Erfgoedbeleid - Bouwstenen voor de toekomst 2023 -2029

BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST BELEIDSNOTA ERFGOED: ARCHEOLOGIE, GEBOUWD ERFGOED EN HISTORISCH LANDSCHAP GEMEENTE NUENEN 2023-2029

Afbeeldingen voorzijde: -

De watermolen van Opwetten (bron: https://dewatermolenvanopwetten.nl/)

-

Zegelstempel van Hooidonk (bron: Het Noordbrabants Museum)

-

Van Gogh Village Museum Nuenen (bron: gemeente Nuenen)

-

Romeinse munten gevonden in het Dommeldal bij de Heuvelakkers (foto Dirk Vlasblom, erfgoedhuis Eindhoven)

-

Vroeg 16e eeuwse kruik gedecoreerd met symbolen van St. Catharina, gevonden aan Witte Hondpad Nuenen (foto VUhbs)

-

Kloosterpark Hooidonk (bron https://www.visitbrabant.com/)

-

H. Clemenskerk in Gerwen (bron: beeldbank heemkundekring Nuenen)

-

Monumentale boom op Eeneind (foto R. Berkvens 2022)

-

Stationsweg Eeneind (foto R. Berkvens 2022)

-

Koster- of wevershuisje aan de Berg Nuenen (bron https://www.vangoghbrabant.com/nl/home/locaties/2473281379/kosterhuisje)

BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST BELEIDSNOTA ERFGOED: ARCHEOLOGIE, GEBOUWD ERFGOED EN HISTORISCH LANDSCHAP GEMEENTE NUENEN 2023-2029

In opdracht van

Gemeente Nuenen

Opgesteld door

Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant Postbus 8035 5601 KA Eindhoven

Auteur

Ria Berkvens

Projectnummer

293123

Datum

Mei 2023

Status

Definitief

3

Inhoudsopgave Samenvatting Erfgoednota 2023-2029 gemeente Nuenen ................................................................................. 8 Leeswijzer .................................................................................................................................. 10 1

2

Waarom erfgoedbeleid .......................................................................................................................................... 12 1.1

Aanleiding ......................................................................................................................... 12

1.2

Doelstelling ....................................................................................................................... 12

1.3

Definiëring erfgoed ............................................................................................................ 14

1.4

Erfgoed begrippen in de Omgevings- en Erfgoedwet ........................................................... 16

De gemeente en het wetgevend kader ........................................................................................................... 18 2.1

Erfgoedwet ........................................................................................................................ 18 2.1.1 Erfgoedwet en Omgevingswet ................................................................................... 18 2.1.2 Aanwijzing rijksmonumenten .................................................................................... 19 2.1.3 Aanwijzing gemeentelijk cultureel erfgoed ................................................................ 20 2.1.4 Instandhoudingsplicht .............................................................................................. 20 2.1.5 Certificering.............................................................................................................. 20 2.1.6 Amateurarcheologie .................................................................................................. 21

2.2

Omgevingswet ................................................................................................................... 22 2.2.1 Inleiding ................................................................................................................... 22 2.2.2 Veranderingen voor erfgoed als gevolg van de Omgevingswet ................................... 22

2.3

Provinciaal beleid ............................................................................................................... 24 2.3.1 Omgevingsverordening ............................................................................................. 24 2.3.2 Provinciaal erfgoed beleid ......................................................................................... 25 2.3.3 Ontgrondingen ......................................................................................................... 26 2.3.4 Depot en vondstmeldingen ....................................................................................... 26

3

2.4

Overgangsrecht en Bruidsschat .......................................................................................... 27

2.5

Conclusie .......................................................................................................................... 28

Van ambitie naar beleid........................................................................................................................................ 31 3.1

Inleiding ............................................................................................................................ 31

3.2

Erfgoedzorg tot nu toe....................................................................................................... 31 3.2.1 Archeologiebeleid ..................................................................................................... 31 3.2.2 Erfgoedverordening .................................................................................................. 32 3.2.3 Bestemmingsplan en omgevingsvergunning .............................................................. 33

3.3

Omgevingsvisie Nuenen ..................................................................................................... 36

3.4

Structuurvisies gemeente Nuenen ...................................................................................... 37

3.5

Landschapsvisie en groenstructuurplan .............................................................................. 39

3.6

Welstandsnota ................................................................................................................... 40

4

4

3.7

Wereld van Van Gogh ......................................................................................................... 42

3.8

Van ambitie naar uitvoering ............................................................................................... 43

Erfgoed verankeren................................................................................................................................................ 45 4.1

Inleiding ............................................................................................................................ 45

4.2

Archeologisch onderzoeksproces ....................................................................................... 45

4.3

Archeologische verwachtingen- en waarden........................................................................ 47 4.3.1 Wettelijk beschermde archeologische monumenten ................................................... 48 4.3.2 Gebieden van zeer hoge archeologische waarde ........................................................ 49 4.3.3 Gebieden van (hoge) archeologische waarde .............................................................. 49 4.3.4 Gebieden met een hoge archeologische verwachting - historische kernen .................. 50 4.3.5 Gebieden met een hoge archeologische verwachting ................................................. 51 4.3.6 Gebieden met een middelhoge archeologische verwachting ....................................... 52 4.3.7 Gebieden met een lage archeologische verwachting................................................... 52 4.3.8 Gebieden zonder archeologische verwachting ........................................................... 52

4.4

Onderzoeksverplichtingen archeologie ............................................................................... 53

4.5

Nadere beleidsafwegingen archeologie............................................................................... 57 4.5.1 Plangebied versus bodemverstorende ingreep ........................................................... 57 4.5.2 Bodemingrepen met een geleidelijk effect ................................................................. 57 4.5.3 Plangebied met verschillende archeologische waarden ............................................... 58 4.5.4 Doorschuiven van de archeologische onderzoeksplicht .............................................. 58 4.5.5 Toevalsvondsten ....................................................................................................... 60

4.6

Cultuurhistorische waarden ............................................................................................... 61 4.6.1 Cultuurhistorische ensembles ................................................................................... 63 4.6.2 Historische bouwkunst .............................................................................................. 65 4.6.3 Historische stedenbouw ............................................................................................ 66 4.6.4 Historische geografie ................................................................................................ 66 4.6.5 Historisch groen ....................................................................................................... 67 4.6.6 Cultuurhistorische zichtrelaties ................................................................................. 68 4.6.7 Aardkundige waarden ............................................................................................... 69

4.7

Onderzoeksverplichtingen cultuurhistorische waarden ....................................................... 70

4.8

Nadere beleidsafwegingen cultuurhistorie .......................................................................... 71 4.8.1 Onevenredige aantasting .......................................................................................... 71 4.8.2 Vergunningsplichtig of Vergunningsvrij ..................................................................... 72

4.9

Implementatie cultureel erfgoed in omgevingsplan ............................................................. 72

4.10 Conclusie .......................................................................................................................... 73 5

Verbeteren van erfgoed instrumenten ........................................................................................................... 76 5.1

Adviescommissie voor omgevingskwaliteit ......................................................................... 76 5

6

5.2

OmgevingsTafel ................................................................................................................. 77

5.3

Toezicht en handhaving ..................................................................................................... 78

5.4

Erfgoedmeetlat .................................................................................................................. 80

5.5

Bouwhistorisch onderzoek ................................................................................................. 80

5.6

Duurzaam behoud van het bodemarchief ........................................................................... 82

5.7

Gemeentelijke richtlijnen archeologisch/cultuurhistorisch/bouwhistorisch onderzoek ........ 83

5.8

Regionale Onderzoeksagenda Erfgoed ............................................................................... 84

5.9

Conclusie .......................................................................................................................... 86

Organisatie en Financien ..................................................................................................................................... 90 6.1

Kosten gemeentelijke erfgoed taak .................................................................................... 90 6.1.1 Kwaliteitseisen en kennisborging .............................................................................. 90 6.1.2 Projectkosten archeologie ......................................................................................... 94 6.1.3 Erfgoed beleidsmedewerker ...................................................................................... 95 6.1.4 Onderhoud erfgoedkaart ........................................................................................... 95

6.2

Opbrengsten gemeentelijke erfgoed taak ........................................................................... 96 6.2.1 Bestuurslastenvergoeding ......................................................................................... 96 6.2.2 Leges........................................................................................................................ 96

7

6.3

Financiële stimulans .......................................................................................................... 97

6.4

Conclusie .......................................................................................................................... 98

Versterken eigen karakter ................................................................................................................................. 100 7.1

Vergroten van het historisch besef ................................................................................... 100

7.2

Roerend en immaterieel erfgoed ...................................................................................... 103 7.2.1 Sinti in Nuenen en Gerwen ...................................................................................... 105

7.3

Het beleven van erfgoed .................................................................................................. 106

7.4

Voorbeelden van en kansen voor zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed in Nuenen,

Gerwen en Nederwetten ............................................................................................................ 110 7.4.1 Vincent Van Gogh ................................................................................................... 110 7.4.2 Middeleeuwse Torendag ......................................................................................... 111 7.4.3 Klooster Soeterbeek ................................................................................................ 112 7.4.4 Klooster Hooidonk .................................................................................................. 113 7.4.5 Tweede Wereldoorlog.............................................................................................. 115 7.4.6 Watermolenlandschappen ....................................................................................... 116 7.5

Erfgoed als bouwsteen voor participatie ........................................................................... 117

7.6

Conclusie ........................................................................................................................ 118

8

Uitvoeringsprogramma Erfgoed ..................................................................................................................... 121

9

Literatuur ................................................................................................................................................................. 124

6

Losse bijlagen: Bijlage 1 Erfgoed meetlat gemeente Nuenen Bijlage 2 Handleiding archeologische beleidskaart Bijlage 3 Randvoorwaarden voor duurzaam behoud archeologie Bijlage 4 Basisregels archeologie en cultuurhistorie Bijlage 5 Richtlijnen erfgoed onderzoek Bijlage 6 Onderzoeksagenda erfgoed

7

Samenvatting Erfgoednota 2023-2029 gemeente Nuenen Wat is de Nota Bouwstenen voor de toekomst? De gemeente Nuenen formuleert in de Erfgoednota Bouwstenen voor de toekomst haar erfgoedbeleid voor de komende zes jaar (2023-2029). Deze nota: •

Gaat hoofdzakelijk over het onroerend materieel erfgoed: de gebouwde monumenten, het archeologische erfgoed en het historisch cultuurlandschap. Oftewel de scope zoals dat ook binnen de Omgevingswet wordt gedefinieerd.

•

Vervangt het verouderde beleidsplan Archeologische Monumentenzorg van de gemeente Nuenen, SRE Milieudienst maart 2010.

•

Geeft de noodzakelijke beleidskaders die voorwaarde zijn voor een consistente en heldere borging van gebouwd erfgoed, archeologie en historisch cultuurlandschap in de gemeente Nuenen.

•

Is een voorbereiding op het Omgevingsplan en sluit aan bij het gedachtengoed van de Omgevingswet.

•

Is een “technische” en praktische nota, wat staat ons te doen?

Wat willen we met erfgoed en hoe gaan we dat doen? •

We willen een consistente en heldere borging van het erfgoed.

•

We willen dat erfgoed integraal onderdeel uitmaakt van de gebiedsgerichte aanpak in ruimtelijke ontwikkelingen.

•

We willen ons erfgoed zo inzetten dat de gemeente Nuenen zich ook in de toekomst kan blijven ontwikkelen, met behoud van haar unieke historische karakter.

Dit gaan we doen door het optimaliseren van instrumenten en werkprocessen. Concreet houdt dit in: -

Het vaststellen van de geactualiseerde Erfgoedkaart.

-

Borging van de erfgoedwaarden door instructie- en maatwerkregels op te nemen in het Omgevingsplan.

-

1 fte beleidsambtenaar erfgoed structureel vastleggen in de organisatie.

-

Werken vanuit richtlijnen en een onderzoeksagenda om onderzoek naar erfgoedwaarden efficiënter te maken.

-

Vaststellen van een Regionale Onderzoeksagenda Erfgoed.

-

Zo vroeg mogelijk in het proces rekening houden met het eventueel aanwezige erfgoed.

-

Erfgoeddeskundigen al vroeg in het traject mee laten praten en denken.

-

Een uitgebreidere vorm van vooroverleg organiseren, in de vorm van een Omgevingstafel.

-

Meer aandacht voor erfgoed in het gemeentelijk handhavingsbeleid.

-

Inzetten op periodieke bouwkundige inspecties van monumenten door Monumentenwacht.

-

Voorafgaand aan de vergunningsaanvraag een bouwhistorisch onderzoek uit te laten voeren.

-

Vaststellen van de gemeentelijke richtlijnen voor archeologisch/bouwhistorisch/ cultuurhistorisch onderzoek.

-

Voorwaarden hanteren voor het behoud in situ van archeologische waarden.

-

Structureel budget reserveren voor de inzet van erfgoeddeskundigen.

-

Continuering van jaarlijks budget voor actueel houden van de Erfgoedkaart.

-

Onderzoek doen naar het instellen van een Erfgoedfonds.

-

Archeologiegelden in het gemeentefonds oormerken en inzetten voor het op te richten Erfgoedfonds.

-

Structureel (nieuwe) medewerkers d.m.v. een workshop informeren over wat het betekent om in een erfgoedgemeente te werken.

Extra’s die deze nota biedt -

Attentiewaarde: signaleert dat roerend erfgoed (collecties) meer aandacht verdient.

-

Inspiratiebron: hoe erfgoed kan bijdragen aan het versterken van het eigen karakter van de gemeente Nuenen.

-

Economische impuls: het actief beleven van erfgoed zorgt voor meer toerisme.

-

Zicht op vervolgstappen: een eerste aanzet tot een uitvoeringsprogramma erfgoed.

Over welk erfgoed gaat het? 8

46 rijksmonumenten 114 boerderijen (18 gemeentelijke monumenten en 96 waardevol)

Schoteldonkse Hoeve in Nederwetten Nune Ville, Berg 24 in Nuenen

1 rijks beschermd dorpsgezicht

1 Cultuurhistorisch complex en 4 Cultuurhistorische vlakken van

6 kerken (5 rijksmonumenten en 1 waardevol)

Van Goghkerkje in Nuenen

68 gemeentelijke monumenten

provinciaal belang

Akkercomplex en Dommeldal Park Nuenen

Nederwetten

3 archeologische rijksmonumenten

13 cultuurhistorische ensembles

’t Weefhuis in Nuenen

1 klooster rijksmonument)

Grafheuvels Collsche Heide

Hooidonk Nederwetten

3 molens

2 kapellen (1 gemeentelijk monument en 1

St. Elisabeth-Klooster in Nuenen

1 rijks beschermde buitenplaats

(allen rijksbeschermd)

waardevol)

Park en landhuis Soeterbeek St. Antoniuskapel op Eeneind

De Roosdonck in Nuenen 9

Leeswijzer Deze Erfgoednota bestaat uit de volgende drie delen met bijbehorende hoofdstukken: Achtergronden •

Hoofdstuk 1 Verantwoording: aanleiding voor en doel van deze erfgoednota en toelichting op de gehanteerde begrippen.

•

Hoofdstuk 2 Wettelijk kader: wat is een gemeente verplicht ten aanzien van cultureel erfgoed op basis van de Erfgoedwet, Omgevingswet en provinciaal beleid. Toelichting op de instelling van de verplichte gemeentelijke adviescommissie voor omgevingskwaliteit.

•

Hoofdstuk 3 Waar komen we vandaan? Analyse van de gemeentelijke beleidsvorming met betrekking tot erfgoed.

De kern van deze Erfgoednota •

Hoofdstuk 4 Hoe gaan we erfgoed borgen? Toelichting op de verschillende archeologische en cultuurhistorische waarden binnen de gemeente. Verder wordt toegelicht hoe de gemeente rekening kan houden met haar cultureel erfgoed en wanneer nader onderzoek noodzakelijk is.

•

Hoofdstuk 5 Verbeteren erfgoedinstrumenten: analyse van het bestaand instrumentarium ten aanzien van ruimtelijk erfgoed in de gemeente Nuenen. Per instrument wordt aangegeven of en hoe daar verbeteringen in kunnen worden aangebracht.

•

Hoofdstuk 6 De inzet van middelen voor erfgoed vanuit de gemeente: toelichting op de eisen aan de gemeentelijke organisatie met betrekking tot erfgoed alsmede de kosten en baten.

Extra’s •

Hoofdstuk 7 Versterken eigen karakter. Hierin wordt beschreven hoe het draagvlak voor erfgoed versterkt kan worden en hoe erfgoed beleefbaar en zichtbaar gemaakt kan worden. Ook wordt kort toegelicht dat roerend en immaterieel erfgoed aandacht verdienen maar vallen buiten de scope van deze nota vallen.

•

Hoofdstuk 8 Vervolgstappen: opstellen uitvoeringsprogramma erfgoed.

Aan het eind van ieder hoofdstuk staan actiepunten vermeld in een kadertekst. Bijlagen Bijlage 1 Erfgoed meetlat gemeente Nuenen: instrument voor zorgvuldige afweging van cultuurhistorische waarden. Bijlage 2 Handleiding archeologische beleidskaart: stappenplan waarmee kan worden bepaald wanneer archeologisch onderzoek noodzakelijk is. Bijlage 3 Randvoorwaarden voor duurzaam behoud archeologie: criteria voor archeologievriendelijk bouwen en duurzaam behoud van archeologische vindplaatsen. Bijlage 4 Basisregels archeologie en cultuurhistorie: voorbeeldregels voor erfgoedwaarden in het omgevingsplan. Bijlage 5 Richtlijnen erfgoed onderzoek: Minimale richtlijnen t.b.v. (de rapportage van) een cultuurhistorisch, bouwhistorisch en archeologisch onderzoek. Bijlage 6 Onderzoeksagenda erfgoed: Instrument waardoor meer efficiënt onderzoek wordt uitgevoerd dat meer kennis oplevert over de lokale historie.

10

Nuene, Gerwen en Nederwetten op de kaart van Van der Voordt-Pieck uit 1840.

11

1 Waarom erfgoedbeleid 1.1

Aanleiding

Door de komst van de Omgevingswet en veranderingen in de omgang met erfgoed, is het noodzakelijk om het erfgoedbeleid van de gemeente Nuenen te herzien. In 2010 heeft de gemeenteraad van Nuenen het ‘Beleidsplan archeologische monumentenzorg gemeente Nuenen’ vastgesteld samen met de archeologische beleidskaart, waarin de archeologische waarden en verwachtingen zijn opgenomen. Een breed erfgoedbeleid ontbrak echter, evenals een cultuurhistorische waardenkaart. Het opstellen van erfgoedbeleid en een erfgoedkaart waarin zowel de archeologische waarden en verwachtingen als de cultuurhistorische waarden zijn opgenomen, komt in essentie voort uit de verplichting in het Besluit ruimtelijke ordening (2012) om in een bestemmingsplan een afweging te maken ten aanzien van archeologische en cultuurhistorische verwachtingen en waarden. Dit wettelijk vertrekpunt heeft vervolgens geleid tot een stevige verankering van het brede erfgoedveld in de toekomstige Omgevingswet. Onder de Omgevingswet is de omgevingsvisie hét samenhangende kader dat de leidraad vormt voor de regels in het omgevingsplan en het beheer van de fysieke leefomgeving. De omgang met erfgoedwaarden wordt verder geborgd door regels op te nemen in het omgevingsplan, die de huidige regels in de bestemmingsplannen en erfgoedverordening vervangen.

Bovendien komt de nadruk bij het beschermen van cultureel erfgoed te liggen op de omgevingskwaliteit en niet meer op het individuele monument. Het gaat niet alleen om de voorkant van een pand maar net zozeer over de samenhang met het interieur, de erfinrichting en de omgeving. Samen met de Erfgoedwet maakt de Omgevingswet een integrale bescherming van het erfgoed mogelijk. De gemeente wil graag eenduidig en integraal beleid rondom cultureel erfgoed formuleren, waarin zowel aandacht is voor archeologie als historisch cultuurlandschap en gebouwd erfgoed, en heeft om die reden de ODZOB gevraagd om de vigerende beleidsnota ten aanzien van archeologie te actualiseren en uit te breiden met historisch cultuurlandschap en gebouwd erfgoed. De nota “Bouwstenen voor de toekomst. Beleidsnota erfgoed: archeologie, gebouwd erfgoed en historisch landschap, gemeente Nuenen 2023-2029” vervangt hiermee het archeologisch beleidsplan uit 2010. Om een zorgvuldig erfgoedbeleid te kunnen voeren, wil de gemeente Nuenen weten welke kennis er voorhanden is over haar grondgebied; wat daarin de lacunes zijn, wat de waarde van de bekende archeologische en cultuurhistorische terreinen en relicten is en waar een kans is dat nog onbekende archeologische vindplaatsen of cultuurhistorische waarden aanwezig zijn. Zonder degelijke kennis is een goede zorg voor het erfgoed niet mogelijk.

Om het bodemarchief te beschermen is de archeologische waarden- en verwachtingenkaart de afgelopen jaren door vertaald in de diverse bestemmingsplannen van de gemeente Nuenen. Dat is echter nog niet gebeurd met de cultuurhistorische waarden, waardoor de cultuurhistorie in de ruimtelijke context, zoals laanstructuren en landschapselementen, nog niet goed geborgd zijn of een beschermde status hebben. Die vertaalslag zal nu alsnog worden gemaakt, mede met het oog op de nieuwe Omgevingswet.

1.2

Doelstelling

Doelstelling van deze nota is om de kernkwaliteiten van Nuenen, Gerwen en Nederwetten zichtbaar en beleefbaar te maken en de herkenbaarheid in de toekomst te behouden én te ontwikkelen. Hoofddoel

12

is consistente borging, subdoel is duidelijk maken hoe Nuenen dat moet gaan doen, door aanpassingen in processen en verbetering van bestaand instrumentarium. De erfgoedkaart geeft met de archeologische verwachtingen- en waardenkaart en de cultuurhistorische waardenkaart, een compleet overzicht van de waardevolle archeologische en cultuurhistorische gebieden en structuren binnen de gemeente Nuenen, zie https://odzob.nl/kaarten-erfgoedarcheologie. Het is de bedoeling om de waardenkaarten op te nemen in het nog te ontwikkelen Omgevingsplan. Doel van deze nota is ook om inspiratie te bieden hoe erfgoed kan bijdragen aan de versterking van het eigen karakter. Erfgoed kan bijdragen aan inventieve oplossingen voor ruimtelijke, sociaal economische en maatschappelijke opgaven. Dit vraagt om een creatieve en pro-actieve houding ten aanzien van erfgoed. Erfgoed zien als een kans in ruimtelijke ontwikkelingen en niet als een hindermacht. Denken in kansen in plaats van in belemmeringen. Erfgoed zien als een lust en niet als een last.

De watermolen van Hooidonk (Foto beeldbank Heemkundekring De Drijehornick).

13

1.3

Definiëring erfgoed

Er worden vele begrippen gebruikt binnen het vakgebied. Cultureel erfgoed is een optelsom van geschiedenis, gebouwd en aangelegd erfgoed, musea, archieven, historisch landschap en archeologie. Het gaat dus om roerend en onroerend erfgoed. Centraal staat de verbintenis daartussen. Onroerend erfgoed zoals een historisch landschap met alle archeologische relicten en gebouwd en aangelegd erfgoed daarin en daaronder, kan niet zonder het historische verhaal van de mensen die in dat landschap leefden (dus een sterk immaterieel erfgoed). Gebouwd en aangelegd erfgoed heeft het historisch landschap en de natuur eromheen als context nodig om volledig tot zijn recht te komen, zowel esthetisch als om hun betekenis en geschiedenis te kunnen begrijpen. Ook de erfgoedconsument vraagt om een integrale aanpak. Zij nemen vooral het geheel waar: het klooster in een rustiek landschap, de kerk met pastorie en tuin aan een aardig plein, de grafheuvels in een natuurgebied. Ze zijn niet of slechts bij uitzondering geïnteresseerd in de afzonderlijke postzegels in het album, maar in het album als geheel, of, misschien nog wel meer, in de verhalen die het album vertelt. Mensen willen het erfgoed beleven door hun eigen verhalen te verbinden aan de verhalen die het erfgoed vertelt. Het begrip cultureel erfgoed bestrijkt de volgende gebieden: 1.

onroerend erfgoed

2.

roerend erfgoed

3.

immaterieel erfgoed

4.

informatief erfgoed

informatief erfgoed

roerend erfgoed

•papier en data in bibliotheken en archieven

•voorwerpen in musea •collecties

cultureel erfgoed onroerend erfgoed •archeologie •historisch landschap •gebouwd en aangelegd erfgoed

immaterieel erfgoed •lokale geschiedenis en streekcultuur •gebruiken , tradities, rituelen •verhalen en liederen •ambachten

Diagram met toelichting op het begrip cultureel erfgoed (Bron ODZOB).1 In de Erfgoedwet en Omgevingswet worden verschillende definities gehanteerd voor cultureel erfgoed: Definitie uit de Erfgoedwet (art 1.1) cultureel erfgoed: uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, 1 Onder informatief erfgoed verstaan we ook informatieborden op locatie over lokale historie en websites zoals van heemkundekring De Drijehornick.

14

onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden Definitie uit de Omgevingswet (Bijlage bij art 1.1) cultureel erfgoed: monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet. De definitie uit de Omgevingswet is dus ‘smaller’ omdat de Omgevingswet zich beperkt tot de fysieke leefomgeving en immaterieel erfgoed er per definitie niet in thuis hoort. Ander cultureel erfgoed zoals roerend erfgoed of immaterieel cultureel erfgoed is alleen onderdeel van de definitie in de Omgevingswet als het deel uitmaakt van de fysieke leefomgeving, of als het daar anderszins relevant voor is. Een voorbeeld hiervan zijn regels voor een haven met historische schepen of het toedelen van een functie aan een locatie die samenhangt met een (lokaal) volksgebruik dat wordt aangemerkt als immaterieel erfgoed. In deze nota is ervoor gekozen om de definitie van cultureel erfgoed uit de Omgevingswet te gebruiken en waar immaterieel erfgoed ter sprake komt dit expliciet zo te noemen.

Daardoor kan de nota direct worden opgenomen in het Omgevingsplan. Dit heeft wel tot gevolg dat er in deze beleidsnota maar beperkt aandacht is voor het immaterieel, informatieve en roerende erfgoed.

archeologie

gebouwd en aangelegd erfgoed

historisch landschap

Deze nota gaat over onroerend erfgoed, dit bestaat uit 3 typen erfgoed:2 •

Archeologie (sporen van menselijke activiteiten in de bodem).

•

Gebouwd en aangelegd erfgoed (zowel gebouwen als parken, begraafplaatsen, wegen, dijken).

•

Historisch landschap (de historische structuren in het landschap).

Deze gebieden overlappen elkaar: het historisch landschap kan een rol spelen in dorpsgezichten, verdwenen gebouwen kunnen door archeologie weer in beeld komen, en landschappelijke structuren kunnen met archeologie soms worden verklaard.

2 Dit is conform de terminologie die het Rijk hanteert.

15

1.4

Erfgoed begrippen in de Omgevings- en Erfgoedwet3

Voor bepaalde functietoedelingen en regels in het omgevingsplan is het noodzakelijk dat de gemeente de wettelijke begrippen voor cultureel erfgoed hanteert: Archeologisch monument = terrein dat deel uitmaakt van cultureel erfgoed vanwege de daar aanwezige overblijfselen, voorwerpen of andere sporen van menselijke aanwezigheid in het verleden, met inbegrip van die overblijfselen, voorwerpen en sporen. Aantoonbaar te verwachten archeologisch monument = op basis van archeologische, bodemkundige of historische informatie op een locatie te verwachten archeologisch monument. Cultuurgoed = roerende zaak die deel uitmaakt van cultureel erfgoed. Cultuurlandschappen = gebieden zoals die door mensen worden waargenomen, waarvan het karakter wordt bepaald door natuurlijke of menselijke factoren en de interactie daartussen, die deel uitmaken van cultureel erfgoed. Hieronder kunnen zowel aangelegd erfgoed als historisch landschap vallen. Gemeentelijk monument = monument of archeologisch monument waaraan in het omgevingsplan de functie-aanduiding gemeentelijk monument is gegeven. Immaterieel cultureel erfgoed = de praktijken, voorstellingen, uitdrukkingen, kennis, vaardigheden – met inbegrip van de bijbehorende instrumenten, voorwerpen, artefacten en culturele ruimtes – die gemeenschappen, groepen en, in sommige gevallen, individuen erkennen als deel van hun cultureel erfgoed.

Dit immaterieel cultureel erfgoed, dat van generatie op generatie wordt overgeleverd, wordt voortdurend opnieuw gecreëerd door gemeenschappen en groepen in reactie op hun omgeving, hun interactie met de natuur en hun geschiedenis en geef hun een gevoel van identiteit en continuïteit. Monument = onroerende zaak die deel uitmaakt van cultureel erfgoed. Een monument is altijd de gehele onroerende zaak en kan bijvoorbeeld geen bestanddeel zijn, zoals alleen een voorgevel. Eén monument kan wel uit meerdere onroerende zaken bestaan. Denk aan een blok arbeiderswoningen, een boerderij (woning + deel) met vrijstaande schuur en hooiberg, of een groenaanleg. Rijksmonument = monumenten en archeologische monumenten die op grond van de Erfgoedwet in het rijksmonumentenregister staan ingeschreven. Stads- en dorpsgezicht = groepen van onroerende zaken, van algemeen belang vanwege hun schoonheid, onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang, wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde en in welke groepen zich een of meer monumenten bevinden. Hieronder kunnen zowel gebouwd en aangelegd erfgoed als historisch landschap vallen. Werelderfgoed = op het grondgebied van Nederland gelegen cultureel en natuurlijk erfgoed dat op grond van het werelderfgoed verdrag is opgenomen in de Lijst van het Werelderfgoed (Unesco). Er is ook een Voorlopige Lijst werelderfgoed.

Hierop staan erfgoederen die Nederland bij Unesco wil voordragen om op de Lijst van het Werelderfgoed te plaatsen. Ook hiervoor zijn in sommige gevallen regels opgesteld.

3 Handreiking begrippenkader cultureel erfgoed onder de Omgevingswet. Hoe gemeenten cultureel erfgoed beter kunnen beschermen, door wettelijke begrippen eenduidig toe te passen (in het omgevingsplan) (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), 2020.

16

Het Eindhovens Kanaal, foto genomen vanaf de brug van Nuenen naar Geldrop (Google streetview 2022).

Het Nuenens Broek met populierenlaan en Hooidonkse beek (foto’s M. Bink & C. v.d. Meijden via Google Maps).

17

2 De gemeente en het wetgevend kader In dit hoofdstuk worden de wettelijke kaders vanuit Rijk en provincie beschreven, waarbij ingezoomd wordt op de gemeentelijke taken die hieruit voortvloeien, en de veranderingen in het stelsel als gevolg van de komst van de Omgevingswet. De zorg voor het cultureel erfgoed wordt voor een groot deel bepaald door het Rijk. Het gedachtengoed van de Omgevingswet en de Erfgoedwet vormen dan ook belangrijke ingrediënten van deze erfgoednota en zijn maatgevend voor de uitgangspunten in de benadering en omgang met erfgoed. Maar ook de provincie Noord-Brabant heeft maatregelen neergelegd die betrekking hebben op erfgoed van provinciale waarde. Hieronder worden de belangrijkste regels toegelicht en wordt ingegaan op de wettelijke taken die hieruit voortvloeien voor de gemeente.

Deze infographic laat zien welke aspecten van de Monumentenwet over zijn gegaan naar de Erfgoedwet en welke onderdelen overgaan naar de Omgevingswet zodra die in werking treedt (Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

2.1 2.1.1

Erfgoedwet Erfgoedwet en Omgevingswet

De Erfgoedwet heeft de Monumentenwet 1988 vervangen als het gaat om gebouwde monumenten en archeologie. De Erfgoedwet bundelt wetten op het gebied van museale objecten, musea, monumenten, archeologie en archieven. In de wet is vastgelegd hoe er met het cultureel erfgoed wordt omgegaan, wie daarbij welke verantwoordelijkheid heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgevoerd. Daarnaast gaat de Erfgoedwet ook over roerend erfgoed. Onderdelen van de Erfgoedwet die de fysieke leefomgeving betreffen, zoals vergunningen, gaan naar de Omgevingswet die in 2024 van kracht wordt. De Erfgoedwet blijft bestaan naast de Omgevingswet. De Erfgoedwet verandert een aantal zaken voor het erfgoedveld. De belangrijkste veranderingen zijn:

18

•

In de Erfgoedwet is een instandhoudingsplicht voor rijksmonumenten opgenomen. Een eigenaar moet zorgen dat zijn of haar rijksmonument zodanig onderhouden wordt dat behoud gewaarborgd is.

•

Eenvoudigere procedure aanwijzing rijksmonumenten: De procedure tot aanwijzing van rijksmonumenten is vervangen door de eenvoudigere Uniforme Openbare Voorbereidingsprocedure zoals geregeld in de Algemene wet bestuursrecht. Hierdoor is de procedure verkort van 10 naar 6 maanden, terwijl inspraak mogelijk blijft.

•

De Erfgoedwet regelt ook dat een rijksmonument samen met interieuronderdelen kan worden aangewezen als ensemble, wanneer het geheel van rijksmonument en de cultuurgoederen in onderlinge samenhang van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is.

•

Zorgvuldige afstoting van cultuurgoederen4: Het Rijk, de provincies, gemeenten, waterschappen, universiteiten en andere publiekrechtelijke rechtspersonen zijn verplicht een advies van een commissie van deskundigen in te winnen als zij cultuurgoederen willen afstoten waarvan zij eigenaar zijn. Het moet dan gaan om cultuurgoederen die mogelijk van bijzondere cultuurhistorische, wetenschappelijke of uitzonderlijke schoonheid zijn, en onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit.

•

Meer particulier initiatief bij behoud cultuurgoederen voor Nederland: Ook andere partijen dan de Staat, zoals musea, kunnen beschermde cultuurgoederen kopen die naar het buitenland dreigen te verdwijnen.

•

Aanvaardingsplicht voor cultuurgoederen van hoge kwaliteit: Wanneer een eigenaar niet langer in staat is om te zorgen voor cultuurgoederen of verzamelingen van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis, die onvervangbaar en onmisbaar zijn voor het Nederlandse cultuurbezit en deze onbezwaard en zonder voorwaarden overdraagt, heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de plicht deze voor de rijkscollectie te aanvaarden.

•

Certificeringsstelsel in de archeologie: Het vergunningstelsel voor het doen van archeologische opgravingen is vervangen door een certificeringsstelsel.

•

Betere bescherming maritiem erfgoed: In de Erfgoedwet is aangegeven dat het verwijderen van cultureel erfgoed onder water een opgraving is. Dit verbetert de mogelijkheden om tegen diefstal van maritiem erfgoed op te treden.

•

Harmonisering handhaving en toezicht: De handhaving en het toezicht op musea en cultuurgoederen is geharmoniseerd. Onder de Erfgoedwet is rechtstreeks toezicht mogelijk bij alle partijen (overheid en musea) die de rijkscollectie beheren.

De bepalingen uit de Monumentenwet 1988 over beschermde (archeologische) rijksmonumenten en stads- en dorpsgezichten zijn met ingang van 1 juli 2016 van toepassing op grond van het overgangsrecht van de Erfgoedwet. Na inwerkingtreding van de Omgevingswet gaan deze bepalingen over naar die wet. Inhoudelijk verandert er tot dat moment niets. 2.1.2

Aanwijzing rijksmonumenten

De Minister heeft de mogelijkheid en verantwoordelijkheid om monumenten van Nationaal Belang aan te wijzen als beschermd rijksmonument. Sinds 2010 wijst de Minister geen nieuwe rijksmonumenten meer aan, slechts op incidentele basis en ook in de toekomst zal dat op beperkte schaal plaatsvinden. De nadruk ligt de komende jaren vooral op structurele verbetering van het monumentenbestand en niet op vergroten van de omvang ervan. De wettelijke criteria voor aanwijzing van rijksmonumenten – van algemeen belang vanwege de schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde – blijven ongewijzigd.

4 Onder cultuurgoederen wordt in de Erfgoedwet verstaan: roerende zaak die deel uitmaakt van cultureel erfgoed.

19

Op grond van de Erfgoedwet kan een interieur in samenhang met een rijksmonument worden aangewezen als ensemble wanneer deze samenhang van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is (Erfgoedwet art. 3.13). Het beschermde rijksmonument betreft in dit geval alle elementen die tot het geheel behoren, tenzij het expliciet is uitgesloten van de bescherming. Een aangewezen interieurensemble wordt geregistreerd in een aan het rijksmonumentenregister gekoppeld openbaar informatiesysteem (Erfgoedwet art. 3.14). De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed5 ontwikkelt een digitaal informatiesysteem met beschikbare informatie over rijksmonumenten. 6 Gemeenten en eigenaren kunnen deze informatie gebruiken voor (beslissingen op) vergunningaanvragen. 2.1.3

Aanwijzing gemeentelijk cultureel erfgoed

Een gemeente moet bij het maken van ruimtelijke plannen rekening houden met cultuurhistorische waarden. Daartoe kunnen zij een beschermingsregime vastleggen in het bestemmings- / omgevingsplan. Daarnaast is het mogelijk om onroerend en/of roerend cultureel erfgoed van lokaal of (boven)regionaal belang aan te wijzen als gemeentelijk monument, op basis van de gemeentelijke Erfgoedverordening. Dit kunnen zowel objecten (bijvoorbeeld een kerk) als structuren (bijvoorbeeld een woonwijk of kasseienweg) zijn. In de aanwijzing zijn net als bij rijksmonumenten alle elementen die tot het geheel behoren, onderdeel van de bescherming. Indien de gemeente gemeentelijke monumenten of cultuurgoederen aanwijst, is zij op basis van de Erfgoedwet verplicht hier een register van bij te houden. Dit erfgoedregister moet gegevens bevatten over de inschrijving en identificatie van het aangewezen gemeentelijk cultureel erfgoed. Een aangewezen monument wordt geregistreerd in een openbaar informatiesysteem, zoals het Kadaster. 2.1.4

Instandhoudingsplicht

In de Erfgoedwet is opgenomen dat een eigenaar moet zorgen dat zijn of haar rijksmonument zodanig onderhouden wordt, dat het behoud van het monument gewaarborgd is. Wanneer onvoldoende onderhoud leidt tot verval en schade, is het de taak van de gemeente om handhavend op te treden. Dit is mogelijk via de wettelijke instandhoudingsregeling en de (doorwerking in) de erfgoedverordening en handhavingsbeleid. De gemeente kan ook bestuurlijke boetes opleggen. Bij inwerkingtreding van de Omgevingswet wordt de categorie 4 opgehoogd naar categorie 5; dat wil zeggen een zeer hoge boete en strafmaat. Beschadiging of verwaarlozing van beschermd cultureel erfgoed is een economisch delict. De gemeente moet hierbij dan ook niet wachten tot er een ingrijpende restauratie nodig is. Om dat te kunnen bepalen is de gemeente verplicht de (bouwtechnische) staat van de monumenten te monitoren. Dit kan alleen door periodiek (visuele) bouwkundige inspecties uit te (laten) voeren. Door tijdig ingrijpen wordt onnodig verlies aan het erfgoed voorkomen en lange strafrechtelijke trajecten. De instandhoudingsplicht is opgenomen in het Overgangsrecht van de Erfgoedwet en gaat over naar de Omgevingswet wanneer deze in werking treedt. 2.1.5

Certificering

Om de kwaliteitsborging in de archeologie te moderniseren en om de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van archeologische opgravingen zoveel mogelijk bij de markt neer te leggen, is de opgravingsvergunning vervangen door een wettelijk geregelde certificering. Alleen gecertificeerde bedrijven of organisaties mogen archeologische resten opgraven. Deze kwaliteitsborging richt zich op een zorgvuldige inrichting van processen. Uitgangspunt is de huidige Kwaliteitsnorm Nederlandse 5 Formeel de minister van OCW. 6 In de Erfgoedwet worden verschillende informatiesystemen genoemd, zoals het monumentenregister (Erfgoedwet art. 3.3), het informatiesysteem van aangewezen (interieur)ensembles (Erfgoedwet art. 3.14) en het archeologisch informatiesysteem Archis (Erfgoedwet art. 5.12).

20

Archeologie.7 De norm gaat niet alleen om het opgraven zelf, maar ook over het conserveren en documenteren van archeologische vondsten en het opstellen van een rapport over de opgraving. De certificerende instellingen zijn verantwoordelijk voor het toezicht op naleving van de norm door archeologische bedrijven. Via audits controleert de certificerende instelling of het bedrijf tijdens zijn werk daadwerkelijk voldoet aan de gestelde eisen.

Deze infographic laat zien welke uitzonderingen er gelden voor de certificeringsplicht (Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). 2.1.6

Amateurarcheologie

Amateurarcheologen in verenigingsverband worden in bepaalde gevallen vrijgesteld van de verplichting om een certificaat te hebben.8 Bijvoorbeeld bij opgravingen op een terrein dat wordt verstoord, waarvan is vast komen te staan dat er beperkte archeologische waarden in de bodem aanwezig zijn en waarvan de gemeente vindt dat er geen professionele opgraving noodzakelijk is. Ook voor detectoramateurs kunnen uitzonderingen op de certificatieplicht gelden. Metaaldetectie met als doel het opgraven van de vondst is toegestaan tot een diepte van 30 cm. Dit deel van de bodem is over het algemeen al verstoord. De uitzondering geldt niet: -

voor gebieden waarvan de gemeente heeft bepaald dat die een archeologische bestemming hebben;

-

voor rijks, provinciale of gemeentelijke monumenten;

-

onder water (magneetvissen).

Ook voor universiteiten en hogescholen bestaat een uitzondering op de certificeringsplicht. Voorwaarde voor deze uitzondering is dat het gaat om archeologisch onderzoek in het kader van een onderwijsprogramma. Het archeologisch onderzoek mag geen commercieel karakter hebben.

7 Zie voor de vigerende versie van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie: https://www.sikb.nl/archeologie/richtlijnen/brl-4000 8 In Nuenen is dit de werkgroep archeologie en monumenten (WAM) van de heemkundekring De Drijehornick. In regionaal verband is er ook nog de Archeologische Vereniging Kempen- en Peelland.

21

2.2 2.2.1

Omgevingswet Inleiding

De Omgevingswet bundelt wetten en regelingen over onder meer ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water. Cultureel erfgoed is een van de belangen binnen de Omgevingswet. De Omgevingswet staat voor een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving. ‘Ruimte voor ontwikkeling, waarborgen voor kwaliteit’ is het motto. De wet beoogt een samenhangende benadering van diverse belangen. De Omgevingswet definieert cultureel erfgoed als: monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet. Ander cultureel erfgoed zoals roerend erfgoed of immaterieel cultureel erfgoed is alleen onderdeel van de definitie als het deel uitmaakt van de fysieke leefomgeving, of als het daar anderszins relevant voor is. Een voorbeeld hiervan is het toedelen van een functie aan een locatie die samenhangt met een (lokaal) volksgebruik dat wordt aangemerkt als immaterieel erfgoed.

Deze infographic laat de verschillende instrumenten zien die er gelden onder de Omgevingswet (Bron: Omgevingswetportaal). 2.2.2

Veranderingen voor erfgoed als gevolg van de Omgevingswet

Tot voor kort vond de bescherming van erfgoed met name plaats door aanwijzing; rijksmonumenten op basis van de Erfgoedwet en gemeentelijke monumenten op grond van de gemeentelijke erfgoedverordening. Met de komst van de Omgevingswet zal bescherming plaats gaan vinden door het opnemen van rijks- en gemeentelijke monumenten in het omgevingsplan en een hieraan gekoppeld vergunningstelsel.9 Daarnaast is de nadruk bij het beschermen van cultureel erfgoed verschoven van

9 De gemeente is hierbij alleen verantwoordelijk voor het opnemen van gemeentelijke monumenten. Het rijk zorgt dat rijksmonumenten in het Digitale Stelsel van de Omgevingswet (DSO) komen (zie voor uitleg p. 24).

22

het individuele monument naar de omgevingskwaliteit. Het gaat niet alleen om de voorkant van een pand maar net zozeer over de samenhang met het interieur, de erfinrichting en de omgeving. In de Omgevingswet is erfgoed als ruimtelijke factor stevig verankerd. Dat betekent onder meer dat in de Omgevingswet specifieke regels zijn opgenomen vanuit de zorgplicht die de gemeente heeft om het cultureel erfgoed in stand te houden.10 De belangrijkste taken voor de gemeente voortvloeiend uit de regelgeving van de rijksoverheid zijn: 1.

Er wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om gebouwde en aangelegde monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten én historische landschappen.

2.

De gemeente moet aantasting van de omgeving van beschermde monumenten voorkomen. Dat moet voor zover die aantasting een negatieve invloed heeft op het aanzicht of de waardering van die monumenten. Dit geldt voor alle beschermde monumenten: rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten. Hiervoor moeten gemeenten regels opnemen in het omgevingsplan.

3.

In de omgevingsvisie staan de ontwikkelingen en ambities op lange termijn voor bouwwerken, infrastructuur, cultureel erfgoed, bodem, lucht, natuur en andere aspecten van de fysieke leefomgeving. Dat betekent onder meer dat aangegeven moet worden hoe de gemeente met zijn erfgoed omgaat en de instandhouding ervan voor de lange termijn waarborgt.

4.

Het omgevingsplan komt in de plaats van het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke erfgoedverordening. Ook de regels voor de bescherming van rijksmonumenten en rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten (en landgoederen) vallen daaronder. Hierbij moeten de instructies uit het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl art. 5.130) worden gehanteerd.11 Ook het aanwijzen en beschermen van gemeentelijke monumenten vindt via het omgevingsplan plaats. De bestaande gemeentelijke monumenten moeten door de gemeente worden overgezet naar het omgevingsplan.12

5.

De taken en bevoegdheden van de huidige monumentencommissie of commissie voor welstand en monumenten vervallen van rechtswege bij inwerkingtreding van de Omgevingswet. De nieuwe gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit zal dan in werking treden. De minimale wettelijke taak van de gemeentelijke adviescommissie is het uitbrengen van advies over vergunningaanvragen met betrekking tot rijksmonumenten (uitgezonderd archeologische rijksmonumenten). Gemeenten kunnen er voor kiezen meer taken toe te bedelen aan deze adviescommissie (Omgevingsbesluit art. 4.20 t/m 4.22).

6.

Wanneer een rijksmonumentenactiviteit aan een archeologisch rijksmonument wordt aangevraagd in combinatie met (een) andere activiteit(en) verleent het bevoegd gezag voor de andere activiteit(en) ook de vergunning voor de rijksmonumentenactiviteit. Het bevoegd gezag is meestal de gemeente maar kan ook de provincie of het Rijk zijn, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van een ontgronding. De minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft dan recht van advies en instemming. De minister van OCW blijft bevoegd gezag bij ‘enkelvoudige aanvragen’.

10 Instandhoudingsplicht (Artikel 10.18 Erfgoedwet en 11 lid 1 Monumentenwet 1988 in overgangsrecht Erfgoedwet). 11 Het gaat daarbij om regels die in het omgevingsplan moeten worden opgenomen voor: het voorkomen van ontsiering, beschadiging of sloop van in het plan beschermde monumenten; het voorkomen van verplaatsen van zulke monumenten, tenzij voor het monument noodzakelijk; het bevorderen van het gebruik van monumenten; het voorkomen van aantasting van het karakter van beschermde dorps- en stadsgezichten en van cultuurlandschappen door sloop van bestaande gebouwen, bouw van nieuwe of andere veranderingen; het conserveren / in stand houden van archeologische monumenten, bij voorkeur ‘in situ’. 12 Art 22.8 Omgevingswet regelt dat vergunningsplichten die geregeld zijn in gemeentelijke verordeningen onder het ‘oude’ recht ook gelden onder de Omgevingswet, zolang gemeenten nog geen omgevingsplan hebben dat aan alle wettelijke eisen voldoet.

23

7.

In de Omgevingswet is geregeld dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang het bevoegd gezag bodemverstorende werkzaamheden kan stilleggen (Omgevingswet art. 19.2).

8.

In de Omgevingswet, artikelen 1.6, 1.7 en 1.7a is een algemene zorgplicht voor de fysieke leefomgeving opgenomen. Deze is nader uitgewerkt in het Omgevingsbesluit (art. 1.3). Doordat cultureel erfgoed hierin expliciet benoemd is kan er gehandhaafd worden op beschadigingen aan beschermd cultureel erfgoed, ook als die niet onder een expliciet verbod vallen. Naast deze algemene zorgplicht voor de fysieke leefomgeving wordt ook expliciet een onderhoudsplicht voor (beschermd) cultureel erfgoed opgelegd (Omgevingsbesluit art. 1.3 lid c) en specifiek voor rijksmonumenten in het Besluit activiteiten leefomgeving (art. 13.11 ). Deze laatste onderhoudsplicht geldt specifiek voor degene die geacht wordt dit erfgoed te onderhouden, voor rijksmonumenten bijvoorbeeld de eigenaar, huurder, pachter of beheerder. Deze moet ervoor zorgen dat beschermd erfgoed zodanig onderhouden wordt dat instandhouding van het object en de monumentale bouwkundige elementen gewaarborgd is.

9.

Het toetsingskader voor een sloopvergunning binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht moet in het omgevingsplan worden opgenomen.

10. Gemeenten moeten via een Omgevingsloket op uniforme wijze de gegevens vanuit de bronnen ontsluiten, en deze bovendien vertalen naar gebruikstoepassingen. Dit heet het Digitale Stelsel van de Omgevingswet (DSO). Bedoeling van dit stelsel is dat initiatiefnemers, belanghebbenden en het bevoegd gezag straks met een klik op de kaart alle beschikbare informatie met rechtsgevolgen kunnen raadplegen, die nodig is voor het gebruik van de Omgevingswet. Een digitale databank met cultuurhistorische waardenkaart waarop al het erfgoed bij elkaar gebracht is, is hiervoor een beproefd instrument. 11. Gemeenten moeten de DSO op orde brengen door alle gemeentelijk beschermde objecten en structuren digitaal in het Kadaster te verwerken. Ook gemeentelijke kaarten moeten volgens de DSO-systematiek worden getransformeerd.

2.3 2.3.1

Provinciaal beleid Omgevingsverordening

De provincie werkt eraan om in 2024 klaar te zijn voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Vooruitlopend hierop heeft de provincie alvast een Omgevingsvisie gemaakt en al haar regels voor de fysieke leefomgeving samengevoegd in de Interim Omgevingsverordening Noord-Brabant. In de Interim Omgevingsverordening van de provincie Noord-Brabant (geconsolideerd 1-3-2020)13 zijn instructieregels over de fysieke leefomgeving opgenomen. Met deze regels kan de provincie een opdracht geven aan gemeenten over onderwerpen die zij in het bestemmingsplan/omgevingsplan moeten opnemen of aan het waterschap over de manier waarop ze hun taken uitvoeren. Het gaat voor Nuenen om instructieregels die betrekking hebben op aardkundige waarden en cultuurhistorisch waardevolle gebieden (zie figuur hieronder). In de instructieregels wordt aan gemeenten voorgeschreven om voor deze gebieden van provinciaal belang in het bestemmingsplan/omgevingsplan passende regels op te nemen ter bescherming van de aardkundige of cultuurhistorische waarden en kenmerken van de onderscheiden gebieden. Daarnaast zijn ontwikkelingen hier mede gericht op behoud, herstel of de duurzame ontwikkeling van de aardkundige en cultuurhistorische waarden en kenmerken zoals beschreven in de Aardkundig Waardevolle Gebiedenkaart Noord-Brabant14 en de Cultuurhistorische Waardenkaart van Noord-Brabant.

13 https://noord-brabant.tercera-ro.nl/MapViewer/Default.aspx?id=NLIMRO9930InterimOvrgc-0422 14 https://noordbrabant.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=ae83285be89f4501b60b1346cf9c3acd

24

Voor complexen van cultuurhistorisch belang is verder bepaald dat alleen de bestaande bebouwing en de bestaande planologische gebruiksactiviteit zijn toegelaten, tenzij nieuwvestiging van functies bijdraagt aan het behoud of het herstel van het cultuurhistorisch karakter van het complex en past binnen de ontwikkelingsrichting van het gebied waarin het complex is gelegen. De regels en cultuurhistorische waarden uit de provinciale kaart zijn opgenomen in de Erfgoedkaart.

Uitsnede uit de kaart van de Interim Omgevingsverordening van de provincie Noord-Brabant met daarop geprojecteerd de aardkundige en cultuurhistorische waarden. 15 2.3.2

Provinciaal erfgoed beleid16

In het provinciale beleidskader Levendig Brabant 2030 (meer info: www.levendigbrabant2030.nl) geeft de provincie aan te focussen op vijf hoofddoelen, soms nog onderverdeeld in subdoelen. Deze worden hieronder per doel en subdoel toegelicht.

15 Zie ook: https://noordbrabant.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=1dab0b45b3234fffa8090a4bc8ae06f8 16 Momenteel wordt gewerkt aan een actualisatie van het erfgoedbeleid.

25

•

Doel 1: Passend aanbod: Het aanbod van de producten en diensten van de vier sectoren cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd sluit in 2030 aan op de behoeften van Brabanders, buitenlandse werknemers en (inter)nationale bezoekers. Het aanbod draagt ertoe bij dat Brabant een aantrekkelijke en fijne plek is om te wonen en te werken.

•

Doel 2: Inclusief aanbod: Voor doelgroepen die nu nog niet of onvoldoende worden bereikt is er een passend aanbod van de vier sectoren cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd. Daarbij richten wij ons specifiek ook op jongeren.

•

Doel 3: Innovatie en vernieuwing: De vier sectoren cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd zijn vitaal en hebben voldoende ruimte en mogelijkheden om te vernieuwen. Daarmee sluiten we aan op het innovatieve profiel van Brabant.

•

Doel 4: Aanbod voor Jeugd en talentontwikkeling: Jongeren worden door het cultuur-, erfgoeden sportaanbod breed gestimuleerd, toptalenten dragen bij aan de vernieuwing van het aanbod en krijgen kansen om zich te ontwikkelen in hun eerste stappen naar een beroepspraktijk.

•

Doel 5: Bijdragen aan maatschappelijke opgaven: Levendig Brabant draagt met cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd bij aan een gezonde en aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en verblijven, waar voldoende te doen en te beleven is en waar cultuurhistorie behouden blijft en de sectoren worden verbonden met de maatschappelijke opgaven.

De komende jaren zal dit vastgestelde beleid verder worden uitgewerkt in een uitvoeringsagenda. Daarin wordt vastgelegd welke acties en activiteiten worden ontplooit om de ambitie en doelen van dit beleidskader te kunnen realiseren. Het beleidskader beslaat twee bestuursperiodes, daarmee zijn meerdere uitvoeringsagenda’s voorzien om het beleid uit te werken. Dat maakt het mogelijk om stap voor stap richting de stip op de horizon in 2030 te bewegen. Niet alles zal hoeven te veranderen. Veel van wat de provincie doet, draagt al in meer of mindere mate bij aan de ambitie en doelen van dit beleidskader. 2.3.3

Ontgrondingen

Voor ontgrondingen is een omgevingsvergunning nodig, tenzij het gaat om een in het Besluit activiteiten leefomgeving aangewezen vergunningvrij geval (Bal artikel 16.7). De lijst met vergunningvrije gevallen is verruimd ten opzichte van de huidige (provinciale) lijsten. Zo zijn bijvoorbeeld vergunningvrij: -

vijvers e.d. tot 3 m diep en 1000 m3;

-

aanleggen van natuurvriendelijke oevers tot 10 m breed;

-

opgravingen zoals bedoeld in de Erfgoedwet;

-

ontgrondingen voor werk aan buisleidingen etc. (geen maximale maat).

Na inwerkingtreding van de Omgevingswet kan de gemeente in het omgevingsplan verdere beperkingen aan de vergunningvrije gevallen stellen. De vergunningverlening voor omgevingsvergunningen voor ontgronden verschuift grotendeels van de provincie naar de gemeente. Uitzonderingen zijn (Omgevingsbesluit art. 4.6): -

een ontgronding die een omgevingsplanactiviteit van provinciaal belang is;

-

een ontgrondingsactiviteit in het winterbed van een tot de rijkswateren behorende rivier of

buiten de rijkswateren. De eisen ten aanzien van archeologie met betrekking tot ontgronden verwijzen naar de Erfgoedwet; hierin vinden door de Omgevingswet geen wijzigingen plaats. 2.3.4

Depot en vondstmeldingen

De provincie vervult als eigenaar van de archeologische vondsten die in de provincie gedaan worden, een belangrijke rol bij het archiveren en bewaren van de meeste archeologische vondsten uit 26