2024-32 RIB Bijlage Jaarverslag 2023 Dorpsbouwmeester Gemeente Nuenen

JAARVERSLAG 2023 DORPSBOUWMEESTER GEMEENTE NUENEN

DORPSBOUWMEESTER NUENEN

Harrie van Helmond

bron: Moederscheim Moonen

20 23

Voorbeeldige verbouwing / verduurzaming met respect voor de oorspronkelijke architectuur architect: Moederscheim Moonen

2

JAARVERSLAG 2022 DORPSBOUWMEESTER INHOUDSOPGAVE

WOORD VOORAF

4



INTEGRAAL 5 

WELSTAND 6

MONUMENTENZORG 9 

TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

12



SUPERVISOR NUENEN WEST 

BIJLAGE 

3

16

VOORAF

DORPSBOUWMEESTER NUENEN

WOORD VOORAF

HARRIE VAN HELMOND

Het hoofdmotief dit jaar bij de advisering door het Team Ruimtelijke Kwaliteit (TRK), de Monumentencommissie en de Dorpsbouwmeester was, net als in 2022: hoe gaan we de bouwopgave van Nuenen afstemmen op de behoeftes. Het gaat dan met name om: programmering, verdichting, inbreiden, herbestemmen, dorpse kwaliteit. Welke parkeernormen hanteren we hierbij? In de bespreking van een aantal projecten, verderop in dit jaarverslag, gaan we daar wat meer op in. Er lijkt namelijk een patstelling aanwezig in de keuze tussen Nuenen houden zoals het is en het bouwen van de noodzakelijke geschikte, dorpse en betaalbare woningen. De positieve reacties van de gemeenteraad op de nota Dorps Bouwen laten zien dat de politiek mee wil gaan in een zoektocht naar het beste antwoord.

HARRIE VAN HELMOND

Dorpsbouwmeester Nuenen

4

INTEGRAAL

INTEGRAAL

Het welstandswerk (zowel in de welstandscommissie als in het directe contact van de Dorpsbouwmeester met initiatiefnemers) is onderdeel van een bredere advisering over ruimteljke kwaliteit. Zo wordt in Nuenen ook geadviseerd door de Monumentencommissie, het Team Ruimtelijke Kwaliteit (TRK) en het Ontwerpteam Nuenen West. Vanaf 1 januari 2024 is deze advisering gebundeld in de adviescommissie omgevingskwaliteit. De Dorpsbouwmeester is, sinds de start van het dorpsbouwmeesterschap in 2018, na een voorlopige aanstelling in 2017, lid van alle huidige bovengenoemde commissies. Hierdoor kunnen plannen van een hoog schaalniveau tot aan de detaillering en uitvoering ervan door hem gevolgd worden. Op verzoek schuift de Dorpsbouwmeester ook aan bij externe en interne overleggen c.q. werksessies.

Een juweeltje: de entreepartij van pand Park 11

5

WELSTAND

WELSTAND

De welstandsbeoordelingen werden ook in 2023 uitgevoerd door de Dorpsbouwmeester, conform het besluit van zes jaar geleden toen de Welstandscommissie vervangen werd door een Dorpsbouwmeester. De cijfers over 2023:

24

keer een Welstandsvergadering. Deze veragderingen werden vaak al voorbereid in een direct contact tussen case-manager en Dorpsbouwmeester om te bezien of het verzoek haalbaar was.

122

Er zijn adviezen verstrekt (in 2018 waren dat er nog een kleine 200, in 2019 161, in 2020 134, in 2021 169 en in 2022 132).

98 23 1

plannen werden direct goedgekeurd plannen moesten een tweede keer terugkomen plan moest een derde keer terugkomen.

Hiermee zijn alle ingediende plannen uiteindelijk vergund. De gemeente is niet afgeweken van de welstandsadviezen.

6

De bouwwerkzaamheden zijn eindelijk gestart: verdichting in de dorpskern, 44 huuren zorgwoningen op locatie Pastoor Aldenhuijsenstraat.

WELSTAND

UITSTRALING DICHTE WINKELPUIEN Supermarkten Supermarkten hebben een 'korrelgrootte' die in het centrum van Nuenen behoorlijk uit de toon valt. Daar komt bij dat de etalages vaak met folie worden dichtgeplakt of dat dichte kasten het zicht blokkeren. Dit levert in de winkelstraat zodanig 'dode' gevels op dat gesproken kan worden van ernstige aantasting van de ruimtelijke kwaliteit. De huidige reclameregels zouden op dit punt aangescherpt moeten worden.

Volledig dichte gevels aan de straat

ENERGIE Zonnepanelen, warmtepompen, airco's Deze installaties worden veelal vergunningsvrij aangebracht zonder enige zorg voor de uitstraling. Ze zijn daarmee vaak een ernstige aantasting van de ruimtelijke kwaliteit. Als de regels voor deze zaken zouden worden aangescherpt kunnen er in de handel zijnde esthetisch passendere oplossingen gevraagd worden voor gevoelige gebieden in Nuenen.

Airco's en bekabeling aan de gevel. Foto HvH

RUIMTE VOOR RUIMTE

7

Bouwinitiatieven Gelukkig zijn er in dit jaar ook bouwinitiatieven langs gekomen waarbij de intenties van de kopers passen bij de gemeentelijke uitgangspunten die ook samen met het TRK zijn opgesteld. Dit is nog een uitzondering. In het gemeentelijk beleid is nu gezekerd dat waardevolle doorzichten in het buitengebied behouden moet blijven; daar kunnen dus geen RvR kavels uitgegeven worden. Verder zijn er richtlijnen waar de architectuur aan zou moeten voldoen. Er is nog wel een grote discrepantie tussen de wensen van de kopers van zo'n kavel (extravert, modieus, villa-achtig) en wat ruimtelijk gezien hier een passende architectuur is (introvert, bescheiden, passend in de context). Helaas hebben zich nog geen groepen initiatiefnemers (CPO) met een RvR kavel gemeld om samen op zo'n plek te gaan bouwen en wonen. De kans dat hierbij een meer passende invulling wordt gegeven is namelijk veel groter en bovendien betaalbaarder. Het zou mooi zijn als deze mogelijkheid meer aandacht zou krijgen.

nette voorbeelden van airco's en warmtepompen

Voorbeeldkaart vrijhouden zichtlijnen RvR kavels

Airco's vol in het zicht. . Foto: HvH

Airco's laag aangebracht en in zicht. Foto: HvH

INTROVERT Complex zorgwoningen In 2023 is eindelijk, na jaren voorbereiding, het complex zorgwoningen aan de Wederikdreef vergund. Er is door het TRK en welstand veel moeite gedaan om het in zichzelf gekeerde ontwerp een meer open uitstraling naar de omgeving te laten krijgen. Dat is ten dele gelukt. In 2024 zal het TRK eerder bij de beginfase van projecten betrokken worden, zodat haar adviezen eerder in het ontwerp meegenomen kunnen worden.

Visual toekomstige bebouwing aan de Wederikdreef, vanaf de straat

Visual toekomstige bebouwing aan de Wederikdreef, vanaf het binnenterrein

VINCENTRE Van Gogh Village Museum In 2023 is het Vincentre opgeleverd. Vorig jaar nog als visual op de kaft van het jaarverslag, inmiddels volop in gebruik. In het echt minstens zo mooi als op de ontwerptekening. Zeer inspirerend wat mij betreft als het gaat over hedendaags bouwen in een historische context.

Entreehal van het nieuwe Vincentre

Lichtspel op gekamde stucwanden in het nieuwe Vincentre

8

Oud en nieuw bij het Vincentre

MONUMENTEN COMMISSIE

MONUMENTENZORG

De monumentencommissie bestaat uit een voorzitter, een bouwhistoricus en de Dorpsbouwmeester. Veel verzoeken aan de commissie betreffen, logischerwijze, de verduurzaming, uitbreiding en verbouwing van monumenten. Vaak wordt er door de commissie een bezoek aan het pand gebracht vooruitlopend op een bespreking. Ook is er per mail en telefoon regelmatig vooroverleg met initiatiefnemers en case-managers. De ervaring is dat in deze vooroverleggen aanzienlijke kwaliteitswinst geboekt wordt, tot tevredenheid van de initiatiefnemers en hun architecten en bouwers. De commissie is meedenkend maar tegelijk ook precies, waar het gaat om behoud van monumentale waarden. In 2023 zijn er

Weer een monument de toekomst in geholpen: het zeer achterstallige onderhoud van de gevels van Berg 84 is fraai verholpen.

9

12

bijeenkomsten geweest.

De zacht uitgedrukt pittige verbouwing van de ingestorte monumentale boerderij aan de Gerwenseweg vordert gestaag.

De ingrijpende restauratie van het voormalig postkantoortje aan de Berg is afgerond. Chapeau voor eigenaar, aannemer en architect.

MONUMENTEN COMMISSIE

COMMISSIE In 2023 is er weer een vaste ambtelijke secretaris voor de commissie waardoor de afstemming verbeterd is bij plannen die zowel door de monumentencommissie als de welstandscommissie worden getoetst. De vergaderingen van de monumentencommissie zijn in 2023 bijgewoond door een vaste vertegenwoordiger van de Drijehornick. Sinds 2023 is er gelukkig ook een (inhoudelijk) verantwoordelijke voor het erfgoedbeleid bij de gemeente Nuenen.

ERFGOEDNOTA Door Drijehornick verzorgde informatieborden

De gemeenteraad heeft op 12 oktober 2023 de Beleidsnota Erfgoed vastgesteld. In een klankbordgroep, waarin ook de monumentencommissie vertegenwoordigd was, is de concept nota besproken. Een mijnpaal en de basis voor een helder erfgoedbeleid. De commissie heeft op verzoek aangegeven welke nieuwe inhoudelijke zaken onder de loep genomen moeten gaan worden, zoals de inventarisatie van erfgoed uit de wederopbouwperiode en de Post65-tijd (19651990).

VOORLICHTING AAN EIGENAREN In 2023 zijn alle monumenten-eigenaren uitgenodigd op het gemeentehuis om hun vragen te beantwoorden over verduurzaming van monumentaal erfgoed. Hiervoor was een tentoonstelling over verduurzaming opgesteld. Een beperkt aantal, maar zeer belangstellende eigenaren, was hierbij aanwezig.

Tentoonstelling in het gemeentehuis over verduurzaming van monumenten

Cultuurhistorische waardenkaart Nuenen

10

Mooie art-deco uitzetter bij Rijksmonument Park 11

TOEKOMST VAN 'T VERLEDEN Soms is er een spanningsveld tussen behoud van monumentale waarden en de verduurzaming c.q. herbestemming van monumenten, terwijl herbestemming en verduurzaming allebei van belang zijn voor het voortbestaan van monumenten. Bij verduurzaming kan niet altijd de meest energetische oplossing gekozen worden, bv. bij het zoeken naar een plek voor zonnepanelen. Hier komen veel vragen over bij de commissie en het is altijd maatwerk. 'De toekomst van het verleden' is als titel voor meerdere publicaties gebruikt. bv. het boek van Thijs Weststeijn uit 2023 dat gaat over de teloorgang van erfgoed door de klimaatverandering.

AFWEGEN

Publicatie over de invloed van klimaatverandering op erfgoed

Bij herbestemming, bijvoorbeeld het maken van appartementen in een monument, kunnen monumentale waarden onder druk komen staan als het 'laadvermogen' van het monument wordt overvraagd, omdat er naast het belang van het erfgoed ook het belang van woningzoekenden telt. De commissie zoekt naar het juiste evenwicht van deze belangen. Dit speelde bijvoorbeeld bij de herbestemming van Berg 62.

Infographic Rijksdienst over zonnepanelen op erfgoed

Luchtfoto Berg 62

11

TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

18

Het Team Ruimtelijke Kwaliteit is in 2023 maal bijeengekomen in voltalligheid. Daarnaast zijn er werksessies geweest met enkele leden van het TRK. De adviezen betroffen stedenbouwkundige en landschappelijke voorstellen, bouwplannen en beleidsstudies. Op verzoek van de gemeentelijke projectleiders is er een evaluatief gesprek geweest met het TRK. De aanleiding hiervoor was dat het meenemen en integreren van de adviezen tijdens de soms lange voorbereidingstrajecten niet optimaal verliep. In goede samenspraak is de opzet van de verslagen verduidelijkt, worden er vaker en vroeger werksessies ingelast en is het initiatief voor een gerichte excursie naar verdichtingsprojecten genomen. Hierbij kwamen ook verschillende opdrachtgeversvormen aan de orde. De belangrijkste bespreekpunten van 2023 worden op de volgende bladzijden toegelicht.

Verrassend

12

TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

BOUWGIDS NUENEN In 2023 zijn er grote stappen gezet bij het maken van de Bouwgids Nuenen. Die zal begin 2024 aan de Raad worden aangeboden nadat in 2023 de Raad al is geinformeerd over de voortgang. Conclusie is dat er straks veel meer maatwerk kan plaatsvinden bij het dorps bouwen en dat alle betrokkenen vroegtijdig op de hoogte zijn van wat wel en wat niet kan. Nuenen loopt met deze aanpak echt voorop en het was een plezier om als TRK met deze externe auteurs samen te werken. Voor het TRK zal dit trouwens een veel efficientere advisering kunen gaan betekenen. We zijn zeer benieuwd naar de implementatie.

Kwaliteitsicoontjes Bouwgids Nuenen

KLOOSTERVERBOUWING In 2023 moest het verbouwingsplan voor het Klooster aan Park worden aangepast wegens noodzakelijke bezuinigingen. Benieuwd wat het resultaat van de bouwkundige aanbesteding gaat worden!

KLOOSTERTUIN Er is in 2023 doorgewerkt aan de randvoorwaarden voor het betaalbouw bouwen in het groen op deze plek. Als het gaat lukken, wordt dit een voorbeeldig project waar Nuenen grote stappen vooruit zet bij het Dorps Verdichten.

Luchtfoto van de Kloostertuin

VINKENHOFJES In 2023 is het plan voor de vervanging van de sociale woningbouw de Vinkenhofjes in Nuenen Zuid goed ontvangen. Ondanks de hoogte van een deel van de bebouwing, ondanks de hoeveelheid noodzakelijke parkeerplaatsen en ondanks een gerationaliseerd bouwsysteem krijgt Nuenen een kwalitatief mooi plan met betaalbare woningen in het groen. Chapeau voor opdrachtgever en architect.

Visual van de toekomstige bebouwing van de Vinkenhofjes

13 Visual van de nieuwe Vinkenhofjes vanaf de straat

Visual van de toekomstige grote ruimte in het klooster

STEMPEL Aan de Lyndakkers worden betaalbare woningen toegevoegd aan het woningbestand. Dat is een goede zaak natuurlijk. Er is hier gekozen voor een standaard rijwoningtype vanwege de lagere bouwkosten. Het blijkt echter dat dit hier ten koste gaat van het stedenbouwkundige maatwerk op locatie. Kwaliteit of kwantiteit, samengevat. Het is jammer dat deze standaard oplossingen blijkbaar niet handig zijn om kleinschalige nieuwbouw goed in te passen. Voorbeeldprojecten elders in het land laten zien dat sociale woningbouw zelfs een hogere kwaliteit kan bieden dan duurdere categorieen, omdat de rendementseisen bij corporaties lager zijn dan bij ontwikkelaars.

Huidige situatie Lyndakkers

VERDUURZAMEN WONINGCOMPLEXEN Bij complexen huurwoningen kan het voorkomen dat er woningen verkocht zijn aan de bewoner. Bij een collectieve aanpak waarbij duurzaamheids-maatregelen ook aan de buitenzijde goed zichtbaar zijn (dikker dak of gevel, andere kozijnen) kunnen de kopers mee doen maar ze zijn hiertoe niet verplicht. Dat is om meerdere redenen heel jammer; de ruimtelijk kwaliteit wordt geweld aan gedaan, het tempo van de noodzakelijke verduurzaming vertraagt en er treden koudebruggen op bij de verduurzaamde woningen. De complexeigenaar zou bij individuele verkoop altijd de randvoorwaarde moeten inbouwen dat de koper mee moet doen met de collectieve aanpak. Met een financieringsregeling zou geholpen kunnen worden: lagere energielasten zorgen dan voor afbetaling.

Studie naar aanvullende sociale woningbouw aan de Lyndakkers

Weigeraar dak- en -gevelrenovatie

14

ADVIESCOMMISIE OMGEVINGSKWALITEIT Vanaf 1 januari 2024 vallen de adviescommissies over ruimtelijke kwaliteit onder de noemer adviescommissie Omgevingskwaliteit. Voor initiatiefnemers verandert er waarschijnlijk voorlopig weinig. In de dagelijkse praktijk zullen we allemaal moeten gaan ervaren hoe de nieuwe regels rondom de Omgevingswet uitpakken. Ook in Europees verband wordt over integrale toetsing nagedacht, hieruit zijn de Davos richtlijnen ontstaan als een aanbeveling (zie bijlage). Een hele praktische vertaling hiervan is de Regeneratie-rozet. Dit is een ontwerptool waarbij de vele randvoorwaarden die van belang zijn tijdens de ontwerpfase in relatie tot elkaar besproken kunnen worden, ook met de medegebruikers. Een onderdeel hiervan is het natuur-inclusief bouwen dat beleidsmatig wel wordt beleden maar in de praktijk van alle dag nog nauwelijks zichtbaar is. Een actuele publicatie die helpt om dit onderwerp handen en voeten te geven is ''Stadsnatuur bouwen, naar een natuurinclusieve architectuur'', uitgegeven door NAI-010.

Regeneratie-rozet, FAAM architects

15 Stadsnatuur Bouwen, Nai010

SUPERVISOR NUENEN WEST

SUPERVISOR ARCHITECTUUR NUENEN WEST Dit jaar zijn de bouwvelden B, C en D in procedure gebracht en is het schetsplan voor de bebouwing langs de Parkzone door de supervisoren goedgekeurd. De landschappelijke inbedding wordt forser dan voorheen aangezet met bijvoorbeeld bomen in prive-tuinen en gevelgroen. De architectuur is minder historiserend en tijdlozer. Nog te ontwikkelen nieuwe bouwvelden zullen deels een hogere dichtheid moeten gaan hebben om te voldoen aan de vraag. Vergelijkbaar met projecten in de kern van Nuenen waar verdichten ook aan de orde is en waar de Bouwgids voorverkenningen levert, zal ook Nuenen West op die dichtere plekken verkleuren van sfeer.

Nuenen West parkzone

16

SUPERVISOR NUENEN WEST

Toekomstige bebouwing aan het nieuwe park in Nuenen West

17

20 23

DORPSBOUWMEESTER NUENEN JAARVERSLAG 2023

BIJLAGE DE 8 CRITERIA

De 8 criteria

In 2018 werd door de gezamenlijke Europese ministers van Cultuur de Verklaring van Davos over Baukultur gepresenteerd. In die verklaring werd gesteld dat de grote bouwopgaven waar we nu voor staan alleen kunnen aanpakken wanneer we de cultuur van het bouwen centraal stellen. Iedere ingreep in de fysieke omgeving moet bijdragen aan een betere omgevingskwaliteit en daarvoor is een integrale aanpak én verbeeldingskracht nodig, zo werd gesteld. In 2021 is een nieuw hoofdstuk aan de Verklaring van Davos toegevoegd: het Kwaliteitssysteem, waarin acht criteria zijn geformuleerd waaraan de kwaliteit van een plek zou kunnen worden afgelezen. Met de ondertekening van de Davos-verklaring Baukultur in 2018, committeerde de Nederlandse regering zich aan de ambitie om de cultuur van het bouwen zwaarder te laten wegen dan bijvoorbeeld de economische, technische of zelfs sociaalmaatschappelijke aspecten. Aan de kwaliteit van deze aspecten zou automatisch worden beantwoord bij aandacht voor de cultuur van het bouwen, zo is de gedachte. De Verklaring van Davos is daarmee een pleidooi voor de lange termijnvisie, voor het werken met niet-meetbare kwaliteitssystemen en voor het omarmen van complexiteit in het streven naar schoonheid en de beleving van de ruimte om ons heen, een ruimte waarmee iedereen zich kan identificeren en waar iedereen gebruik van wil maken en blijven maken.

Het gaat daarbij ook weer om de drie grondprincipes van architectuur die Vitruvius meer dan twee eeuwen geleden formuleerde: gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. Bij de Baukultur gaat het vooral om de cultuur van het samenwerken bij het tot stand brengen van een kwalitatief hoogwaardige stedelijke of landschappelijke omgeving in plaats van hoogwaardige bouwwerken in het algemeen. In de Nederlandse situatie is het stellen van cultuur boven bouwen uitermate relevant. We staan ook hier voor immense opgaven. Niet alleen moet er tal van woningen worden gebouw, maar ook de toekomst van ons land zelf staat op het spel met klimaatproblematiek, de stijgende zeespiegelstijging, de veranderende en teloorgaande biodiversiteit, de stikstikstofcrisis en de verarming van het landschap. De omgang met deze opgaven vraagt om een holistische visie die ver vooruitkijkt. Het is van groot belang dat architecten, stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, architectuurhistorici, en alle aanpalende vakgebieden in gezamenlijkheid gaan bouwen aan de toekomst van Nederland. Het ontwikkelen van een integrale visie en aanpak om zo het publieke belang te dienen moet weer bovenaan de agenda komen te staan. We hebben grote behoefte aan verbeeldingskracht en aan een nieuwe bouwcultuur van de toekomst.

Om het oordeel over een goede omgevingskwaliteit enigszins tastbaar en objectiveerbaar te maken zijn nu acht criteria geformuleerd: het Davos Baukultur Kwaliteitssysteem. Hiermee is tot doel gesteld om deze criteria te verwerken in wet- en regelgeving, ze toe te passen bij ontwerpprijsvragen en als instrument te gebruiken bij adviescommissies voor ruimtelijke kwaliteit. De criteria kunnen dienen als agenda voor gesprek en als een checklist om te voorkomen dat belangrijke aspecten van kwaliteit over het hoofd worden gezien wanneer wordt gebouwd aan onze omgeving. Een ruimtelijke ingreep is een culturele daad. Een uitgave van de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit: www.ruimtelijkekwaliteit.nl | info@ruimtelijkekwaliteit.nl tel. 033-3039820 | Oude Fabriekstraat 1, Peli 2.15, 3812 NR Amersfoort