2021-35 RV Bijlage 2 Omgevingsvisie Nuenen - Gewijzigd pag 66 - na de commissie Ruimte
Tekst van het document
Omgevingsvisie Nuenen
Colofon Titel: Omgevingsvisie Nuenen Status: Ontwerp Uitgevoerd door: Royal HaskoningDHV Nederland B.V. In opdracht van en in samenwerking met: Gemeente Nuenen c.a. Projectreferentie: BG6347 Auteurs: Thijs Sommers, Anja Boekenoogen, Vincent Janssen, Maarten Wansink Beelden: Vincent Janssen, Mark van Esdonk, Luuk Cornelissen, Anja Boekenoogen, Maarten Wansink Gecontroleerd door: Mariska Ruiter (d.d. 18 februari 2021) Vrijgegeven door: Thijs Sommers (d.d. 14 mei 2021) Projectleider gemeente: Jessica de Vrees Participatieadviseur gemeente: Tanja Bröcheler
Laatst gewijzigd: 23 september 2021
2
| Omgevingsvisie Nuenen
Colofon
Inhoudsopgave Colofon
2
Homepage
6
Kernkwaliteiten
8
Behoud het goede van Nuenen Kernkwaliteiten
9 17
Dorps en gezellig Groen en rustig
18 24
Opgaven
30
Inleiding Het kader Gezondheid als verbindende factor Hoogwaardige woon- en leefomgeving Vitale samenleving Robuust landschap Nuenen in Brainport
31 32 34 35 36 37 38
Visie
39
Kaart Gezondheid als verbindende factor Hoogwaardige woon- en leefomgeving
40 42 45
Wonen en ruimtelijke planvorming Warmtetransitie Een nog aantrekkelijker centrum van Nuenen Een groene woon- en leefomgeving
45 47 47 48
Vitale samenleving Robuust landschap
50 52
Natuurontwikkeling Landbouw Energietransitie
52 53 53
Nuenen in Brainport
55
Hoogwaardige woongemeente Groene ruimte van Brainport Bereikbaarheid en leefbaarheid
55 56 56
Doorwerking
59
Inleiding Sturingsfilosofie en rolverdeling Programma’s
60 61 63
Colofon
Omgevingsvisie Nuenen |
3
4
Omgevingsplan
65
Overgangsfase
66
De omgevingsvisie is klaar, maar niet af Heeft u een initiatief?
67 68
Totstandkoming
69
Totstandkoming
70
| Omgevingsvisie Nuenen
Colofon
Colofon
Omgevingsvisie Nuenen |
5
Homepage Welkom bij de omgevingsvisie van Nuenen! Hoe zien Nuenen, Gerwen, Nederwetten en Eeneind er in de toekomst uit? Dat is vastgelegd in de omgevingsvisie Nuenen. Deze visie gaat niet alleen over de kern Nuenen, maar over al onze kernen en buurtschappen. In de omgevingsvisie staat het toekomstbeeld van onze leefomgeving. Dit betreft de ruimte waarin we wonen, werken, elkaar ontmoeten en onze vrije tijd doorbrengen: de dorpen, bedrijventerreinen, het centrum, de sportvelden en het buitengebied met haar natuur, agrarisch landschap en recreatie. De visie beschrijft de kernkwaliteiten van Nuenen, benoemt de opgaven voor de fysieke leefomgeving en hoe deze samenkomen. De visie is opgebouwd uit de volgende onderdelen: Kernkwaliteiten
Opgaven
In 2019 en 2020 hebben de inwoners, ondernemers en belangenorganisaties verteld wat zij waarderen aan hun (woon)omgeving. De resultaten hiervan zijn de 'kernkwaliteiten' van Nuenen: groen, dorps, rustig en gezellig. Deze staan centraal in deze omgevingsvisie, om te koesteren en te versterken.
Naast de kwaliteiten die we willen beschermen, hebben we ook te maken met wettelijke taken, wensen, trends en ontwikkelingen die we een plek moeten geven. Deze komen terug in de opgaven. De 'opgaven' geven de gewenste situatie weer en wat daarvoor nodig is (uitgangspunten). Voor onze gemeente hebben we dit gebundeld in de volgende vier opgaven:
Visie In het visiedeel komen de kernkwaliteiten en opgaven samen. Het beschrijft per opgave hoe wij de toekomst van gemeente Nuenen zien in het komende decennium. Binnen dit deel komen de verschillende thema’s aan bod, geven we inzicht in hoe deze met elkaar samenhangen, en zijn keuzes op hoofdlijnen gemaakt.
• • • •
Hoogwaardige woon- en leefomgeving Vitale samenleving Robuust landschap Nuenen in Brainport
Gezondheid is hierbij de verbindende factor. Dat klinkt misschien raar, maar dat is het niet. Onze leefomgeving heeft namelijk veel invloed op onze gezondheid. Denk aan de luchtkwaliteit of geluidsoverlast, maar ook aan de mogelijkheid om te sporten en elkaar te ontmoeten.
Doorwerking
Totstandkoming
Hoe gaan wij de omgevingsvisie gebruiken en onze keuzes waarmaken? Dat komt terug in de 'doorwerking'.
De omgevingswet gaat ervan uit dat we samen - samenleving en gemeente - verantwoordelijk zijn voor de fysieke leefomgeving. Vanuit die gedachte is het ook niet meer dan logisch dat de omgevingsvisie samen – door gemeente, inwoners, ondernemers, verenigingen en deskundigen is gemaakt: “Wij denken na over de toekomst van Nuenen, denkt u met ons mee?”
De omgevingsvisie is de basis voor het later op te stellen omgevingsplan. Dit plan vervangt onder andere alle bestemmingsplannen van gemeente Nuenen. De visie geeft ook richting aan alle andere – deels verplichte – gemeentelijke programma´s en plannen. De gemeente neemt een positieve houding aan tegenover initiatieven die passen binnen de omgevingsvisie en een bijdrage leveren aan de kernkwaliteiten en opgaven.
Op verschillende momenten hebben inwoners en organisaties meegedacht over de omgevingsvisie. Dit vinden wij belangrijk, want de leefomgeving is niet alleen de verantwoordelijkheid van de gemeente; de leefomgeving maken we samen!
Waarom een visie? Iedere gemeente in Nederland stelt op basis van de nieuwe Omgevingswet een omgevingsvisie op. Met de omgevingsvisie maken we één beleid voor Nuenen voor onze fysieke leefomgeving. Denk hierbij aan gebouwen, wegen, water, bodem, landschappen, natuur en erfgoed. Als we het in deze visie over Nuenen hebben, dan horen daar ook de kerkdorpen en buurtschappen bij. In de omgevingsvisie komt onder andere de ruimtelijke ordening, de inrichting van het openbaar gebied en het milieu aan bod. Daarnaast komen ook de nationale thema’s duurzaamheid, energietransitie, klimaatadaptatie én gezondheid in de omgevingsvisie aan bod.
6
| Omgevingsvisie Nuenen
Homepage
De omgevingsvisie blijft actueel De realisatie van de ambities uit de visie vergt vele jaren: zeker tien tot vijftien jaar. Periodiek bekijken we de voortgang van de visie en wordt deze geëvalueerd. Op deze manier bekijken we of we op de goede weg zijn of dat bijsturing wenselijk is. Bijvoorbeeld door de bestuurlijke middelen, financiën of juridische instrumenten (omgevingsplan en programma’s) anders in te zetten, of ambities en doelstellingen in de omgevingsvisie bij te stellen. De gemeenteraad beslist De gemeenteraad stelt de omgevingsvisie vast. Ook wijzigingen in de omgevingsvisie vragen om een besluit van de gemeenteraad. Dit gaat via de wettelijke procedure van inspraak: • ter inzage leggen van ontwerpvisie, • mogelijkheid indienen reacties/zienswijzen, • vaststellen visie door de gemeenteraad. Omdat de omgevingsvisie algemeen beleid bevat, is het na het vaststellen van de visie niet mogelijk hierop reacties in te dienen (bezwaar en/of beroep).
Homepage
Omgevingsvisie Nuenen |
7
Kernkwaliteiten
Behoud het goede van Nuenen Nuenen, Gerwen en Nederwetten: drie dorpen in het groen tussen de steden Helmond en Eindhoven. Nuenen ligt midden in de Brainportregio. De grootstedelijke dynamiek is altijd dichtbij maar tegelijkertijd ook ver weg. Dichtbij, omdat Eindhoven en Helmond met hun voorzieningen op een steenworp afstand liggen en goed bereikbaar zijn. Ver weg, omdat van de stedelijke hectiek weinig is te merken door de groene omgeving, die als buffer werkt. Nuenen is een vitale samenleving die leeft en waarin mensen bereid zijn de handen uit de mouwen te steken, ook voor elkaar. Meedoen en bijdragen zijn vanzelfsprekend. De bewoners van Nuenen leven in het algemeen in goede gezondheid in een door groen omgeven samenleving, waarbij sociale contacten het leven verrijken. Dit alles leidt tot levendige dorpskernen waar gebouwen, openbare ruimten en groenelementen openlijk, maar niet opzichtig, getuigen van de rijke geschiedenis. Denk aan de nalatenschap van Van Gogh. Onder kernen en landschap is de ontstaansgeschiedenis beschreven en de huidige situatie. Onder kernkwaliteiten is beschreven hoe de inwoners van Nuenen deze kwaliteiten ervaren en beleven.
1815 - Nuenen als historische kern: Goed ontsloten in het stedelijke netwerk. Duidelijke aanwezigheid van de Dommel en de Hooidonksche beek tussen twee hogere heidegebieden. De kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten zijn ontstaan op de hogere gronden tussen de beken, omgeven door voedselrijke landbouwgronden.
Behoud het goede van Nuenen
Omgevingsvisie Nuenen |
9
1900 - Eerste kleurenkaart: De ontginningen van het heidegebied worden zichtbaar. De kavels op de hoge en droge gronden zijn duidelijk groter verkaveld dan de kavels op de lage en natte gronden. Dit komt door de benodigde sloten en greppels voor de afwatering van de natte gebieden in het beekdal en broekontginningslandschap.
10
| Omgevingsvisie Nuenen
Behoud het goede van Nuenen
1980 – Ruilverkaveling: De ruilverkaveling leidt tot grotere kavels en meer efficiëntie. Een groot deel van het heidegebied is omgevormd tot productiebossen en akkers. Eindhoven groeit verder richting Nuenen, het beekdal van de Dommel is nog goed zichtbaar als groene ruimtelijke barrière tussen Nuenen-Eindhoven. Ook de kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten zijn flink uitgebreid, net als Buurtschap Eeneind en de bedrijventerreinen.
Behoud het goede van Nuenen
Omgevingsvisie Nuenen |
11
2019 - Groene gemeente in stedelijk netwerk: Eindhoven is tegen het Dommeldal aangegroeid en er is een stedelijk netwerk rondom Nuenen ontstaan. De woonkernen Nuenen, Nederwetten, Gerwen en buurtschap Eeneind zijn sterk uitgebreid, maar blijven omringd door een groene omgeving. Het bedrijventerrein ten zuiden van buurtschap Eeneind is flink uitgebreid en sluit hierdoor bijna aan op het bedrijventerrein ‘Spaarpot’ ten noorden van Geldrop.
Kernen De huidige ligging van de kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten is bepaald door de landschappelijke ontwikkelingen uit het verleden. Aan de basis van de verstedelijkingen ligt het landschap, de aanwezigheid van zowel hoge en lage gronden en stromend water maakten deze omgeving interessant om nederzettingen te stichten. De relatie tussen de kernen en het landschap is nu nog steeds duidelijk aanwezig. Onder andere door het vele groen in de kernen, die de verbinding vormt tussen de woonkernen en het landschap. Bovenstaande interactieve figuur geeft een aantal historische kaarten weer, waarop de historische ontwikkeling van Nuenen is te zien. Door op een jaartal te klikken, wordt de kaart van dat jaar getoond. De eerste bewoning vond plaats rond ca. 9000 voor Christus. De hoge gronden, tussen het beekdal van De Dommel en de Hooidonksche beek, waren zeer geschikt voor bewoning. Door de hogere ligging vormde overstromingen van de beken geen gevaar. Daarnaast is het aanwezige water één van de belangrijkste redenen waarom dit gebied geschikt was voor bewoning. Dit water was multifunctioneel, het werd gebruikt om te drinken, de akkers te bevloeien, als infrastructuur en diende ook als natuurlijke verdedigingslijn. Op de hogere verbindingen tussen de kernen ontstonden wegen, waaraan de kenmerkende lintbebouwing ontstond.
Nuenen De kern Nuenen is ontstaan rond de oude brinken (open ruimtes in de kernen) van de buurtschappen Berg en Heieind. De bebouwing rond deze brinken ademt het historische karakter van deze locaties nog steeds. De oude structuren vanaf de brinken zijn in de huidige dorpsstructuur door de aanwezigheid van de oude bebouwing en laanbeplanting nog goed herkenbaar.
12
| Omgevingsvisie Nuenen
Behoud het goede van Nuenen
Onder invloed van Eindhoven en Helmond is de kern Nuenen de afgelopen tientallen jaren stapsgewijs gegroeid. In eerste instantie in westelijke richting in het kleinschalige dal van de Kleine Dommel. Later ook aan de zuidzijde richting Eeneind en de oostzijde richting de bosgebieden. Deze uitbreidingen vonden plaats rond het centrum van de kern, dat ondanks de groei haar historische karakter heeft behouden. Naast de historische bebouwing speelt groen (het Park Houtrijk, het Park in het centrum, Gerechtslinde, de algemene begraafplaats en het Reformatorische kerkje) hier een nadrukkelijke rol in. De uitstraling van de dorpsranden is divers. De bebouwing is door historische paden en bosjes met het kleinschalige landschap verweven. Door de aanwezigheid van landerijen, bosgebieden en singel- en laanbeplantingen hebben de randen aan de oostzijde ook een aantrekkelijk groene uitstraling. Grotere winkelpanden en andere voorzieningen als de middelbare school en het zwembad zijn in het centrum gelegen. Ten westen van de Opwettenseweg ligt het bedrijventerrein Berkenbos. Gerwen Gerwen is een zogenaamd 'kransakkerdorp': een dorpshart met rondom wegen en gehuchten. De oorspronkelijke structuur is nog goed herkenbaar. Kleine dorpse uitbreidingen hebben deze structuur niet aangetast.
Er staan voornamelijk vrijstaande woningen op ruime kavels, die het dorp een groene en ontspannen sfeer geven. Ook de oorspronkelijk groenstructuur met 'plaatsen/brinken' (driehoekige groene ruimten), zoals aan ‘de Ruikert’ en ‘Torenakker’ zijn nog steeds aanwezig. Het dorp ligt nog vrij ten opzichte van de omliggende kernen. Nederwetten Nederwetten is een zogenaamd 'domeinakkerdorp': een groep boerderijen rondom een centraal gelegen boerderij, omgeven door een schildvormig omwald terrein. Ondanks de groei is de structuur nauwelijks veranderd. Ook hier staan voornamelijk vrijstaande woningen op ruime kavels, die het dorp een groen en ontspannen sfeer geven. Het dorp ligt nog vrij ten opzichte van de omliggende kernen. Aan de oostkant wordt Nederwetten begrensd door het natuurlijke Dommeldal. Eeneind Het buurtschap Eeneind is ontstaan als een zogenaamde 'stationsnederzetting': bij het inmiddels afgebroken stationnetje kwamen woningen en fabriekjes. Het spoor bepaalt sterk de structuur van de woonbebouwing, doordat het deze in tweeën splitst. Ten noorden van het spoor ligt de woonwijk. Ten zuiden van het spoor staan de restanten van de oude spoorbebouwing en ligt groen. Direct daarachter ligt de moderne industriebebouwing van bedrijventerrein Eeneind. De overgangen tussen het kleinschalig landschap, de woonbebouwing en industrieterrein zijn groot.
Aan de zuidkant sluiten de bedrijventerreinen van Eeneind en Geldrop bijna op elkaar aan. Aan de oostkant van Eeneind ligt waardevolle natuur en landgoed Gulbergen. De belangrijkste kwaliteiten van de kernen zijn: • • • •
Een dorpse omgeving, omsloten door groen – te midden van stedelijke agglomeraties; Kenmerkende plaatsen/brinken en dorpspleinen; Kenmerkende lintbebouwing; De aanwezigheid en zichtbaarheid van historische- en cultuurhistorische elementen wat Nuenen een pittoreske uitstraling geeft; • Het goed bewaarde pittoreske dorpscentrum van Nuenen (beschermd dorpsgezicht) met veel voorzieningen zoals cafés en restaurants; • Gevarieerd woningaanbod, langs de historische linten en in de uitbreidingswijken; • Nuenen is goed ontsloten met de omgeving.
Behoud het goede van Nuenen
Omgevingsvisie Nuenen |
13
Landschap Het landschap is in te delen in vier verschillende landschapstypen: het jonge kampenlandschap, beekdallandschap, broekontginningslandschap en oud hoevenlandschap. De ligging van de kernen Nuenen, Gerwen en Nederwetten is gebaseerd op het landschap en vormt een relatie met de landschapstypen. Bovenstaande interactieve figuur geeft een aantal historische kaarten weer, waarop de historische ontwikkeling van Nuenen is te zien. De verschillende landschapstypen hebben elk hun eigen uitstraling en eigenschappen. De grenzen tussen de landschappen zijn gedurende de jaren vervaagd, onder andere door ruilverkaveling, verstedelijking, schaalvergroting en technische hulpmiddelen zoals drainage en peilbeheer van het grondwater. Het behoud en de versterking van de eigenschappen en kwaliteiten van de verschillende landschapstypen draagt bij aan de kernkwaliteiten van Nuenen.
Jong kampenlandschap (Jonge ontginningen) Dit gebied bevindt zich vooral aan de oostkant van Nuenen, op de hoger gelegen gronden, en is pas relatief laat in gebruik genomen De heide werd verwijderd om het areaal landbouwgrond en productiebos uit te kunnen breiden. Doordat het gebied relatief droog was, waren weinig afwateringsloten nodig. Hierdoor is dit gebied nu vooral herkenbaar door de grote, recht verkavelde percelen en de hoger gelegen bospercelen met vooral grove den en spar. De wegen zijn recht met verspreide bebouwing. De kavels staan vaak recht op de ontginnings-as. De belangrijkste kwaliteiten van de jonge ontginningen zijn: • • • • •
Grootschalige bospercelen met extensieve recreatieve mogelijkheden; Ecologisch waardevolle noord-zuid natuurverbinding (NNB) met afwisselend droge en natte natuur; Efficiënte en grote kavels geschikt voor landbouw; Deels natuurgebied, deels productiebos, deels agrarisch; De bospercelen hebben een grote CO2 opnamecapaciteit.
Beekdallandschap (Kleine Dommel en Dommel)
14
| Omgevingsvisie Nuenen
Behoud het goede van Nuenen
Het beekdallandschap is ontstaan door de aanwezigheid van de Dommel. Via een stelsel van sloten, greppels en beekjes wordt de Dommel gevoed met regenwater en kwel (grondwater dat uit de bodem omhoog komt) uit het gebied. Het beekdal wordt gekenmerkt door een kronkelende Dommel met daar omheen een zeer onregelmatig verkaveld landschap, vaak haaks op de beek. Vanwege de natheid van het gebied rondom de Dommel zijn de kavels klein, zodat goed ontwaterd kon worden. De kavels werden omsloten met beplanting als kavelscheiding of om schaduw te bieden aan het vee. In het landschap bevinden zich kleinschalige landschapselementen en cultuurhistorische elementen als molens en boerderijen. In het beekdal van de Kleine Dommel of Rul vinden we o.a. de Hooidonkse watermolen, de Opwettense watermolen (1306) en de Collsche watermolen (met molenaarshuis; vroegste vermelding 1335). Rondom het beekdal liggen de hogere gronden. Hierop liggen de historische wegen met bijbehorende lintbebouwing. Deze lintbebouwing is aan de westzijde van het beekdal grotendeels verdwenen door de stedelijke uitbreidingen rondom Eindhoven. Het beekdal doet dienst als recreatief gebied voor zowel Eindhoven als Nuenen. De belangrijkste kwaliteiten van het beekdallandschap zijn: • • • • • •
Kleinschalig extensief recreatielandschap met open en gesloten gebieden; Ecologisch waardevolle noord-zuid natuurverbinding (NNB) met vooral natte natuur; Recreatieve schakel en verbinding tussen Nuenen en Eindhoven; Waterbergingsfunctie van de Dommel en de Kleine Dommel; Het gebied is door zijn oudheid rijk aan cultuurhistorische elementen en verhalen; Door de hoge vochtigheid heeft het een temperende werking op klimaat.
Oud hoevenlandschap (Oude ontginningen) Het ontstaan van het landschap van de oude ontginningen gaat ver terug naar de tijd van de intrede van de landbouw en veeteelt. De hoge en droge gronden vormde de ideale basis voor landbouw. Het landschap van de oude zandontginningen is een halfopen, kleinschalig landschap met onregelmatige, organisch gevormde wegen en een onregelmatig blok-verkavelingspatroon. Er is een grote diversiteit aan landschapselementen zoals onder andere lanen, houtwallen, bomenrijen en solitaire bomen. Door deze landschapselementen zijn ook de open ruimten gevarieerd in omvang en vorm. Daarnaast maken ook de, door een specifieke ploegwijze ontstane, bolle akkers deel uit van dit landschap. Deze akkers zijn de restanten van de eerste landbouw in dit gebied. Deze akkers werden bemest door het opbrengen van schapenmest en heideplaggen. De belangrijkste kwaliteiten van de oude ontginningen zijn: • • • • •
Aaneenschakeling van verschillende landschappelijke karakteristieken maakt het ecologisch interessant; Herbergt een aantal historische bolle akkers; Bevat een kronkelig wegenpatroon, veelal voorzien van laanbeplanting; De verkaveling is kleinschalig en onregelmatig geroeid; Verspreide bebouwing met transparante bebouwingslinten, met doorzichten richting het beekdal en de dorpsranden; • Het gebied is door zijn oudheid rijk aan cultuurhistorische elementen en verhalen. Broeklandschap (Hooidonksche Beek en Prinsche Wetering) Voor de ontginningen, die van de 18e tot de 20e eeuw plaatsvonden, bestond dit gebied vooral uit moeras en nat bos. Nat bos heeft een grote meerwaarde voor de biodiversiteit en komt rondom Nuenen meer voor dan droge bostypen. De moeraszones werd gevormd door de natuurlijke laagtes in het landschap in combinatie met kwel en de wateraanvoer van de Hooidonksche Beek en Prinsche Wetering. Het broeklandschap gebied was vroeger overstromingsvlakte voor de Dommel en heeft deze functie nog steeds. Het landschap zoals we dat nu kennen is ontstaan door de omvorming van de moeraszone, voedselrijk bos en natte voedselrijke gronden naar agrarische gronden. Deze gronden werden, vanwege natte eigenschappen, voornamelijk gebruikt voor veeteelt. Het landschap is kleinschalig en organisch.
In het landschap zijn nog elementen zichtbaar van rabattenbossen, dit zijn langwerpige ophogingen die gelegen zijn tussen greppels. Dit werd gedaan om droge stroken te verkrijgen op de natte gronden. De rabatten werden toegepast voor de productie van hout. De belangrijkste kwaliteiten van het Broeklandschap zijn: • Intiem (nat) bosgebied met extensieve recreatie; • Landschappelijk uitloopgebied aan de noordzijde van de kern Nuenen;
Behoud het goede van Nuenen
Omgevingsvisie Nuenen |
15
• De bosgebieden en natuurlijk beplante kavelgrenzen zijn ecologisch waardevol; • Wegen zijn voorzien van laanbeplanting; • Met name agrarisch weidegebied afgewisseld met bospercelen.
16
| Omgevingsvisie Nuenen
Behoud het goede van Nuenen
Kernkwaliteiten Volgens de inwoners zijn groen, dorps, rustig en gezellig de belangrijkste kernkwaliteiten voor de dorpen. “Onze gemeente heeft veel moois te bieden” en “houd Nuenen zoals het is”, is in essentie dan ook de boodschap vanuit de Nuenense samenleving. Maar wat houden die kernkwaliteiten nu precies in? Daar hebben de inwoners meer kleur aangegeven. Zie de onderstaande omschrijving en fotocollage. Dat Nuenen veel moois heeft te bieden, is een verdienste van de Nuenense samenleving. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur én de Nuenense samenleving om de kernkwaliteiten te koesteren en te versterken. De dorpskernen liggen in een groene, landelijke en parkachtige omgeving. Het landschap straalt een oase van rust, groen, ruimte en cultuurhistorie uit. Tegelijkertijd biedt het buitengebied ruimte aan recreatie, natuur en ondernemerschap. Maar de kernkwaliteiten staan op gespannen voet met sommige opgaven en ontwikkelingen. De bereikbaarheid en verkeersveiligheid van Nuenen staan onder druk en dienen in de toekomst verbeterd te worden. De leegstand van winkels in de centra, de ruimtelijke kwaliteit van bedrijventerreinen en de leefbaarheid in woonwijken, zoals Nuenen-zuid, zijn opgaven waar we mee aan de slag moeten. Ook moeten we met landelijke opgaven als de energietransitie (grote zonnevelden) aandacht hebben voor de kernkwaliteiten.
De kernkwaliteiten vormen dus de lat waarlangs we alle initiatieven leggen.
Kernkwaliteiten
Omgevingsvisie Nuenen |
17
Dorps en gezellig Onder ‘dorps en gezellig’ verstaan we: Pittoreske dorpen en een bruisend centrum, waar voor jong en oud iets te doen is. De aanwezige recreatie en toerisme zorgen voor ontspanning en sociale contacten. Nuenen kenmerkt zicht door de dorpse, groene en rustige woonomgeving. Samen met de voorzieningen als het knusse centrum met gezellige terrassen op korte afstand en de sociale samenhang maakt dit dat Nuenen een fijne plek om te wonen is. Daarnaast beschikt Nuenen over veel cultureel erfgoed, waaronder de herinneringen van Vincent van Gogh, vele rijks- en gemeentelijke monumenten, een rijks dorpsgezicht en enkele gemeentelijke dorpsgezichten. Nuenen ligt op korte afstand van de metropool Eindhoven en Helmond. Met de rust om je heen kun je snel gebruik maken van nog meer voorzieningen. Dat maakt Nuenen nog aantrekkelijker. Onderstaande afbeeldingen laten zien wat de inwoners kenmerkend vinden voor dorps en gezellig.
18
| Omgevingsvisie Nuenen
Kernkwaliteiten
Kernkwaliteiten
Omgevingsvisie Nuenen |
19
20
| Omgevingsvisie Nuenen
Kernkwaliteiten
Kernkwaliteiten
Omgevingsvisie Nuenen |
21
De inwoners hebben veel verschillende omschrijvingen genoemd. Deze kwaliteiten, die zowel te maken hebben met de fysieke als de sociale kant van Nuenen, zijn als citaten in de tekst opgenomen. Historische centrum van Nuenen Midden in het historisch centrum van Nuenen ligt ‘het Park’, een beschermd dorpsgezicht. Het park is een groene oase met daaromheen verschillende historische gebouwen zoals het Klooster, de Heilige Clemenskerk en de begraafplaats. De kern bestaat uit een driehoekige groene ruimte. ‘Het Park’ is een goed bewaard dorpscentrum uit de tweede helft van de negentiende en het eerste kwart van de twintigste eeuw. Deze historische karakteristiek moet in stand worden gehouden en waar mogelijk versterkt. Het compacte centrum van Nuenen bevat veel voorzieningen. De openbare ruimte, met veel groen, maar ook pleinen en karakteristieke straten zorgt ook voor de dorpse kwaliteit. “De historische karakteristieken in combinatie met de gezellige terrassen en ambachtelijke winkeltjes in het centrum zorgen voor een pittoresk centrum”. Dorpslinten De dorpslinten zijn de oude toegangswegen van Nuenen. Langs deze linten staan vooral oude boerderijen, arbeiderswoningen en villa's met daartussen enkele nieuwere winkels en woningen.
Het gebied ten noorden en westen van de kern van Nuenen wordt nog steeds bepaald door een nederzettingspatroon met kleine dorpen (Nederwetten en Gerwen) en gehuchten (Heerendonk, Spekt, Stad van Gerwen, Nieuwe Dijk en Rullen). Al deze nederzettingen, met een kleinschalig karakter, bezitten bijzondere waarden. In Gerwen bijvoorbeeld wordt het dorpsbeeld mede bepaald door een schoolgebouw (St. Clemens) in de stijl van de Amsterdamse School (ca. 1929) en de monumentale St. Clemenskerk (1618). Woongebieden De kernen Nuenen, Gerwen, Nederwetten en buurtschap Eeneind bevatten een breed palet aan woningen: karakteristieke bebouwing in historische centra, uitbreidingswijken en landelijke woningen en boerderijen langs de verbindingswegen. “De langgevelboerderijen in het landschap zijn kenmerkend voor het buitengebied van Nuenen”. Voor de kern Nuenen geldt dat het centrum, met zijn karakteristieke lint- en centrumbebouwing,
22
| Omgevingsvisie Nuenen
Kernkwaliteiten
bepalend is voor ’het gezicht’ van Nuenen naar buiten. Het merendeel van de inwoners woont in de uitbreidingswijken. Deze wijken zijn onderdeel van de beleving van de bewoners van het wonen in Nuenen als geheel. “De rustige woonwijken, met veel groen en ruimte voor spelende kinderen op straat maakt het echt fijn om hier te wonen”. Rondom de woningen is veel groen en openbare- en buitenruimte te vinden. Dit zorgt voor een vriendelijk en ontspannen woonmilieu. Sociale cohesie en het verenigingsleven Dat Nuenen en het verenigingsleven sterk met elkaar verbonden zijn, blijkt uit het aantal actieve verenigingen met activiteiten voor jong en oud; meerdere sportclubs, culturele verenigingen en buurthuizen. “Je kunt in Nuenen veel dingen met vrienden doen, zoals sporten en muziek maken”. Daarnaast zijn er veel mensen die zich bezighouden met de instandhouding van het culturele erfgoed, zoals het Vincent van Gogh erfgoed. Het rijke verenigingsleven van Nuenen toont ook de sterke sociale cohesie binnen de samenleving. De interesse in elkaar, naar elkaar omkijken, elkaar helpen en voor elkaar zorgen bevestigen deze sociale binding. “Even op de koffie bij de buurvrouw is ook onderdeel van het dorpse gevoel”. De hulp van vrijwilligers en mantelzorgers, die ook zijn opgenomen in het gemeentelijk beleid, zijn een sterk fundament voor een succesvolle gemeente.
Het centrum van Nuenen dient ook als sociale ontmoetingsplaats, voor jong en oud. De gezellige restaurantjes, cafés en terrassen rond het park dienen als centraal punt voor ontmoeting en zijn hierdoor het kloppend hart van de samenleving. “In het centrum van Nuenen is het vaak gezellig druk, het is de ideale plek voor een ijsje of om lekker uit eten te gaan”. Levendigheid Naast het verenigingsleven heeft Nuenen ook veel te bieden op het gebied van recreatie en toerisme. De gezellige terrasjes, die in de zomer vol zitten met fietsers en wandelaars. De vele restaurants en eetcafés zorgen ervoor dat het ook in de avonden en het weekend bruist. Het erfgoed van onder andere Vincent van Gogh, wat zowel binnen als buiten een publiekstrekker is, zorgt voor extra dynamiek in het centrum en daarbuiten. “Dankzij Vincent van Gogh is een toerist met fototoestel geen onbekend beeld in Nuenen”.
Onder dorps en gezellig verstaan we: • Een dorpse omgeving, omsloten door groen – te midden van stedelijke agglomeraties; • Een kenmerkende lintbebouwing; • De aanwezigheid en zichtbaarheid van historische- en cultuurhistorische elementen wat Nuenen een pittoreske uitstraling geeft; • Het goed bewaarde pittoreske en gezellig dorpscentrum van Nuenen (beschermd dorpsgezicht) met veel voorzieningen zoals cafés, restaurants en terrassen; • Gevarieerd woningaanbod, langs de historische linten en in de uitbreidingswijken; • Sociale cohesie met veel (verenigings-)activiteiten voor jong en oud; • Veel mensen die zich inzetten voor de samenleving, zowel als individu en als groep; • Typische evenementen, zoals de Van Gogh loop en de tienertent tijdens carnaval in Nuenen en veulenkeuring in Gerwen en beeldbepalende evenementen, zoals Bloem en Tuin, die bovendien goed aansluiten bij de kernkwaliteiten van een ‘Groen’ Nuenen; • Nuenen is goed omsloten met de omgeving.
Kernkwaliteiten
Omgevingsvisie Nuenen |
23
Groen en rustig Onder groen en rustig verstaan we: karakteristieke woonkernen, met veel (monumentaal) groen en ruimte voor ontspanning, omgeven door een afwisselend en aantrekkelijk landschap. Door twee landschappelijke zones wordt Nuenen gescheiden van Eindhoven en Helmond. De ligging dicht bij deze steden maakt Nuenen een gewilde woonplaats. In tegenstelling tot Eindhoven en Helmond heeft Nuenen geen ’24-uurs’ leven. Dit vormt de basis van een rustige en prettige leefomgeving. De bebouwingsdichtheid van de kernen in Nuenen is ook lager dan die van de omliggende steden, er wonen minder mensen op een groter oppervlak. Ondanks de ligging midden in de metropool van Eindhoven, zorgt de inrichting van het landelijk gebied, met vooral natuur en agrarisch gebruik voor een rustige leefomgeving. "Vanuit onze tuin kijken we vaak naar de zondersondergang in het open landschap”. Onderstaande afbeeldingen laten zien wat de inwoners kenmerkend vinden voor groen en rustig.
24
| Omgevingsvisie Nuenen
Kernkwaliteiten
Kernkwaliteiten
Omgevingsvisie Nuenen |
25
26
| Omgevingsvisie Nuenen
Kernkwaliteiten
De inwoners hebben veel verschillende omschrijvingen genoemd. Deze kwaliteiten, die zowel te maken hebben met de fysieke als de sociale kant van Nuenen zijn als citaten in de tekst opgenomen. Het Dommeldal, ten westen van Nuenen, vormt de overgang tussen de uitbreidingswijken van Eindhoven en het authentieke landschap van Nuenen. De boszone aan de oostkant van Nuenen vormt de natuurlijke scheiding met Helmond. Niet alleen het groen buiten de kernen draagt bij aan het groene karakter, maar ook het groen binnen de kernen, zoals tuinen, de bomen en bermen aan de straat, parken en de waardevolle groenstructuren. Deze verspreid liggende groengebieden, die ook ruimte bieden voor recreatie, benadrukken de kernkwaliteit ‘rustig’. “Het groen in en rondom de wijk is een plek om te ontspannen, we komen hier graag met ons gezin”. De aanwezigheid van het water, zoals de beken en vele sloten, zijn typerend voor het gebied rondom Nuenen. Hierin vervullen de Hooidonksche beek en de Dommel de hoofdrol. In het verleden was de occupatie, het stichten van nederzettingen, sterk verbonden met het landschap. De landschappelijke ligging, de aanwezigheid van water en potentiële weide- en landbouwgronden speelden hierbij een cruciale rol. De dorpse structuren, de verbinding tussen de kernen en linten, zijn nauw verbonden met elkaar en worden benadrukt door bomenlanen.
Deze bomenlanen zijn ook nu nog herkenbaar en beeldbepalend. “Vanuit het centrum fiets je door de oude bomenrijen zo het landschap in”. De moderne uitbreidingen sluiten minder aan op deze historische structuren, mede doordat deze veelal zijn toegevoegd aan de randen van de kernen. Groenstructuren in de kernen De groene uitstraling komt voort uit de stedenbouwkundige structuur. De verschillende wijken hebben elk een eigen opzet en groene invulling, waardoor binnen de kernen een gevarieerde groenstructuur aanwezig is. Ook de vele tuinen, parken en begraafplaatsen maken deel uit van deze groenstructuur. “Als je op een bankje in het park zit, kan je de vogels horen fluiten”. De groenstructuur heeft daarnaast een sterke relatie met de ontstaansgeschiedenis en het monumentale karakter van de kernen. Met name rond het oude centrum van
Kernkwaliteiten
Omgevingsvisie Nuenen |
27
Nuenen en in buurtschap Eeneind is veel historisch groen aanwezig. Oude groenstructuren en individuele bomen sluiten aan op de bebouwing in de kern en versterken hiermee het karakter van de historische elementen. Vanuit de centra gaan diverse historische wegen begeleid door laanbeplantingen het buitengebied in. “De driehoekige brinken, ontstaan door de historische wegenstructuur, zijn nog steeds zichtbaar in het centrum. Leuk dat deze brinken nog steeds aanwezig zijn”. Landschap en natuurgebieden In het buitengebied van de Nuenen maakt een groot aantal gebieden deel uit van het Nationaal Natuur Netwerk. Dit zijn de beschermde natuurgebieden: Dommeldal, Stiphoutse Bossen + Papenvoortse Heide + Gerwense Heide, Nuenens Broek de Geeneindsche Heide, Mosbulten, Refelingse Heide en het gebied rond Heerendonk. “Vanaf het centrum van Nuenen kan je heerlijk naar het Nuenens Broek en Herendonken wandelen”. Naast de beschermde natuurgebieden zijn ook kleinschalige landschapselementen (bijvoorbeeld houtwallen, bomenrijen en singels) belangrijk voor de natuur. Deze dienen bijvoorbeeld als schuilgelegenheid en verbinden de grotere groengebieden met elkaar. Het agrarisch gebied, met zowel weide- als landbouwgronden, draagt ook bij aan het groene karakter van het landschap. De aanwezigheid van het water, zowel grond- en oppervlaktewater, draagt ook bij aan de typering hiervan.
Op de natte lage gronden komen andere soorten landschapselementen, zoals houtwallen en singels voor dan op de hogere droge gronden, met vooral bomenrijen en productiebossen.
Nationaal Natuur Netwerk: Het ‘Nationaal Natuur Netwerk’ (NNN) is de opvolger van de ‘Ecologische Hoofdstructuur’ (EHS) en is een netwerk van bestaande en te realiseren natuurgebieden in Nederland. Dit ‘groene netwerk’ beëindigt de versnippering van de natuur en vergroot de overlevingskansen van zeldzame dieren en planten. In aaneengesloten natuur kunnen kwetsbare soorten zich ongehinderd verplaatsen van het ene naar het andere gebied. Het Natuurnetwerk Nederland is in Brabant door de Provincie vertaald in het Natuur Netwerk Brabant (NNB). In Nuenen zijn als terreinbeheerder het Brabants Landschap en Staatsbosbeheer actief. De aanwezigheid van al deze natuurgebieden, die uitermate geschikt zijn voor een natuurwandeling, benadrukt de kernkwaliteit rustig. Dommeldal: Het Dommeldal is de blauwe ader tussen Eindhoven en Nuenen. Het Dommeldal herbergt tal van extensieve recreatieve functies en is (cultuur)historisch waardevol door de aanwezigheid van onder andere oude watermolens boerderijen. Stiphoutse Bossen, Papenvoortse Heide en Gerwense Heide: De bossen bestaan uit een natuurgebied van 252 hectare dat gelegen is op de grens van Helmond, Laarbeek en Nuenen. Het bos is ontstaan als productiebos begin 20e eeuw. Er is een breed extensief recreatief netwerk uitgezet dat door de productiebossen en langs tientallen vennen loopt.
Binnen de Stiphoutse bossen liggen meerdere kleinere natuurgebieden, zoals de Geeneindsche heide. Nuenens Broek: Het Nuenens Broek is een nat gebied, gelegen ten noordwesten van Nuenen en is ontstaan door talloze overstromingen van de Dommel. Het gebied is ecologisch waardevol doordat het een habitat vormt voor veel verschillende flora en fauna. Het Nuenens Broek wordt gekenmerkt door de voorjaarsbloeiers, snelgroeiende populieren en rabatbossen. Geeneindsche heide: Dit gebied is gelegen ten oosten van Gerwen. De Geeneindsche heide is onderdeel van de ‘Stiphoutse bossen’. Dit gebied kenmerkt zich door de productiebossen met daarin verspreid liggend natuurlijke vennen. De Geeneindsche heide bevat een uitgebreid recreatief wandelnetwerk.
28
| Omgevingsvisie Nuenen
Kernkwaliteiten
Mosbulten: Natuurgebied de Mosbulten in aangelegd ter compensatie van de aantasting door de aanleg van de A50 bij Son. Het gebied is erg nat en bestaat daardoor vooral uit sloten, eilanden en vennen. Het gebied bevat een wandelroute en is ook zeer in trek bij vogelaars. De naamgeving ‘Mosbulten’ komt van het dichtbijgelegen buurtschap ‘Mosbulten’. Refelingse Heide: Dit natuurgebied, ten zuiden van Nuenen en wordt ook wel het ‘oude steenoventerrein’ genoemd, vanwege de steenfabriek die hier vroeger stond. Het gebied is erg in trek bij natuurwandelaars en is ecologisch waardevol. De Refelingse heide is gelegen tegen visvijver het ‘Pluimke’ en ‘Laco strandbad Nuenen’. Gebied rond Heerendonk: Heerendonk is een oud buurtschap in Nuenen. Het gebied rondom Heerendonk wordt gevoed door de Hooidonksche beek en is het oude overstromingsgebied van de Dommel. Het gebied wordt getypeerd door de afwisseling van vochtige bossen en kleinschalige agrarische gronden. De ‘Heerendonksche hoeven’ zijn hoger gelegen dan de omliggende, natte gronden.
Onder groen en rustig verstaan we: • De landschappelijke kernkwaliteiten (zie landschap); • De natuur- en recreatiewaarden van het groen, op korte afstand van de kernen; • De belangrijke groenstructuren, tuinen, bomenlanen en parken zowel in als rondom de kernen die met elkaar in verbinding staan; • Landelijk en rustig wonen, in een groene omgeving, tussen twee bruisende steden; • De kernen van Nuenen liggen in een karakteristiek agrarisch- en natuurlandschap met bossen, heide en vennen; • Vanuit de kernen is het rustige landschap altijd dichtbij en goed bereikbaar; • Hoge belevings- en gebruikswaarde van groen, zoals parken, plantsoenen en bermen, binnen de bebouwde kom van de kernen; • Rustige woonstraten met veel groen zogen voor een prettige directe leefomgeving.
Kernkwaliteiten
Omgevingsvisie Nuenen |
29
Opgaven
Inleiding De opgaven zijn vastgesteld in de omgevingsagenda. De omgevingsagenda schetst het kader waarbinnen de omgevingsvisie gemaakt is. Het beschrijft het vertrekpunt, de trends en ontwikkelingen en de wensen van inwoners. Hieruit volgen de vier opgaven die centraal staan in deze omgevingsvisie. Deze omgevingsagenda is opgesteld met behulp van een uitgebreid participatietraject. Ruim 500 inwoners, ondernemers en vertegenwoordigers van organisaties hebben zich uitgesproken in interviews, enquêtes en bijeenkomsten. “Houd Nuenen zoals het is”, is in essentie de boodschap die door de Nuenense samenleving is meegegeven. Nuenen is een gemeente van dorpen in het groen tussen de steden Helmond en Eindhoven. De belangrijke kernkwaliteiten die uit het participatietraject naar voren zijn gekomen, zijn dan ook groen, dorps, rustig en gezellig. Dit zijn de kernkwaliteiten van deze omgevingsvisie en deze zijn verder beschreven in het tabblad Kernkwaliteiten.
Inleiding
Omgevingsvisie Nuenen |
31
Het kader De opgaven komen voort uit de wensen van de samenleving en de trends en ontwikkelingen. Daarnaast heeft de gemeente ook een aantal wettelijke taken die ze moet uitvoeren. Al deze onderdelen bij elkaar vormen het kader. De opgaven zijn het resultaat van dit kader.
Wettelijke taken De omgevingsvisie is een nieuw instrument onder de nieuwe omgevingswet. Volgens deze wet staat het volgende in een omgevingsvisie: “Een strategische visie voor de lange termijn voor de gehele fysieke leefomgeving. Een omgevingsvisie gaat in op de samenhang tussen ruimte, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur en cultureel erfgoed.“ In de omgevingsvisie leggen wij onze eigen visie vast; hiernaast blijven wij ook altijd te maken houden met weten regelgeving van hogere overheden. Een aantal thema’s uit beleid van hogere overheden moet ook in de omgevingsvisie meegenomen worden: • Gezondheid (een veilige en gezonde fysieke leefomgeving) is een nieuwe basistaak in de Omgevingswet. Overheden moeten in lijn met de Omgevingswet bij het ontwikkelen van hun grondgebied zo vroeg mogelijk nadenken over het realiseren van een gezonde fysieke leefomgeving. Hierbij dient er volgens de Omgevingswet aandacht te zijn voor de milieubeginselen (gezondheid beschermen), en is aandacht voor het bevorderen van een gezonde levensstijl. Gezondheid is de verbindende factor in deze omgevingsvisie. • Energietransitie is een opgave die voortkomt uit de Klimaatwet. In het Klimaatakkoord (2015) zijn afspraken gemaakt over het terugbrengen van CO2 -uitstoot, zodat de opwarming van de aarde wordt beperkt tot onder 2 graden Celsius.
Voor Nederland betekent dit dat onze uitstoot van CO2 in 2030 met 49% moet worden teruggebracht, en met 95% in 2050. De gemeente werkt op dit moment samen in de Metropoolregio Eindhoven aan een Regionale Energiestrategie om gezamenlijk te komen tot keuzes voor de grootschalige opwekking van duurzame elektriciteit, de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de daarvoor benodigde opslag- en energie-infrastructuur. Deze maatregelen hebben effect op de fysieke leefomgeving. • Klimaatadaptatie is een opgave die ook voortkomt uit de klimaatwet. Als gevolg van klimaatverandering nemen de kansen op hittestress, wateroverlast en watertekort toe. Bij klimaatadaptatie gaat het niet om de klimaatverandering te beperken, maar om ons voor te bereiden op de gevolgen ervan. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is afgesproken dat heel Nederland in 2050 water robuust en klimaatbestendig is ingericht. Op lokaal niveau moeten hiervoor maatregelen genomen worden, bijvoorbeeld door meer waterberging aan te leggen. • Participatie is een voorwaarde uit de Omgevingswet. Burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties moeten invloed uit kunnen oefenen op de omgevingsvisie. Vanuit de Omgevingswet krijgt de gemeente de basistaak om de kwaliteit van de fysieke leefomgeving te borgen. Bij ontwikkelingen moet altijd onderzoek plaatsvinden naar de gezondheidseffecten daarvan.
Daarbij gaat het op de eerste plaats om ‘gezondheidsbescherming’, het borgen van milieukwaliteit en fysieke veiligheid. Nieuw is dat het beleid zich ook gaat richten op de ‘gezondheidsbevordering’. Hierbij gaat de gemeente de fysieke leefomgeving inzetten om een gezonde leefstijl te faciliteren. Bijvoorbeeld door de aanleg van goede fietspaden die uitnodigen om de fiets te pakken in plaats van de auto, de inzet van openbaar gebied om te bewegen en het monitoren van de luchtkwaliteit. Het begrip ‘gezondheid’ wordt nog breder opgevat: het gaat bijvoorbeeld ook om sociale cohesie en bevordering van zelfredzaamheid. Gezondheid is daarmee de verbindende factor voor alle opgaven in het fysieke domein. De wensen ‘Al het goede van Nuenen behouden’ is de overkoepelende wens van de inwoners en ondernemers van Nuenen. Zij hebben wel ideeën hoe het nog anders of beter kan. De wensen zijn: 1. 2. 3. 4.
32
Wij willen niet meer in de file staan Wij willen groen om onze dorpen heen Wij willen groen in onze dorpen Wij willen jongeren trekken en zorgen voor onze ouderen
| Omgevingsvisie Nuenen
Het kader
5. Wij willen een nog gezelliger en mooier centrum 6. Wij willen samen kunnen blijven sporten en leuke dingen doen 7. Wij willen buiten kunnen spelen en bewegen
Trends en ontwikkelingen Verschillende trends en ontwikkelingen en hieruit voortvloeiende wettelijke taken vragen veel van de gemeente. Al deze ontwikkelingen zijn in meer of mindere mate van invloed op de inrichting van de fysieke leefomgeving. De belangrijkste trends en ontwikkelingen worden hieronder kort toegelicht: • Demografie: de bevolking in de regio Eindhoven neemt fors toe. Ook in Nuenen wordt tot 2040 een bevolkingsgroei van minimaal 10% verwacht. Tegelijkertijd worden de huishoudens steeds kleiner. De vraag naar woonruimte en andere soorten woningen stijgt als gevolg van deze ontwikkelingen. • Sociaal: Nuenen vergrijst en het doel is ouderen steeds langer thuis te laten wonen. Hierdoor ligt vereenzaming op de loer en is er behoefte aan nieuwe woon- en zorgconcepten. Daarnaast zien we de trend van individualisering, zelfs in een sociaal betrokken dorp als Nuenen. Verenigingen beschikken niet meer als vanzelfsprekend over genoeg vrijwilligers. Tegelijkertijd is er veel behoefte aan verbinding, ontmoetingen en zingeving. • Mobiliteitstransitie: de ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit gaan snel. Denk aan (gedeeltelijk) zelfrijdende voertuigen, elektrisch rijden, mobiliteit als een dienst (in plaats van eigen autobezit) en de opkomst van e-bikes.
Dit heeft effect op de verkeersdoorstroming, de infrastructuur en de inrichting van de openbare ruimte (laadpalen, snelfietsroutes, etc.). Nieuwe technologieën bieden kansen voor een betere doorstroming en verminderde uitstoot. Tegelijkertijd blijft de vraag naar mobiliteit in de regio fors toenemen. Het is zeer de vraag of traditionele groei van het aantal autoverplaatsing op termijn kan worden volgehouden. Het is nodig om in regionaal verband te anticiperen op de mobiliteitstransitie. • Digitale transitie: in de 24-uurs economie verwachten consumenten online hun aankopen te kunnen doen, die vervolgens binnen één dag thuis worden bezorgd. Hierdoor neemt het aantal fysieke winkels af en zijn distributiecentra in opkomst. Dit heeft zijn effect op het ruimtebeslag. • Landbouwtransitie: de voedselvoorziening moet zowel economisch als ecologisch efficiënt zijn. Nederland zet volgens de Nationale Omgevingsvisie in op vitale landbouw- en voedselsystemen gebaseerd op kringlopen en natuurinclusiviteit (kringlooplandbouw). Deze duurzame vorm van landbouw vraagt om een verandering die effect heeft op het buitengebied. In het licht van deze wettelijke taken, de wensen van inwoners én de trends en ontwikkelingen, is Nuenen houden zoals het is al een forse ambitie! Nuenen houden zoals het is kan ook niet in letterlijke zin worden opgevat.
We moeten het goede koesteren en waar mogelijk verbeteren in de wetenschap dat verandering onvermijdelijk is. Het verleden heeft uitgewezen dat het tempo, de wisselwerking en het precieze verloop van trends en ontwikkelingen zich nauwelijks laat voorspellen. Een omgevingsvisie als blauwdruk voor de toekomst is dan ook weinig zinvol. Echter is het voor de langere termijn wel van belang dat veranderingen steeds langs de kernkwaliteiten van Nuenen worden gehouden. De omgevingsvisie geeft hiervoor de richting aan. Dit brengt een aantal grote opgaven met zich mee, die in dit tabblad zijn beschreven.
Het kader
Omgevingsvisie Nuenen |
33
Gezondheid als verbindende factor Uitgangspunt: de gemeente is verantwoordelijk voor haar wettelijke taak om de leefomgeving te beschermen en is hierbij kritisch op de effecten voor gezondheid en veiligheid. Aanvullend faciliteert ze actief ideeën uit de samenleving voor het bevorderen van een gezonde leefomgeving.
34
| Omgevingsvisie Nuenen
Gezondheid als verbindende factor
Hoogwaardige woon- en leefomgeving Een groene woon- en leefomgeving Uitgangspunt: waardevolle groenstructuren worden beschermd. Het groen in de kernen van Nuenen wordt versterkt. Hierbij gaat het niet alleen om de kwantiteit, maar vooral ook om verbetering van de kwaliteit van het groen, zoals de gebruiksmogelijkheden en de biodiversiteit. Bescherming, behoud en beleving van het Erfgoed Uitgangspunt: bescherming, behoud en het versterken van de belevingswaarde van het erfgoed staan centraal, waarbij de gemeente investeert in het cultuurhistorische dorpslint van Park tot Roosdonck. Het erfgoed van Van Gogh mag worden gezien, maar moet niet toeristisch 'uitgemolken' worden. Wonen en ruimtelijke planvorming Uitgangspunt: er wordt ingezet op de voorkeursvolgorde van transformatie, inbreiding en uitbreiding om woningen toe te kunnen voegen met behoud van het groene en dorpse karakter. Een nog aantrekkelijker centrum van Nuenen Uitgangspunt: een levendig, aantrekkelijk en compact centrum met Park en het Klooster als centrale ontmoetingsplek. Onderdeel hiervan is inkrimping, zonering en een autoluw centrum. Warmtetransitie Uitgangspunt: de gemeente stelt voor eind 2021 een transitievisie warmte op, met betrokkenheid van de inwoners en aandacht voor mee koppelkansen, zoals verbetering van het verblijfsklimaat en levensloopbestendig maken van woningen.
Hoogwaardige woon- en leefomgeving
Omgevingsvisie Nuenen |
35
Vitale samenleving Iedereen doet mee Uitgangspunt: iedereen doet mee in Nuenen en iedereen telt mee in Nuenen. Initiatieven voor een vitale samenleving worden gefaciliteerd op basis van eigenaarschap binnen de Nuenense samenleving. De gemeente ondersteunt gepaste voorzieningen per kern en de openbare ruimte nodigt uit tot ontmoeten, spelen en bewegen. Woonbehoefte Uitgangspunt: we zetten in op het toevoegen van woningen die iets ‘toevoegen’ voor de maatschappij; ander soort woningen tegen een andere prijs. Niet meer van hetzelfde toevoegen. De nadruk ligt op de ontwikkeling van relatief kleine levensloopbestendige woningen zoals appartementen, waarmee zowel ouderen als jongeren geholpen zijn. Ook mengvormen ( jong en oud, regulier en zorg) worden gestimuleerd. Evenementen Uitgangspunt: evenementen zijn een belangrijk onderdeel voor een gezellig Nuenen en worden daarom gekoesterd en zo veel als mogelijk gefaciliteerd. Daarbij is aandacht voor inclusiviteit en de omgeving.
36
| Omgevingsvisie Nuenen
Vitale samenleving
Robuust landschap Natuurontwikkeling Uitgangspunt: de bestaande natuurgebieden worden behouden en versterkt, waarbij zoveel mogelijk de koppeling wordt gemaakt met klimaatadaptie (bijv. vasthouden en bergen van water) en recreatie (bijv. het verbeteren van recreatieve routes) voor zover de natuur het toestaat. Landbouw Uitgangspunt: grondgebonden landbouw in balans met de natuurlijke systemen als economische en landschappelijke drager van het buitengebied. Omschakeling en nevenfuncties voor stoppende en afbouwende agrariërs worden zoveel mogelijk gefaciliteerd om de landbouwtransitie mogelijk te maken. Energietransitie Uitgangspunt: de gemeente onderzoekt wat de mogelijkheden zijn op haar eigen grondgebied voor duurzame energieopwekking. Initiatieven hiervoor worden integraal afgewogen, waarbij de kernkwaliteiten van Nuenen belangrijke criteria zijn.
Robuust landschap
Omgevingsvisie Nuenen |
37
Nuenen in Brainport Hoogwaardige woongemeente Uitgangspunt: in lijn met de visie op Nuenen profileert Nuenen zich nadrukkelijk als hoogwaardige woongemeente binnen Brainport. Een uitbreiding van bedrijventerreinen past hier niet bij. Wel kwaliteitsverbetering van bestaande terreinen. Groene ruimte van Brainport Uitgangspunt: Nuenen fungeert, samen met Son & Breugel en Geldrop-Mierlo, als groene long voor Brainport met mogelijkheden voor meer extensieve vormen van recreatie in het Dommeldal en meer intensieve vormen voor recreatie in landgoed Gulbergen. Bereikbaarheid Uitgangspunt: de gemeente draagt bij aan de regionale bereikbaarheidsagenda en zet in op alle modaliteiten van vervoer. Op voorhand worden geen maatregelen uitgesloten, met als voorwaarde dat deze maatregelen niet ten koste mogen gaan van een gezonde leefomgeving.
38
| Omgevingsvisie Nuenen
Nuenen in Brainport
Visie
Kaart In de omgevingsvisie schetsen wij hoe we Nuenen op lange termijn groen, dorps, rustig, gezellig en gezond willen houden én hoe wij hierbij omgaan met de verschillende opgaven. In deze visie komen de kwaliteiten en opgaven samen, wat leidt tot een visie met daarin de strategische keuzes voor de fysieke leefomgeving. Deze keuzes zijn per opgave beschreven. De keuzes in de omgevingsvisie zijn voor een groot deel op de kaart ingetekend. Zo is in één oogopslag te zien wat we willen met onze omgeving op de lange termijn. De kaart is interactief. Via de kaart is de gebiedsgerichte uitwerking van de keuzes te zien, door te klikken op de volgende gebieden: • • • • • •
Nuenen, Gerwen, Nederwetten en Eeneind Centrum Het Dommeldal Lichtgroen Hart Bossen, heide en vennen Landgoed Gulbergen
Visiekaart
40
| Omgevingsvisie Nuenen
Kaart
Visiekaart centrum Nuenen
Voor andere onderwerpen, zoals een vitale samenleving, de profilering van Nuenen in Brainport en gezondheid als verbindende factor, geldt dat deze op het niveau van een omgevingsvisie niet ruimtelijk (naar kaartbeeld) zijn vertaald. Dit betekent niet dat deze onderwerpen minder belangrijk zijn, maar de visie is voor deze onderwerpen beschrijvend van aard, en biedt inspiratie en een kader voor verdere uitwerking.
Kaart
Omgevingsvisie Nuenen |
41
Gezondheid als verbindende factor In de omgevingswet krijgt de gemeente de basistaak om de kwaliteit van de fysieke leefomgeving te borgen. Nieuw in de omgevingswet is dat bij alle ontwikkelingen steeds rekening moet worden gehouden met de gezondheidseffecten van die ontwikkelingen. Daarbij gaat het op de eerste plaats om ‘gezondheidsbescherming’, het borgen van milieukwaliteit en een fysiek veilige leefomgeving. Daarnaast is het de intentie van de wet dat het beleid zich ook gaat richten op de ‘gezondheidsbevordering’. De gemeente zal niet via een omgevingsvisie een gezonde levensstijl kunnen afdwingen. De gemeente zet wel in op een fysieke leefomgeving die een gezonde leefstijl bevordert. Het coronavirus heeft nog eens op indringende wijze duidelijk gemaakt dat bevordering en preventie van de gezondheid ook in onze leefomgeving nadrukkelijk onze aandacht en zorg moeten hebben. Denk aan de ambitie om het openbaar gebied meer te gebruiken voor spelen, bewegen en ontmoeten ('kwiek-route'). Denk ook aan de aanleg van goede fietspaden, die uitnodigen om de fiets te pakken in plaats van de auto. En denk aan het monitoren van de luchtkwaliteit via AiREAS. Allemaal beleidslijnen die al in gang zijn gezet in Nuenen. De omgevingswet gaat echter nog verder, en vat het begrip ‘gezondheid’ breed op.
Het gaat ook om een goede gezondheid in de toekomst, ook in relatie tot andere ontwikkelingen. Het betreft bijvoorbeeld de effecten van klimaatverandering (hittestress, waterveiligheid), de verduurzaming van energiebronnen, gebouwen en mobiliteit. En de sociale cohesie, risicobewustzijn en bevordering van zelfredzaamheid van de inwoners. Gezondheid is hiermee de verbindende factor voor alle opgaven in het fysieke domein. Gezondheidsbescherming Uitgangspunt van de omgevingswet is de handhaving van het bestaande beschermingsniveau. De gemeente hanteert de landelijke normen. In het kader van gezondheidsbescherming zijn we terughoudend in het verlenen van ontheffingen aan initiatiefnemers van bouwplannen om soepeler met de normen om te gaan. In de omgevingsvisie worden echter nog geen concrete normen vastgelegd ten aanzien van geluidsniveaus, stiltegebieden, geurhinderniveaus of luchtkwaliteit en dergelijke. Dit wordt mogelijk in een later stadium uitgewerkt in het omgevingsplan.
Hierbij hanteren wij de volgende uitgangspunten: • De wettelijke norm als maximum: we blijven verplicht plannen te toetsen aan de wettelijke milieunormen en zullen geen uitvoering geven of medewerking verlenen als het wettelijke basisniveau in het gedrang komt; • Het ‘stand still’ principe voor geluid en luchtkwaliteit: we willen per saldo voor de gemeente Nuenen dat de luchtkwaliteit en de geluidshinder niet verslechteren; • Streven naar verbetering: we onderzoeken wat er nodig en mogelijk is om een verbetering van geluid, geur, of lucht te bereiken en dus ook wat de “prijs” hiervan is in geld, gedrag en keuzes voor andere onderwerpen. • Een gezonde leefomgeving is ook een veilige leefomgeving. Bij het werken aan een veiligere leefomgeving gaat het om het samen terugbrengen van externe risico's tot een acceptabel niveau. In verband met het voorzorgsbeginsel wordt bij ontwikkeling in een zo vroeg mogelijk stadium aandacht besteed aan: omgevingsveiligheid (risico's voor mens en milieu bij gebruik, opslag en vervoer van gevaarlijke stoffen). Gezondheidsbevordering Nieuw in de Omgevingswet is de gezondheidsbevordering. De gezondheidsbevordering is erop gericht om een gezonde levensstijl te faciliteren door gebruik te maken van de fysieke leefomgeving.
‘Gezondheid’ wordt daarbij breed opgevat en omvat ook sociale cohesie, welzijn, het bevorderen dat “iedereen kan meedoen”, zelfredzaamheid en mobiliteit. Deze twee kanten van gezondheid (beschermen en bevorderen) vormen de pijlers voor deze omgevingsvisie, met gezondheid als de verbindende factor. Van daaruit bepaalt de gemeente haar (speerpunten van) beleid. Speerpunten gezondheid
42
| Omgevingsvisie Nuenen
Gezondheid als verbindende factor
De gemeente draagt zorg voor een gezonde en prettige leefomgeving voor haar inwoners. Vanuit de wettelijke opgave, de kwaliteiten, het participatietraject, de gezondheidsmonitor 1 en AiREAS 2 , is een aantal speerpunten van beleid geselecteerd. De speerpunten hebben betrekking op zowel het beschermen als het bevorderen van de gezondheid. Deze speerpunten zijn door de gehele omgevingsvisie verweven.
1. Een veiligere leefomgeving Een gezonde leefomgeving is ook een veilige leefomgeving. Bij het werken aan een veiligere leefomgeving gaat het om het terugbrengen van risico’s tot een acceptabel niveau. Voor de fysieke leefomgeving wordt bij ontwikkelingen in een zo vroeg mogelijk stadium rekening gehouden met de veiligheidsrisico’s van branden, rampen en crises. Maar denk ook aan bijvoorbeeld verkeersveiligheid en sociale veiligheid. We zetten het huidige beleid voort en gaan onderzoeken of intensivering nodig is. Hiervoor zoeken we aansluiting bij het regionaal risicoprofiel van de veiligheidsregio 3 . 2. Luchtkwaliteit De aanwezigheid van te veel fijnstof en stikstofverbindingen, roet en ozon als gevolg van industrie, verkeer en veehouderij is aantoonbaar schadelijk voor de gezondheid. Ook als voldaan wordt aan landelijke normen treden negatieve gezondheidseffecten als gevolg van een slechte luchtkwaliteit op. In onze regio is sprake van een hoge achtergrondbelasting. We houden de luchtkwaliteit in de gemeente Nuenen in de gaten. Tegelijk realiseren we ons dat de luchtkwaliteit door veel factoren wordt bepaald. Een groot deel daarvan is niet of nauwelijks lokaal te beïnvloeden. 3. Geluid en trilling In de gemeente Nuenen ondervindt 17% van de personen van 19-64 jaar ernstige geluidshinder en 8% heeft ernstige slaapverstoring (Brabantscan).
Het kan dan gaan om verkeerslawaai, maar ook om geluid van bedrijven of evenementen. We hanteren de wettelijke normen en zijn terughoudend met ontheffingen. We streven naar verbetering waar mogelijk. Dit geldt ook voor trillingshinder. 4. Bodem en grondwater Een robuust bodem- en watersysteem is één van de dragers voor het recreatieve uitloopgebied en als groene buffer en is essentieel voor de duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening. Dit vergt een integrale benadering, zowel in relatie tot andere beleidsthema’s (denk aan verdroging, wateroverlast, eutrofiëring, maar ook aan de gevolgen van het gebruik van de bodem voor aardwarmte) als in relatie tot ketenpartners (waterschappen) en buurgemeenten. In het bijzonder geldt dit voor de beschermingszone van het grondwaterwingebied Lieshout. Bij toekomstige ontwikkelingen en beleidsuitwerking wordt het bodem- en watersysteem integraal meegewogen als onderdeel van een gezonde leefomgeving.
1
https://www.ggdbzo.nl/ggdkompas/nuenen/Paginas/Default.aspx
2
https://aireas.com/
3
Regionaal risicoprofiel veiligheidsregio Brabant zuidoost 2019
Gezondheid als verbindende factor
Omgevingsvisie Nuenen |
43
5. Bewegen In tijden dat er een groter beroep wordt gedaan op inwoners zien we dat de gezondheidsverschillen toenemen. Bijvoorbeeld overgewicht. Met name de jeugd heeft hier steeds vaker mee te maken. De fysieke leefomgeving kan inwoners verleiden om meer te bewegen De ambitie is dat de fysieke leefomgeving voor alle inwoners zo uitnodigend mogelijk is om in te bewegen. Gemeente Nuenen heeft een prachtig buitengebied, met veel mogelijkheden om te fietsen, wandelen of andere vormen van recreatie. Binnen de kernen hebben we hierin ook een taak. Bijvoorbeeld door het toevoegen van (vrij liggende) fietspaden, een fiets- en wandelvriendelijk centrum, wandelafstanden bij parkeernormen. En ook voor beweegmogelijkheden (zoals de 'kwiekroute' en andere sportplekken) binnen het groen en andere (openbare) ruimten en behoud van voldoende sportaccommodaties. Voor jongeren en kinderen is de wens om meer speel- en sportplekken te maken. Daar is al een start mee gemaakt. Dit beleid wordt voortgezet. Zie verder ook bij de opgaven ‘hoogwaardige woon- en leefomgeving’ en ‘robuust landschap’. 6. Groen en rust Groen en rust hebben een positief effect op de gezondheid. Een groene omgeving helpt daarnaast ook de toekomstige risico’s van klimaatverandering op te vangen, zoals hittestress en waterveiligheid.