe bocht, zodat men zich plotseling op het plein achter het huis bevindt.

Het plein was vroeger waarschijnlijk voorzien van een parterre. Het is gedeeltelijk omgeven door een lage muur. Tot omstreeks 1928 (zie de top. kaarten van 1897/1906 en 1921/1928) was dit nog bos, nu is er zicht naar het noorden op het gebied Stralingen. Dat is een open akker- en weidenlandschap met houtwallen die een getrapt vergezicht mogelijk maken. Aan het plein staat de - onbeschermde garage, er middenop een grote bloembak in de vorm van een kapiteel (9). Vanaf het plein loopt een gebogen laan in de richting van een niet beschermd bijgebouw, waarbij zich een zonnewijzer (11) bevindt. Onderweg erheen passeert men de 'achteringang' van het park, bestaande uit een dam met hek (7). Rond het huis loopt een pad. Vanaf dat pad en vanuit de oostzijde van het huis kijkt men tussen bomen door naar oostelijk gelegen bouwland. Het terras aan de voorzijde van het huis biedt zicht op het open parkgedeelte richting Dommel en dienstwoning. Op het terras bevinden zich twee loden tuinvazen (8). Westelijk staat een grote groep rode beuken. Vanaf het pad rond het huis loopt een smal zandpad naar de dienstwoning. Het noordelijkste deel van de buitenplaats bestaat uit open boerenland met kleine kampen en houtwallen. De westelijke begrenzing wordt gevormd door de Dommel, de noordelijke door de houtwallen van het gebied genaamd Stralingen. De oostelijke grens

14

bestaat uit het zandpad De Rietmussen en het zuidelijke verlengde daarvan, beplant met eiken aan de ene, knotwilgen aan de andere zijde. De zuidelijke grens wordt gevormd door de straat Soeterbeek, aan de buitenplaatszijde met eiken beplant. Op de buitenplaats bevinden zich verder onder andere acacia, beuk en rododendron. Waardering De parkaanleg van de buitenplaats Soeterbeek, sinds omstreeks 1800 ontstaan op een oudere bewoningsplaats en omstreeks 1938 gereorganiseerd, is van algemeen belang vanwege: - het landschappelijke park, opgebouwd uit verschillende open en gesloten parkgedeelten (gazons, bosschages met slingerpaadjes, boomgroepen), glooiend, gewoven rond waterlopen die zijn gevormd door de Dommel en uitlopers daarvan; het park heeft diverse zichtlijnen op de Dommel, het omringende boerenland en verschillende objecten; - gaafheid van park en van de verschillende gebouwde onderdelen en tuinsieraden.

Landhuis op buitenplaats Soeterbeek (foto Marco Bruijnes Architecten).

15

2. Gemeentelijke monumenten 2.1 Overzicht van gemeentelijke monumenten Uniek nr.

Naam/adres Tweede raadhuis Nuenen Berg 12.24.5.002 29 Gemeentehuis Nuenen 12.24.5.003 Papenvoort 15 12.26.14.001 Parochiehuis Kerkstraat 7

Plaats

Thema

Type

Nuenen

Bestuurlijk

Raadhuis

Nuenen

Bestuurlijk

Raadhuis

Nuenen

Kerkelijk

Patronaat

12.26.6.003

Nederwetten

Kerkelijk

Kapel

12.27.22.001 Restaurant Park 25

Nuenen

Meubilair

Hotel/restaurant

12.27.22.002 Koffiehuis Stationsweg 8-10 Voormalige dorpsschool 12.27.9.002 Zandstraat 25-29 RK basisschool St Clemens 12.27.9.003 Heuvel 5 12.29.2.001 De Kroon Park 63-63a ’t Weefhuis Lucas van 12.29.4.001 Hauthemlaan 1 12.29.4.002 Begemannhuis Berg 65 Linnen- en damastweverij 12.29.4.005 Stationsweg 1a

Nuenen

Meubilair

Hotel/restaurant

Nederwetten

Meubilair

School

Gerwen

Meubilair

School

Nuenen

Industrieel

Brouwerij

Nuenen

Industrieel

Weverij

Nuenen

Industrieel

Weverij

Nuenen

Industrieel

Weverij

12.31.1.004

Park 65

Nuenen

12.31.1.007

Beekstraat 18

Nuenen

12.31.1.008

Beekstraat 20

Nuenen

12.31.1.009

Beekstraat 24

Nuenen

12.31.1.010

Beekstraat 26

Nuenen

12.31.1.011

Beekstraat 28

Nuenen

12.31.1.012

oud postkantoor Berg 6

Nuenen

12.31.1.013

Parkstraat 39

Nuenen

12.31.1.014

Kerkstraat 5

Nuenen

12.31.1.015

Berg 31

Nuenen

12.31.1.016

Berg 33

Nuenen

12.31.1.017

Berg 34

Nuenen

12.31.1.018

Berg 35

Nuenen

12.31.1.019

Berg 44

Nuenen

12.31.1.020

Berg 46

Nuenen

16

Kruiskapel Hooidonk 12a

Historische bouwkunst Historische bouwkusnt Historische bouwkusnt Historische bouwkusnt Historische bouwkusnt Historische bouwkusnt Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst

Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis

12.31.1.021

Berg 48

Nuenen

12.31.1.022

Berg 47-49

Nuenen

12.31.1.023

Berg 39

Nuenen

12.31.1.024

Kerkstraat 2

Nuenen

12.31.1.025

Kerkstraat 4

Nuenen

12.31.1.026

Kerkstraat 6

Nuenen

12.31.1.028

Park 13

Nuenen

12.31.1.029

Park 15

Nuenen

12.31.1.030

Park 17

Nuenen

12.31.1.031

Park 33

Nuenen

12.31.1.032

Berg 84

Nuenen

12.31.1.033

Berg 55

Nuenen

12.31.1.034

Berg 57

Nuenen

12.31.1.038

Hoekstraat 26

Nederwetten

12.31.1.039

Hoekstraat 28

Nederwetten

12.31.1.040

Hoekstraat 40

Nederwetten

12.31.2.001

Dubbestraat 12

Nuenen

12.31.2.002

Wettenseind 11

Nuenen

12.31.2.003

Rullen 3

Gerwen

12.31.2.004

Schoteldonkse Hoeve Hoekstraat 1

Nederwetten

12.31.2.005

Hooidonk 4

Nederwetten

12.31.2.006

Hooidonk 6

Nederwetten

12.31.2.007

Soeterbeeckseweg 25

Nederwetten

12.31.2.008

Soeterbeekseweg 26

Nuenen

12.31.2.009

Matheushoeve Soeterbeekseweg 42

Nuenen

12.31.2.010

Boordse Hoeve Boord 30

Nuenen

12.31.2.024

Beekstraat 29

Nuenen

12.31.2.032

Berg 62

Nuenen

12.31.2.048

Gerwenseweg 3

Nuenen

17

Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst

Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Woonhuis Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij

12.31.2.058

Ruiterweg 2

Gerwen

12.31.2.062

Opwettenseweg 132

Nuenen

12.31.2.077

Vorsterdijk 10

Nuenen

12.31.2.090

Wettenseind 1

Nuenen

12.31.3.001

Villa Erica Berg 2-4

Nuenen

12.31.3.002

Papenvoort 17

Nuenen

12.31.3.004

Stationsweg 1

Nuenen

12.31.5.001

Park 5

Nuenen

12.31.6.002

Dubbestraat 12

Nuenen

12.31.7.005

Dubbestraat 12

Nuenen

12.31.7.006

Hooidonk 4

Nederwetten

12.31.8.001

Koetshuis – heemhuis Papenvoort 15a

Nuenen

Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst Historische bouwkunst

Boerderij Boerderij Boerderij Boerderij Villa Villa Villa Woonhuis met bedrijfsruimte Bakhuis Schuur/bijgebouw Schuur/bijgebouw Koetshuis

De voormalige dorpsschool aan de Zandstraat 25-29 in Nederwetten (foto Google streetview 2021).

18

Vorsterdijk 10 in Nuenen (foto Google streetview 2022).

Rullen 3 in Gerwen (foto Google streetview 2022).

Stationsweg 10 op Eeneind (foto Google streetview 2022).

19

2.2 Overzicht van gemeentelijk beschermde dorpsgezichten De begrenzingen van de beschermde dorpsgezichten omsluiten gebieden, die een grote samenhang vertonen tussen de historische ruimtelijke structuren, de karakteristieke historische bebouwing en de groenelementen. Dit samenspel van onroerende zaken vormt een afgebakend geheel, dat zich onderscheidt van de omliggende gebieden in karakter en/of gaafheid.

1. Dorpsgezicht Berg- Lindeboom Info overgenomen uit:

Frank, C.J.B.P. & W. Boerefijn, 2001: Gemeente Nuenen. Redengevende beschrijving gemeentelijk beschermd dorpsgezicht Berg / omgeving Lindeboom (Monumenten Advies Bureau), Nijmegen. De situering van het gebied Het gebied Berg / omgeving Lindeboom is gelegen in het noorden van Nuenen. Vooral ten zuiden en ten zuidoosten van het gebied zijn nieuwe woonwijken gebouwd, die maken dat het gebied, ondanks dat het het historisch centrum is, excentrisch ligt. Juist ten zuiden van het gebied ligt, sinds de eerste helft van de 20ste eeuw, het functionele centrum (Park en Parkstraat). Het gebied ligt rond een driehoekige open ruimte met vijf er naartoe leidende straten (de Berg naar het westen en het zuiden, de Beekstraat naar het oosten, de Papenvoort naar het noorden en de Weverstraat naar het zuidwesten).

Ontstaan en ontwikkeling Het gebied Berg / omgeving Lindeboom vormt deel van het dorp Nuenen, dat als geheel uit verschillende kernen is ontstaan. Berg, Beekstraat en het inmiddels verdwenen Refeling vormden het tiendakkerdorp Nuenen dat een gemeenschappelijke kerk had in het akkergebied ten zuidoosten van

20

de Berg. De kerk van Nuenen werd reeds in 1225 genoemd in een schenking door de edelman Dirk van Altena. Hoe oud de nederzetting Nuenen is, is echter onzeker. De naam Nuenen komt van Nuenheim, wat zoiets betekent als ‘nieuwe woonplaats’. Zo’n ‘heim’-naam kan van Frankische oorsprong zijn, uit de 8e tot 10e eeuw, maar mogelijk refereert het ‘nieuwe’, juist aan een oudere nederzetting elders in de buurt, waarvan Nuenen een latere toevoeging of vervanging was. In de 20e eeuw is meestal aangenomen dat nederzettingen rond driehoekige open plaatsen, zoals rond de Lindeboom, die veel in Brabant voorkomen, van Frankische origine waren, maar ondertussen is aangetoond dat ze vaak pas van rond de 12e eeuw stammen. Het is goed mogelijk dat er een oudere vroeg-middeleeuwse nederzetting was gelegen bij de kerk, die minstens vanaf de 14e eeuw vrijwel alleen op de akkers stond (en nu geheel gesloopt is, terwijl de locatie wederom temidden van bebouwing, van recente woonwijken, ligt). Het dorp Nuenen kreeg een eigen schepenbank, en daarmee beperkt zelfbestuur, ergens voor 1346, en vermoedelijk na 1300. Oorspronkelijk was de nederzetting aan de Beekstraat belangrijker dan de Berg, maar later veranderde dat en werd het driehoekige plein met de Lindeboom, waar de Beekstraat aftakt van de Berg, het centrum van het dorp.

Topografische kaart van 1970 met zichtbaar de uitbreidingswijk ten zuidwesten van het Park (bron: ArcGisonline). De Berg en de Beekstraat zijn op de westelijke en noordelijke rand van een dekzandrug ontstaan. Ten zuiden van het gebied lagen vanouds akkers op de iets hogere gronden, en verder van de kern naar het zuiden en oosten ook heide en bos, terwijl in de beekdalen graslanden en hakhoutbosjes lagen. Oorspronkelijk hadden de nederzettingen een agrarisch karakter, hoewel er sinds de late middeleeuwen ook enige industrie was in verband met de watermolens in de omgeving. In de 19 e eeuw maakte de industrie een verdere ontwikkeling door, waardoor de Berg uitgroeide tot een relatief intensief bebouwde nederzetting met centrale functies en bedrijvigheid, zoals linnenweverijen (3 fabrieken in 1830), diverse andere bedrijfjes zoals een wagenmakerij, een kousenfabriek, een timmerfabriek en een herberg, en verder vooral dorpswoningen. Nuenen is sinds de 19e eeuw gaandeweg andere dorpen in de omgeving gaan overvleugelen: de gemeente Nuenen omvat daardoor tegenwoordig ook de kerkdorpen Gerwen en Nederwetten en het

21

buurtschap Opwetten. In de eerste helft van de 20e eeuw onderging Nuenen een aanzienlijke autonome groei; sinds ca. 1970 is het dorp echter aanmerkelijk gegroeid doordat veel mensen die een betrekking hadden in Eindhoven, zich vestigden in deze buurgemeente. In de 50er jaren van de 20e eeuw vond in Nuenen de eerste geplande grootschalige uitbreiding plaats in het kader van de lediging van de na-oorlogse woningnood. Deze buurt kwam te liggen ten zuidwesten van het Park en geheel in de geest der tijd werden de straten benoemd in de koningshuissfeer. Later volgden steeds meer en grotere uitbreidingen, zoals overal in het land. De eerste ten westen, latere ten zuiden en oosten van de oorspronkelijke kern. Veel van het karakteristieke van de oude nederzettingen is hiermee verdwenen. Het ontstaan van de belangrijke wegen In het gebied bevindt zich een aantal zeer oude wegstructuren. De doorgaande weg in noord-zuid richting, grofweg parallel aan de Dommel, was de belangrijkste weg. Deze weg, die de Hooidonkse beek kruist net ten noord-westen van Lindeboom, vormt nu de straten Berg, Park en Parkstraat. Deze route vormde van de 16e tot 18e eeuw deel van een heerbaan, wat inhield dat het een weg van bovenregionaal (militair) belang was.

In het derde kwart van de 19 e eeuw was dit ook de eerste verharde weg in de gemeente, als onderdeel van de route van de brug over de Zuid-Willemsvaart bij Beek en Donk naar Tongelre (en verderop Eindhoven). Bij de Lindeboom zijn er twee straten die van deze weg aftakken. De oudste is de Beekstraat in oostelijke richting, die verder naar het zuid-oosten de Hooidonkse beek kruist en zich voortzet in de richting van Helmond. De weg die aftakt naar het noord-oosten heet Papenvoort (wat zoiets betekent als doorwaadbare plaats voor de priester of het rooms-katholieke kerkvolk), en is waarschijnlijk jonger. Ook deze weg kruist de Hooidonkse beek, om verderop in Stiphout uit te komen. De Weverstraat, die bij de Lindeboom naar het westen aftakt naar het gehucht Boord, is zeker van recenter datum, maar bestond wel al in de 15e eeuw. De naam lijkt te duiden op de professie van een aantal bewoners van de straat. Het weverswezen kreeg echter pas in de 18e eeuw een redelijk belang in de economie van Nuenen, doordat handwevers voor fabrikanten uit Geldrop, Eindhoven en Helmond gingen produceren; bovendien was de weg onbebouwd tot in de vroege 20e eeuw, dus is de naam van de straat onlogisch, aangezien het onwaarschijnlijk is dat er na die tijd nog thuiswevers aan die weg zijn gaan wonen.

De Lindeboom Het centrum van het beschermd dorpsgezicht, zowel in ruimtelijke, verkeerstechnische als historische zin is het driehoekige plein met daarop de zomerlinde. Deze boom moet omstreeks het midden van de 17e eeuw zijn geplant, getuige de omvang van ca. 6.5 m. (waarmee het de dikste zomerlinde van Nederland was). In veel gemeenten had men zo’n linde, die ook wel ‘gebodenlinde’ werd genoemd omdat de bode van de gemeente daar de verordeningen voorlas. Vermoedelijk vonden in vroeger tijden ook de jaarlijkse gedingen plaats onder de dorpslinde, waardoor de boom ook wel ‘gerechtslinde’ wordt genoemd. In de 19e eeuw had men nog het idee dat de boom, net als andere dorpslinden in Brabant geplant zou zijn in opdracht van Karel V. Dit is dus niet het geval, maar het is wel mogelijk dat de boom één of meerdere voorgangers heeft gehad. Tot 1994, toen de boom wegens aantasting van de kroon door tonderzwam werd afgekapt op ca. 4 meter hoogte, was de linde een sterk beeldbepalend element in Nuenen. Sindsdien is er op het grasveldje ten noorden van de linde echter ook weer een nieuwe jonge linde geplaatst, ter ere van het twaalfeneenhalf-jarig jubileum van burgemeester Terwisse, die naar men hoopt ooit net zo groot zal zijn als de oude linde was. Onder de Linde werd vroeger ten tijde van processies vaak een rustaltaartje opgericht, alwaar de processie stilhield om te rusten.

Ook heeft er in de 19e eeuw een schuurtje voor de brandweerkar gestaan op het plein. Nog steeds vinden we rond de linde een ijzeren hekwerk en een houten pergola ter ondersteuning van de lage ‘etage’ van de linde. Direct ten zuiden van de boom staat nog steeds de gietijzeren dorpspomp die uit 1876 dateert. Ten noorden van de oude boom staat een stenen monumentje dat het verblijf van Vincent van Gogh te Nuenen herdenkt, van de hand van de beeldhouwer Hildo Krop uit 1932. De stedebouwkundige ontwikkeling De Berg, de Lindeboom en de Beekstraat lagen temidden van de gemeenschappelijke gronden, over welke de bewoners van de gemeente (vandaar ook die term) in 1300 het gebruiksrecht hadden

22

gekregen van de hertog van Brabant. Ten noorden en westen lagen in de beekdalen voornamelijk beemden (oorspronkelijk hooi- en later ook weideland), terwijl ten zuiden van de Lindeboom en de Beekstraat een akkercomplex lag. Deze configuratie stamt uit de middeleeuwen, maar is in grote lijnen tot in de 20e eeuw behouden gebleven; zij het dat de beekdalen langzaamaan verder werden ontgonnen en de afwatering beter werd gereguleerd. De bebouwing, van boerderijen en gaandeweg steeds meer dorpswoningen en bedrijfjes, lag aan de straten, aan de achterzijde met nog een stuk privé-terrein grenzend aan de gemeenschappelijke grond. De oudste informatie over de bebouwing in dit gebied betreft een hoeve ‘Ter Wellen’ die blijkens een document uit de 14e eeuw aan de Berg was gelegen. Aan de achterzijde grensde deze hoeve aan de Papenvoort en de gemeenschappelijke gronden. Door de eeuwen heen raakte Nuenen steeds dichter bevolkt, en werden er dus steeds meer huizen gebouwd. Deze groei vond plaats door de bestaande verkaveling op te delen, alwaar zulks gewenst was en de eigenaren (of het collectief waar het de gemeenschappelijke gronden betrof) dat wensten. Aan de bestaande wegen en paden ontstond er zo een steeds dichtere bebouwing.

De bebouwing aan de Berg raakte in de 18e tot en met de 20e eeuw steeds meer aaneengesloten, steeds meer aansluitend aan het Park, terwijl ook de Berg in noordwestelijke richting, en de Beekstraat in oostelijke richting dichter bebouwd raakten. Ook aan de Papenvoort, net ten noorden van de Lindeboom, werd in de 19e en 20e eeuw de straatwand langzaamaan wat meer gesloten. Voor het overgrote deel staan de panden langs de diverse straten echter nog steeds min of meer los van elkaar. De bebouwing verschilde echter van functie en karakter. Zo lag er naast het raadhuis van 1874 bijvoorbeeld de boerderij ‘ondersteuning nummer 18’ van de Maatschappij van Welstand. Nog in 1926 werd hier een nieuwe boerderij gebouwd. Net ten noorden van de Berg en Beekstraat ontwikkelde zich in het laatste kwart van de 19 e eeuw een buurtje op voorheen onbebouwde gemeenschappelijke grond, waar in een ruime parkachtige opzet bedrijvigheid (smidse, mosterdfabriek, linnenweverij) werd gecombineerd met villa-achtige relatief voorname woningen van de fabrikanten. De bedrijvigheid zou hier in de 20e eeuw verdwijnen, terwijl het karakter van park-achtige villabuurt werd versterkt en uitgebreid door de bouw van villa’s en bungalows.

Het Heieind, later Park, in Nuenen op de kadasterkaart van 1830. Rechtsonder is de oude kerktoren van Nuenen nog zichtbaar. Het spreekt voor zich dat het verkeer in het gebied door de tijd heen is toegenomen. Waren de belangrijkste straten, en vooral de Berg, zeker tot halverwege de 20e eeuw echter doorgaande straten van boven-gemeentelijk belang, nu is slechts de Berg nog een belangrijke toegangsweg tot het centrum van Nuenen. De verkeerstoename heeft daarom in het heden geen dramatische gevolgen gehad voor het dorpsbeeld ter plekke (wel is de Berg nog steeds een straat met een rijbaan en twee fietsstroken er langs). Het plein rond de Lindeboom heeft vanouds waarschijnlijk al een functie als

23

verblijfsruimte en ontmoetingsplaats (en mogelijk vergader- en gerechtsplaats); nog steeds is het bedoeld als verblijfsruimte, met gras, groen en diverse bankjes. Hieronder volgt een aantal notities ten aanzien van een aantal bijzondere panden in het gebied, waarmee tevens een indruk wordt gegeven van de ontwikkelingen. Van oorsprong hebben er in het gebied verscheidene boerderijen gestaan. Het oudste bericht betreffende het gebied noemt, zoals reeds opgemerkt, in de 14e eeuw de hoeve Ter Wellen. De agrarische functie heeft in de bebouwing en het grondgebruik binnen het gebied langzaam plaats moeten maken voor andere functies, hoewel Nuenen als geheel nog lang een agrarisch dorp zou blijven. Heden is er nog slechts één gebouw in het gebied dat duidelijk aan de agrarische functie herinnert: dat is de boerderij (die overigens niet meer als zodanig in gebruik is) aan de Beekstraat nr. 29. In 1734 werd, eveneens aan de noordzijde van de Beekstraat, niet ver van de Lindeboom, een raadhuisje gebouwd, hetgeen ondanks de zeer bescheiden schaal en vormgeving - het was niet veel meer dan een net uitgevoerde dorpswoning - destijds een aardige kostenpost voor de verarmde gemeente betekende. Het pand is in vrij gave staat behouden. Nadat dit huisje te klein was geworden, werd er in 1874 een nieuw gemeentehuis geopend aan de westzijde van de Berg, ten zuiden van de Lindeboom.

Dit pand, dat beduidend aanzienlijker is van vormgeving en ook qua ruimte beduidend groter is, was ontworpen door A. van de Korput, opzichter van de waterstaat in Sint Oedenrode. Het pand is qua exterieur redelijk gaaf bewaard gebleven. Voor het overige hadden de panden in het gebied, zeker sinds de vroege 19e eeuw, vooral een woonfunctie. In de panden of in aanbouwen op de achtererven konden echter ook bedrijfsfuncties worden uitgeoefend. Op de hoek van de Papenvoort en de Beekstraat bijvoorbeeld, was in de tweede helft van de 19 e eeuw en in de vroege 20e eeuw een wagenmakerij gevestigd, terwijl ertegenover, op de zuidelijke hoek een herberg was gevestigd, waar nu nog steeds een horecabedrijf is. In de 19e eeuw kwam in Brabant de textielindustrie op. Aanvankelijk hield dit voor Nuenen in dat steeds meer lieden emplooi vonden als thuiswevers, dat wil zeggen dat ze in hun eigen huisje voor een fabrikant produceerden. Het ‘wevershuisje’ aan de Berg nr. 40, een klein en vooral laag pandje, is zo’n huisje, waarvan er in het gebied destijds zeker meer hebben gestaan. Later in de 19e eeuw vestigde zich ook echt kleinschalige textielindustrie in Nuenen. Zo heeft aan de Berg, nabij de Beekstraat, eind 19e eeuw de fabriek in katoenen en linnen manufacturen van Louis Linders gelegen.

Aan de zuidzijde van de Berg was sinds de late 19e eeuw aan de achterzijde van de bebouwing een kousenfabriek (vanaf 1961 Veko N.V.) gevestigd. Ook dit complex is inmiddels gesloopt. Dit geldt ook voor de stoomtimmerfabriek Noor, die in 1907 was gesticht achter de bebouwing op de zuid-oosthoek van de Berg en de Weverstraat (de woonpanden aan de straat staan er nog wel op nrs. 37 en 39). Deze fabriek groeide uit tot een heel complex.

Huize Nuneville in Nuenen (foto heemkundekring de Drijehornick).

24

In de zuidpunt van het gebied, aan de oostelijke zijde van de Berg (nr. 26), staat het ‘domineeshuis’, dat getuige de muurankers werd gebouwd in 1764. De burgerlijke gemeente werd toen verplicht een pastorie te bouwen voor de Hervormde gemeente. Het pand werd gebouwd op een stuk heide met een ven, dat deel was van de gemeenschappelijke gronden. Het ven zou later omgevormd worden tot de vijver achterin de tuin van de pastorie. In 1841 werd het koetshuis rechts naast het pand gebouwd. Het pand wordt hoog gewaardeerd omdat Vincent van Gogh er woonde van 1883 tot 1885, toen zijn vader dominee was in Nuenen. In het achterhuis, dat in 1826 was aangebouwd, had Vincent in een schuurtje zijn atelier. Het naastgelegen pand aan de zuidzijde, genaamd ‘Nuneville’, is een voor Nuenense begrippen zeer statig herenhuis. Het werd voor 1875 gebouwd in opdracht van de voormalige hervormde dominee Begemann, die er na zijn emeritaat ging wonen. In 1922 werd het pand vermaakt aan de hervormde gemeente, om tot 1954 als pastorie te functioneren. Voor het overige zijn er in het gebied nog verscheidene eenvoudige woonhuizen uit de 19 e en 20e eeuw, die de toename van de bevolking en de daarmee samenhangende verdichting van de bebouwing illustreren, maar die merendeels het dorpse karakter hebben behouden.

In de tweede helft van de 20e eeuw kwam het dienstencentrum van Nuenen steeds duidelijker aan het zuidelijker gelegen Park te liggen. Ook aan de zuidzijde van de Berg en ten oosten van de Lindeboom kwamen er echter meer winkels en etablissementen, hetgeen onder meer resulteerde in verhoging van de betreffende bebouwing tot twee bouwlagen. Dat de ontwikkelingen in het gebied niet stilstaan blijkt uit de bebouwing aan de zuidzijde van de Beekstraat nabij de Berg. Aan de Beekstraat en de nieuwe straat de Hovenier, die aftakt naar het zuiden, werd in de 90er jaren van de 20e eeuw een nieuwbouwcomplex met identieke semi-vrijstaande woningen gebouwd. Deze rij huizen doorbreekt de variatie in de verdere bebouwing binnen het voorgestelde beschermd dorpsgezicht, maar qua type en vormgeving verstoren ze het beeld niet al te zeer, waardoor ze wel binnen het beschermd dorpsgezicht kunnen worden opgenomen. Groenelementen/erfafscheidingen/tuinen Alle groenelementen, groot en klein (vele bomen, struiken en hagen in de openbare ruimte en de tuinen, losstaand of als erfafscheiding), zijn beschermenswaardig. Voorts zijn er ook de twee monumentale achtertuinen van Berg 24 en 26 (‘Nuneville’ en de 18de-eeuwse pastorie) die onder het beschermd dorpsgezicht vallen. De tuin van nr. 24 heeft een ruim gazon en wordt aan de zuidzijde begrensd door een aantal grote beuken. De tuin van nr.

26 wordt begrensd door een beukenhaag en een linde en een grote kastanje aan de noordzijde. Voorts is er achterin de tuin een vijver die voort komt uit een ven dat hier voor de bouw van de pastorie in een stuk heide van de gemeenschappelijke gronden lag. Hieromheen staan diverse grote bomen, zoals kastanje, beuk, eik en es. Samenvatting Samenvattend kan worden gesteld het gebied Berg / omgeving Lindeboom een waardevol gebied is waarin de historische structuur, de bebouwing en de groenelementen een grote samenhang vertonen die door de eeuwen heen is ontstaan en zodoende een goed beeld geeft van de historische ontwikkeling van het gebied (en daarmee van het dorp Nuenen). Dit samenspel van onroerende elementen vormt een geheel, dat van algemeen belang is voor de gemeente Nuenen door zijn schoonheid, markant eigen karakter en cultuurhistorische waarde. Er is derhalve sprake van historisch-ruimtelijke waarden, situeringswaarden, cultuurhistorische en archeologische waarden. De in het gebied aanwezige historische componenten kenmerken zich door hun onderlinge samenhang, gaafheid en herkenbaarheid.

25

2. Dorpsgezicht Houtrijk- Papenvoort Info overgenomen uit: Frank, C.J.B.P. & W. Boerefijn, 2001: Gemeente Nuenen. Redengevende beschrijving gemeentelijk beschermd dorpsgezicht Papenvoort / Hourtijk (Monumenten Advies Bureau), Nijmegen. De situering van het gebied Het gebied Papenvoort / Houtrijk is gelegen in het noorden van Nuenen, ten noorden van de Berg en het Park, wat de historische kern van Nuenen is.

Ontstaan en ontwikkeling Het gebied Papenvoort / Houtrijk vormt deel van het dorp Nuenen, dat als geheel uit verschillende kernen is ontstaan. De Berg, die net ten zuiden van het gebied Papenvoort / Houtrijk ligt, Beekstraat en het inmiddels verdwenen Refeling vormden het tiendakkerdorp Nuenen dat een gemeenschappelijke kerk had in het akkergebied ten zuidoosten van de Berg. De kerk van Nuenen werd reeds in 1225 genoemd in een schenking door de edelman Dirk van Altena. Hoe oud de nederzetting Nuenen is, is echter onzeker. De naam Nuenen komt van Nuenheim, wat zoiets betekent als ‘nieuwe woonplaats’. Zo’n ‘heim’-naam kan van Frankische oorsprong zijn, uit de 8ste tot 10de eeuw, maar mogelijk refereert het ‘nieuwe’, juist aan een oudere nederzetting elders in de buurt, waarvan Nuenen een latere toevoeging of vervanging was. In de 20ste eeuw is meestal aangenomen dat nederzettingen rond driehoekige open plaatsen, zoals op de Berg, die veel in Brabant voorkomen, van Frankische origine waren, maar ondertussen is aangetoond dat ze vaak pas van rond de 12de eeuw stammen. Het is goed mogelijk dat er een oudere vroegmiddeleeuwse nederzetting was gelegen bij de kerk, die minstens vanaf de 14de eeuw vrijwel alleen op de akkers stond (en nu geheel gesloopt is, terwijl de locatie wederom temidden van bebouwing, van recente woonwijken, ligt).

Het dorp Nuenen kreeg een eigen schepenbank, en daarmee beperkt zelfbestuur, ergens voor 1346, en vermoedelijk na 1300. Oorspronkelijk was de nederzetting aan de Beekstraat belangrijker dan de

26

Berg, maar daarna veranderde dat en werd het driehoekige plein met de Lindeboom, alwaar de Beekstraat en de Papenvoort aftakken van de Berg, het centrum van het dorp. Ten westen van de nederzetting op de Berg ligt het lagere beekdal van de Dommel en de Kleine Dommel, en ten noorden ligt de kleinere Hooidonkse beek. Het gebied Papenvoort / Houtrijk ligt tussen de Berg en de Hooidonkse beek. De bodem bestaat uit pleistoceen dekzand met plaatselijk lemig karakter, waarin het water de beekdalen heeft uitgesleten. Langs de beken vinden we dekzandruggen. De Berg en de Beekstraat zijn op de westelijke en noordelijke rand van zo’n dekzandrug ontstaan. Ten zuiden van het gebied lagen vanouds akkers op de iets hogere gronden, en verder van de kern naar het zuiden en oosten ook heide en bos, terwijl in de beekdalen, op de rand waarvan het gebied Papenvoort / Houtrijk ligt, graslanden en hakhoutbosjes lagen. Oorspronkelijk hadden de nederzettingen een agrarisch karakter, hoewel er sinds de late middeleeuwen ook enige industrie was in verband met de watermolens in de omgeving. In de 19de eeuw maakte de industrie een verdere ontwikkeling door in de omgeving, waardoor de Berg uitgroeide tot een relatief intensief bebouwde nederzetting met centrale functies en bedrijvigheid, zoals linnenweverijen (3 fabrieken in 1830), diverse andere bedrijfjes en verder vooral dorpswoningen.

Direct ten noorden van de Berg ontstond in de tweede helft van de 19de eeuw rond de Papenvoort een buurtje dat sterk verband hield met deze ontwikkeling, want hier vestigden zich een paar fabriekjes, en werden, wat belangrijker zou blijken in het verdere verloop van de geschiedenis, luxe villawoningen gebouwd voor de fabrikanten. Nuenen is sinds de 19de eeuw gaandeweg andere dorpen in de omgeving gaan overvleugelen: de gemeente Nuenen omvat daardoor heden ook de kerkdorpen Gerwen en Nederwetten en het buurtschap Opwetten. In de eerste helft van de 20ste eeuw onderging Nuenen een aanzienlijke autonome groei; sinds ca. 1960 is Nuenen echter aanmerkelijk gegroeid doordat veel mensen die een betrekking hadden in Eindhoven, zich vestigden in buurgemeente Nuenen. In de 50er jaren van de 20ste eeuw vond in Nuenen de eerste geplande grootschalige uitbreiding plaats in het kader van de lediging der na-oorlogse woningnood. Later volgden steeds meer en grotere uitbreidingen, zoals overal in het land. De eerste ten westen, latere ten zuiden en oosten van de oorspronkelijke kern. Veel van het karakteristieke van de oude nederzettingen is hiermee verdwenen of aan het verdwijnen. Het ontstaan van de belangrijke wegen In het gebied Papenvoort / Houtrijk bevindt zich één oude weg.

Het betreft de Papenvoort, die vanaf het plein aan de Berg in noord-oostwaartse richting loopt, om na zo’n tweehonderd meter naar het oosten af te buigen. (zie kaart 1) De ouderdom van de Papenvoort gaat zeker terug tot in de middeleeuwen. De naam Papenvoort betekent zoiets als doorwaadbare plaats voor de priester (en het Rooms-Katholieke kerkvolk): mogelijk betrof het hier de priester die zowel in Gerwen, ten noorden van de Hooidonkse beek, als in Nuenen, ten zuiden van de beek, de mis bediende, en dus de beek moest kruisen om zijn werk in beide parochies te kunnen doen. Minstens sinds de vroege 19de eeuw echter, loopt de Papenvoort niet noordwaarts naar Gerwen, maar in oostelijke richting, waar de weg Papenvoortse dijk heet, om verderop de Hooidonkse beek te kruisen en zijn weg richting Stiphout te vervolgen. De andere weg in het gebied is de Houtrijk. Deze weg is veel jonger, maar bestond al wel in de eerste helft van de 19de eeuw. Het is een recht stukje weg, noord-zuid lopend, dat de Papenvoort met de Beekstraat verbindt, schijnbaar om de hoek bij het plein op de Berg te kunnen afsnijden, en mogelijk werkelijk op deze wijze ontstaan. De weg is vernoemd naar de gelijknamige villa, gebouwd rond 1880.

27

Ongeveer halverwege de 20ste eeuw is er nog een aantal straten aangelegd die marginaal nog een rol spelen in het gebied. De Jan van Schijnveltlaan loopt ongeveer vanaf de plek waar de Houtrijk zuidwaarts van de Papenvoort aftakt, de andere kant op (naar het noord-westen) langs de zuidwestzijde van het gemeentehuiscomplex. De Jan van Amerzoyenlaan loopt in dezelfde richting, maar dan aan de andere (noord-oost) zijde van het complex, eveneens aftakkend van de Papenvoort. Aan de andere kant van de Papenvoort wordt deze weg voortgezet in zuid-oostelijke richting in de Everard van Doernelaan.