Document · PDF

2021-12 RV Bijlage 4 - Energie Prestatie Advies De Hongerman

Commissie Samenleving 10 maart 2021, gemeente NuenenBij agendapunt: Voorkeursvariant renovatie Hongerman en krediet beschikbaar stellen voor realisatie - Niet naar de raad14.381 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Energie Prestatie Advies voor utiliteitsgebouwen

Hoge Brake 3 / 5672 GJ Nuenen Opdrachtgever

Gemeente Nuenen Jeroen Gerits Vastgoed en Gebouwenbeheer Jan van Schijnveltlaan 2 5671 CK Nuenen 040-2631636 - 0636359549 j.gerits@nuenen.nl

Adviesbureau

Boink Project & Energiemanagement BV

Adres

Gulberg 31, unit 1 5674 TE Nuenen +31 (0)40 20 76 207 bpem@bpem.nl

Telefoon Email Adviseur Inschrijvingsnr Handtekening

M.H.W. Vogels K52030/05-K52031/04

2 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Samenvatting In dit rapport wordt een compleet energie-advies voor uw gebouw beschreven. Dit advies bestaat uit een beoordeling van de huidige staat van uw gebouw met een advies hoe u deze kunt verbeteren. Aan dit energie-advies ligt een uitgebreid onderzoek ten grondslag. Uw gebouw is door een vakman geïnspecteerd, eventuele bouwtekeningen en bestekken zijn bestudeerd en alle benodigde gegevens zijn in een geattesteerd computerprogramma ingebracht. Voorts is de energetische prestatie van de huidige situatie geanalyseerd en zijn mogelijke verbetermaatregelen doorgerekend en gerangschikt. Het gebouw met het adres Hoge Brake 3 te Nuenen heeft het Energielabel: G

(EI = 1,76) Hierbij staat een A++++ label voor een zeer energiezuinig gebouw en een G-label voor een zeer onzuinig gebouw. Om de huidige staat van het gebouw te verbeteren, kunt u één van onderstaande pakketten met maatregelen uitvoeren (zie Tabel 1). U kunt uw keuze afwegen op basis van investering, netto contante waarde, netto contante terugverdientijd, Energielabel, energiebesparing en CO2-reductie. Tabel 1 Samenvatting energie-advies

Maatregelpakket Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2 aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

Investering [€] 621.633

NCW [€] -501.371

TVT [jaar] 43,8

Label [A++ t/m G] E

Energiebesparing [€/jaar] 4.170

CO2reductie [%/jaar] 8,5

576.830

-161.526

19,0

18.473

33,1

46.500

-6.700

17,5

2.393

11,6

170.000

-100.195

31,2

3.499

13,6

1.414.963

-808.102

27,5

26.920

66,7

* zie voor de totaal investering incl. nieuwbouwdeel hoofdstuk 5 Conclusie.

3 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

4 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Inhoudsopgave Samenvatting........................................................................................................................................... 3 Inhoudsopgave .........................................................................................................................................5 1 Inleiding ...........................................................................................................................................6 1.1 Opdracht en doelstelling ..........................................................................................................6 1.2 Ambitieniveau ..........................................................................................................................7 1.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden .....................................................................................7 1.4 Werkwijze .................................................................................................................................8 1.5 Leeswijzer .................................................................................................................................6 2 Beschrijving van het gebouw .........................................................................................................10 2.1 Inleiding

................................................................................................................................. 10 2.2 Algemene gegevens .............................................................................................................. 10 2.3 De klimaatinstallatie(s) .......................................................................................................... 10 2.4 De bouwkundige constructies ............................................................................................... 13 2.5 De energiesector(en) ............................................................................................................. 15 3 Energiegebruik huidige situatie .....................................................................................................21 3.1 Inleiding ................................................................................................................................. 21 3.2 Het energielabel .................................................................................................................... 21 3.3 Het berekende energiegebruik .............................................................................................

21 4 Energiebesparingsadvies ...............................................................................................................23 4.1 Inleiding ................................................................................................................................. 23 4.2 Reeds getroffen en onderzochte maatregelen ..................................................................... 23 4.3 Overwogen maatregelen ....................................................................................................... 23 4.4 Aanbevolen maatregelpakketten .......................................................................................... 25 5 Conclusies en aanbevelingen.........................................................................................................30 6 Appendix ........................................................................................................................................36 6.1 Symbolen en afkortingen overzichtstabel rapportage .......................................................... 36 6.2 Algemene uitgangspunten : .................................................................................................. 36 7 Bijlage(n) Energiebesparende maatregelen ..................................................................................37

5 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

1 Inleiding 1.1 Opdracht en doelstelling De Gemeente Nuenen beschikt over diverse gemeentelijke gebouwen, zoals een gemeentehuis, gemeentewerf, sporthallen, culturele centra, gemeenschapshuizen, jeugdhuizen, blokhutten, gymzalen, diverse buitensportaccommodaties, ect. De Gemeente Nuenen is op zoek naar lange termijn visie en implementatie van het verduurzamingsbeleid. De wens is de verduurzaming van het gemeentelijke vastgoed in het beleid van de gemeente te verankeren, waarbij de gemeente zoekt naar houvast met betrekking tot de te kiezen verbeter- en/of besparingsmaatregelen. Note: Bij het opstellen van deze maatwerkrapportage is uitgegaan van de basis beoordelingsmethodiek Energieprestatie-advisering. Uit recent onderzoek blijkt dat de overheid voornemens is de wetgeving hieromtrent aan te passen. Per 1 januari 2021 is de NTA8800 van kracht waarop voorgaande label-classificaties is komen te vervallen en dat een vertaling van de energie-index per gebouw wordt vertaalt naar de BENG indicatoren 1 ,2 en 3. (BENG= Bijna Energie Neutraal Gebouw). Gezien op dit moment de huidige verwerkingssoftware voor het opstellen van Maatwerkrapportages niet is vrij gegeven door RVO wordt de Methode van Vabi software 3.52 volgens EPA-U methode 2013 aangehouden. Deze wordt door RVO erkend als actuele methode voor het bepalen van een Maatwerkrapportage.

De BENG-indicatoren zijn dus nog niet verwerkt in deze software. Dit houdt in dat officiële maatwerkrapportage software voor vertaling naar NTA8800 niet beschikbaar is en de huidige opgestelde rapportage niet kan worden vergeleken met de BENG-indicatoren. Toekomstige afwijkingen hieromtrent zijn daarom niet uit te sluiten. Wij als BPEM kunnen hierin geen verantwoording dragen indien afwijkingen bij invoer in de nieuwe beoordelingsmethodiek plaatsvindt. Uitgangspunt in de bepalingsmethoden nu, maar ook in de toekomst, is de BAG-viewer. Elk pand met een eigen object-ID krijgt een eigen energielabel. Het maatwerkadvies gaat uit van één pand en dus van één object. Het wordt geadviseerd de beschrijving bij het kadaster te laten aanpassen aan de toekomstige situatie. Op deze wijze ontstaat er 1 registratie die overeenstemt met het toekomstig gebruik. Huidige situatie : 1. Sporthal De Hongerman aan de Hoge Brake 3 te Nuenen 2. Multifunctionele accommodatie Scarabee aan de Mantelmeeuwlaan 10 te Nuenen 3. Muziekruimte De Note Dop aan de Mantelmeeuwlaan 12 te Nuenen Nieuwe situatie : 1. Multifunctionele accommodatie De Hongerman aan de Hoge Brake 3 te Nuenen Voor een visualisatie van deze situatie wordt verwezen naar de bijlage-01.

6 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

1.2 Ambitieniveau Het ambitieniveau wordt door twee factoren bepaald. Enerzijds door de “Nota duurzaamheid 20192023” en anderzijds het beschikbare budget. Vandaag de dag wordt de ambitie vaak verwoord met de woorden “van het gas af”. Dit betekent echter een enorme investering in isolatie, het luchtdicht afwerken van het gebouw en volledig op CO2 gebaseerde ventilatie met warmteterugwinning. Deze manier van bouwen zal in de nabije toekomst normaal worden. Voor dit specifieke project heeft men de ambitie om het gehele gebouw “De Hongerman” volledig te renoveren naar BENG-eisen 2020 (nieuwbouw voorschriften). Dit houdt in dat meer dan 90% van alle voorzieningen, zijnde verbetermaatregelen conform de isolatiewaarden zoals gesteld bij nieuwbouw zullen worden uitgevoerd. Zoals door de gemeente aangegeven wordt het volledige gebouw gestript en conform deze richtlijnen terug opgebouwd.

Wetgeving In het “Besluit energieprestatie gebouwen” artikel 2.5 lid 1 staat: Een overheidsinstantie voert voor een gebouw in haar eigendom de in het voor dat gebouw afgegeven energielabel opgenomen aanbevelingen uit binnen de geldigheidsperiode van dat energielabel.

Dit betekent dat de maatregelen die op het toekomstige energielabel verschijnen binnen 10 jaar uitgevoerd dienen te worden. In dit energieadvies is rekening gehouden met de genoemde verplichting. Deze is echter afgewogen tegen de doelmatigheid en het gebruik van het gebouw.

1.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden Met de EPA-U maatwerkadviezen, Energielabels en een overall Prioriteringsadvies wil Gemeente Nuenen de basis leggen voor een strategisch plan om aan de gestelde energiebesparingsambitie te kunnen voldoen. Het toetsingskader waar binnen de verbetermaatregelen worden uitgewerkt is als volgt vastgesteld. Het toetsingskader waar binnen de verbetermaatregelen worden uitgewerkt is als volgt vastgesteld. 1.3.1. Verbetermaatregelen met een terugverdientijd (TVT) korter dan 5 jaar worden opgenomen in de Maatwerkadvies Rapportage (MR). 1.3.2. Verbetering / vervanging/vernieuwing van onderstaande maatregelen welke noodzakelijk zijn voor het behalen van de BENG-2020 eisen zoals gesteld door de Overheid. In het rapport worden terugverdientijden (TVT) verwerkt maar zijn in dit geval niet leidend vanwege de hoger gestelde ambitie om tot BENG-eis te komen. 7 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

1.3.3. De volgorde van uitvoering van de verbetermaatregelen worden conform het principe van de TRIAS ENERGETICA opgesteld in de MR’s. 1 Bouwkundige verbetermaatregelen 2 Installatietechnische verbetermaatregelen 3 Eigen energieopwekking verbetermaatregelen Binnen de locatie “MFA De Hongerman” zijn aanvullende uitgangspunten vastgesteld welke ook zijn verwerkt in deze maatwerkrapportage. Te weten : -

Huidige locatie bestaat uit 3 separate adressen. Deze worden teruggebracht naar 1 hoofd adres zijnde Hoge Brake 3 te Nuenen.

De geplande uitbreiding op de bestaande locatie is in de conclusie als separate aanvulling verwerkt binnen dit rapport. Dit omdat de uitbreiding als volledige nieuwbouw mag worden beschouwd en daarmee automatisch voldoet aan BENG. De uitbreiding bestaat uit het uitbreiden van de bestaande sporthal met een extra hal-deel incl. aanvullende kleed- en nevenruimten. Zie hiervoor bijlage-01.

1.4 Werkwijze Te hanteren maatregelen (pakket) welke standaard per locatie overwogen wordt in relatie tot mogelijkheid in praktijk uit te voeren en realistische terugverdientijd t.o.v. de nodige investering. Onderstaand de (standaard) opsomming van de te overwegen maatregelen per locatie: Bouwkundig:

1. Na isoleren spouwmuur 2. Na isoleren dak 3. Na isoleren vloer 4. Glas/kozijnen vernieuwing

Installaties:

5. CV installatie opwekking vernieuwen (gasloos bij BENG) 6. Regelbaarheid radiatoren optimaliseren 7. Regeling optimaliseren 8. Ventilatie installatie optimaliseren d.m.v. balans of warmteterugwinning 9. Warmtapwater installatie optimaliseren 10. Verlichting + sturing optimaliseren. Bv. Toepassen LED verlichting e.d.

Energieopwekking:

11. Aanbrengen PV- Panelen t.b.v. opwekking Elektra 12. Aanbrengen Zonneboiler incl. Collectoren

8 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

1.5 Leeswijzer In dit rapport vindt u een compleet energiebesparingsadvies voor uw gebouw. Eerst wordt in hoofdstuk 2 de huidige staat van het gebouw beschreven. In dit hoofdstuk vindt u een overzicht van de klimaatinstallaties, de bouwkundige constructies en de energiesectoren voor het energieonderzoek. Voorts komt in hoofdstuk 3 de energieprestatie van het gebouw aanbod. Naast het Energielabel dat verplicht is bij verhuur en verkoop van het gebouw, wordt ook het gas, elektrisch en warmtegebruik van het gebouw in kaart gebracht. Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 het daadwerkelijke energie-advies behandeld. Met behulp van verschillende maatregelpakketten krijgt u inzicht in de mogelijke energiebesparingen, comfortverbeteringen, kosten, baten en terugverdientijden. Tenslotte worden in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen voor energiebesparing gepresenteerd. Voor/tijdens de opname van het gebouw vindt eerst het intakegesprek plaats met de contactpersoon van de locatie , voor o.a. de organisatie van het gebouw zoal bezetting/gebruikstijden e.d. Het intakegesprek/rondgang voor deze locatie: Bedrijf Dhr. Functie E-mail Tel.

: A-Vastgoed Beheer BV : Andre Pieters : Beheerder : andre@apschoonmaak.nl : 040-2906300

9 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

2 Beschrijving van het gebouw 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk worden de technische gegevens beschreven van het gebouw. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de klimaatinstallaties, de bouwkundige constructies en energiesectoren. Deze drie onderdelen bepalen samen de energetische kwaliteit van uw gebouw.

2.2 Algemene gegevens Het energie-advies heeft betrekking op het gebouw met onderstaande gegevens: Tabel 2 Algemene gegevens van het gebouw

Adres SBI-code Bouwjaar Renovatiejaar Inspectiedatum

Hoge Brake 3 5672 GJ Nuenen 93 1976 19 januari 2021

2.3 De klimaatinstallatie(s) 2.3.1 Overzicht klimaatinstallaties Eén of meerdere klimaatinstallaties hebben als taak het gebouw behaaglijk te houden. Voor dit energieonderzoek is het gebouw in één of meerdere energiesectoren onderverdeeld. Elke energiesector is aangesloten op een klimaatinstallatie. De kwaliteit van de klimaatinstallatie bepaalt voor een belangrijk deel uw energiegebruik. In Tabel 3 wordt een overzicht gepresenteerd van de klimaatinstallaties in het gebouw. In de volgende sub paragrafen worden deze installaties nader omschreven. Tabel 3 Overzicht klimaatinstallaties in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie 1, sector 1 Sporthal Installatie 2, sector 2 kleedruimtes/bijruimtes Installatie 3, sector 3 Scarabee Installatie 4, sector 4 Notendop

Opp. [m2] 1.552,0 732,0 519,0 95,8

Vent Mechanische balans Mechanische afzuiging Mechanische afzuiging Natuurlijke ventilatie

Verw X

Koel

Tap X

Bev

Zon

2.3.2 Ventilatievoorzieningen Ventilatie is noodzakelijk voor een gezond gebouw. Naast aanvoer van verse lucht, kan de ventilatielucht ook worden gebruikt om het gebouw te verwarmen, koelen of bevochtigen. Ventilatie kan op natuurlijke wijze bijvoorbeeld met te openen ramen of luchtroosters plaatsen. Daarnaast kunnen ook ventilatoren worden ingezet, men spreekt dan van een mechanisch ventilatiesysteem. Wanneer sprake is van zowel mechanische toevoer als afvoer, dan is er warmteterugwinning mogelijk: de warmte uit de afvoerlucht kan worden gebruikt om de toevoerlucht voor te verwarmen. 10 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

In Tabel 4 wordt het ventilatiesysteem van het gebouw samengevat. Tabel 4 Ventilatievoorzieningen in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie 1, sector 1 Sporthal Installatie 2, sector 2 kleedruimtes/bijruimtes Installatie 3, sector 3 Scarabee Installatie 4, sector 4 Notendop

Systeem Mechanische balans Mechanische afzuiging Mechanische afzuiging Natuurlijke ventilatie

Voorziening in gevel Geen ventilatievoorzieningen Geen ventilatievoorzieningen Te openen ramen

Warmteterugwinning Geen

Geen ventilatievoorzieningen

Geen

Geen Geen

2.3.3 Ruimteverwarming Om de ruimtes in het gebouw te verwarmen, is er een warmte-opwekker nodig. Voorts moet de warmte naar de ruimtes worden gedistribueerd, waar het doormiddel van bijvoorbeeld radiatoren, convectoren of luchtroosters wordt afgegeven. In Tabel 5 vindt u de belangrijkste gegevens van de verwarmingsinstallatie. Tabel 5 Ruimteverwarming in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie 1, sector 1 Sporthal Installatie 2, sector 2 kleedruimtes/bijruimtes Installatie 3, sector 3 Scarabee Installatie 4, sector 4 Notendop

Opwekking HR107 ketel

Distributie Lucht

HR107 ketel

Water

HR100 ketel

Water

VR ketel

Water

Pompregeling >50% autom. aan/uitregeling >50% autom. aan/uitregeling >50% autom. aan/uitregeling Zonder reg./anders

2.3.4 Ruimtekoeling In veel utiliteitsgebouwen is koeling aanwezig om te voorkomen dat het gebouw in de zomer te warm wordt. Net als bij ruimteverwarming, moet voor ruimtekoeling de koude worden opgewekt en getransporteerd naar de gekoelde ruimtes (zie Tabel 6). Tabel 6 Ruimtekoeling in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie 1, sector 1 Sporthal Installatie 2, sector 2 kleedruimtes/bijruimtes Installatie 3, sector 3 Scarabee Installatie 4, sector 4 Notendop

Opwekking Geen koeling

Distributie

Pompregeling

Lokaal

Zonder reg./anders

Geen koeling Geen koeling Compressiekoelmachine

11 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

2.3.5 Warm tapwater Voor het bereiden van warm tapwater kunnen allerlei opwekkers worden gebruikt. Hoe verder de tappunten van deze opwekker verwijderd zijn, hoe meer energie verloren gaat in de warmwaterleidingen. In Tabel 7 wordt de warm tapwaterinstallatie beschreven. Tabel 7 Warm tapwaterbereiding in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie 1, sector 1 Sporthal Installatie 2, sector 2 kleedruimtes/bijruimtes Installatie 3, sector 3 Scarabee Installatie 4, sector 4 Notendop

Opwekking HR-ketel met cv-boiler

Distributie Circulatieleiding

HR-ketel met cv-boiler

Circulatieleiding

Elektrische boiler

Een of meer punten verder dan 3 meter Tappunten binnen 3 meter

Elektrische boiler

2.3.6 Bevochtiging In sommige gebouwen vindt bevochtiging van de lucht plaats. Hiervoor zijn verschillende systemen beschikbaar. In Tabel 8 worden gegevens voor de eventuele bevochtiging van het gebouw weergegeven. Tabel 8 Bevochtiging in het gebouw

Klimaatinstallatie Installatie 1, sector 1 Sporthal Installatie 2, sector 2 kleedruimtes/bijruimtes Installatie 3, sector 3 Scarabee Installatie 4, sector 4 Notendop

Systeem Geen bevochtiging

Distributie

Vochtterugw.

Geen bevochtiging Geen bevochtiging Geen bevochtiging

2.3.7 Zonne-energie Het laatste onderdeel van de klimaatinstallatie is zonne-energie. Hieronder worden zonnecollectoren (thermisch) en zonnepanelen (elektrisch) beschouwd. In Tabel 9 worden de zonnesystemen van het gebouw opgesomd.

Tabel 9 Zonne-energie toegepast in het gebouw

Klimaatinstallatie -

Opp. [m2]

Systeem

Specificatie

12 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

2.4 De bouwkundige constructies Gevels, ramen, vloeren, daken en deuren zijn allemaal bouwkundige constructies. De isolatiewaarde van een constructie bepaalt voor een aanzienlijk deel hoeveel warmte uit het gebouw naar buiten kan ontsnappen. Bij een hogere isolatiewaarde is minder verwarmingsenergie benodigd, maar kan wel de koelbehoefte vergroten. In de Tabel 10 vindt u de thermische eigenschappen van de bouwkundige constructies van het gebouw. De Rc-waarde wordt gebruikt voor dichte constructies: hoe hoger de waarde, hoe hoger de isolatiegraad. Voor ramen (en soms voor dichte constructies) wordt de U-waarde gehanteerd: hoe lager de U-waarde, hoe hoger de isolatiegraad. Tenslotte staat de ZTA-waarde voor het percentage zonlicht dat door een raam naar binnen kan komen. Tabel 10 Bouwkundige constructies in het gebouw

Constructie Buitenmuur 1976

Type Wand

Rc [m2K/W] 1,30

U [m2K/W]

ZTA [%]

Begane grond Vloer 1976 incl 20mm isolatie Begane grond Vloer 1976 zonder isolatie Platdak 1976 Schuin dak Sporthal Raamkozijn EV 1976 Sporthal Houten Raamkozijn + HR++(Notendop) Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Toegangsdeur Raam in Toegangsdeur Sporthal Raam in Toegangsdeur Scarabee Paneel Dubbele Deur Lichtkoepel hout + DV Platdak 1985 ScarabeeNotendop Schuin dak ScarabeeNotendop Begane grond Vloer 1985 ScarabeeNotendop Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Scheidingswand Scarabee-Notendop 1985

Vloer

0,65

Vloer

0,15

Dak Dak Raam

1,30 1,30 5,20

Raam

1,80

Raam

2,90

5,20

2,90

Deur Raam

0,12

Raam Paneel Deur Raam Dak

1,30 0,12

Dak

1,30

Vloer

1,30

Wand

1,30

Wand

1,30

13 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Voor het bepalen van het energiecertificaat voor het gebouw, moet het ISSO beslisdiagram worden toegepast op de bouwkundige constructies. In Tabel 11 worden de beslissingen per constructie samengevat. Tabel 11 Verantwoording ISSO-beslisdiagram voor constructies

Constructie Buitenmuur 1976

Beslissingen Isolatie onbekend

Begane grond Vloer 1976 incl 20mm isolatie Begane grond Vloer 1976 zonder isolatie Platdak 1976 Schuin dak Sporthal

Bouwperiode 1975-1983

20 Geen isolatie Isolatiedikte onbekend Isolatie onbekend Hout of kunststof

Bouwperiode 1975-1983 Bouwperiode 1975-1983 Enkel glas

Hout of kunststof

HR++ glas

Hout of kunststof

Dubbel glas zonder coating

Raamkozijn EV 1976 Sporthal Houten Raamkozijn + HR++(Notendop) Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Toegangsdeur Raam in Toegangsdeur Sporthal Raam in Toegangsdeur Scarabee Paneel

Isolatie onbekend

Dubbele Deur Lichtkoepel hout + DV

D01 Deur Hout of kunststof

Platdak 1985 ScarabeeNotendop Schuin dak ScarabeeNotendop Begane grond Vloer 1985 ScarabeeNotendop Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Scheidingswand Scarabee-Notendop 1985

Isolatie onbekend

D01 Deur Hout of kunststof Hout of kunststof

Isolatie onbekend Isolatie onbekend

Enkel glas Dubbel glas zonder coating Bouwperiode 1975-1983 Dubbel glas zonder coating Bouwperiode 1983-1988 Bouwperiode 1983-1988 Bouwperiode 1983-1988 Bouwperiode 1983-1988 Bouwperiode 1983-1988

14 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

2.5 De energiesector(en) Energiesectoren zijn groepen van ruimtes in het gebouw. Een gebouw kan worden onderverdeeld in één of meerdere sectoren. In een energiesector komt alles samen. Elke sector heeft zijn eigen gebruiksfuncties, is aangesloten op een klimaatinstallatie, heeft allerlei bouwkundige constructies, apparaten en verlichting. 2.5.1 Organisatie en gebruik De organisatie en het gebruik van het gebouw bepaald in belangrijke mate het energiegebruik van het gebouw. Bij een hoge personele bezetting, lange gebruikstijden, en hoge temperatuurinstellingen zal het energiegebruik hoog zijn. In Tabel 12 wordt de indeling in energiesectoren met de bijbehorende netto gebruiksoppervlaktes en gebruiksfuncties gepresenteerd. Tabel 12 Overzicht energiesectoren met bijbehorende oppervlaktes en gebruiksfuncties

Energiesector Sector 1, Sporthal sector 2, kleedruimtes + bijruimtes sector 3, Scarabee sector 4, Notendop

NVO [m2] 1.552,0 732,0

Gebruiksfunctie Sport (anders) Sport (anders)

519,0 95,8

Bijeenkomst Bijeenkomst

Voorts wordt in Tabel 13 de personele bezetting per energiesector opgesomd. De bezettingsgraad staat voor het gemiddelde percentage van de personen die tijdens de gebruikstijden (zie Tabel 14) daadwerkelijk aanwezig zijn. Tabel 13 Personele bezetting van het gebouw

Energiesector Sector 1, Sporthal sector 2, kleedruimtes + bijruimtes sector 3, Scarabee sector 4, Notendop

Personen [-] 40 40

Bezettingsgraad [%] 50 50

40 20

50 50

Tabel 14 Gebruikstijden van de energiesectoren

Energiesector Sector 1, Sporthal sector 2, kleedruimtes + bijruimtes sector 3, Scarabee sector 4, Notendop

Weken/jaar 48 48

Dagen/week 7 7

Uren/dag 8.00 tot 23.00 uur 8.00 tot 23.00 uur

Onderbreking geen geen

8.00 tot 23.00 uur

geen

8.00 tot 23.00 uur

geen

Tenslotte worden in Tabel 15 de gemiddelde binnentemperaturen getoond. De gemiddelde binnentemperatuur tijdens gebruikstijd liggen veelal rondom de ingestelde temperaturen (setpoints) van de klimaatinstallatie. Voor ruimteverwarming wordt ook rekening gehouden met de temperatuur buiten gebruikstijd. Deze temperatuur kan afwijken van de ingestelde temperatuur van de klimaatinstallatie. Wanneer de nachttemperatuur op 15 °C staat ingesteld, betekent dat niet dat het ’s nacht ook altijd gemiddeld deze temperatuur is. 15 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Tabel 15 Gemiddelde binnentemperaturen van de energiesectoren

Energiesector Sector 1, Sporthal sector 2, kleedruimtes + bijruimtes sector 3, Scarabee sector 4, Notendop

Tijdens gebruik verwarming [°C] 19,0 19,0

Buiten gebruik verwarming [°C] 16,0 16,0

Tijdens gebruik koeling [°C] 24,0 24,0

19,0 19,0

16,0 16,0

24,0 24,0

2.5.2 Afmetingen en constructies In Tabel 16 vindt u alle afmetingen van de bouwkundige constructies in het gebouw met de bijbehorende oriëntaties en begrenzingen. De isolerende eigenschappen van deze constructies kunt u vinden in paragraaf 0 (

De bouwkundige constructies). Tabel 16 Afmetingen, oriëntaties en begrenzingen van de bouwkundige constructies

Energiesector Sector 1, Sporthal

Opp [m2] 1.552,0

174,8 390,2 1.380,0 405,8 3,5 0,7 351,0 4,4 197,8 21,8

sector 2, kleedruimtes + bijruimtes

7,0 1,4 732,0 279,0 290,0 55,3 47,2 19,2 143,2

Constructie Begane grond Vloer 1976 incl 20mm isolatie Schuin dak Sporthal Schuin dak Sporthal Platdak 1976 Buitenmuur 1976 Dubbele Deur Paneel Buitenmuur 1976 Dubbele Deur Buitenmuur 1976 Raamkozijn EV 1976 Sporthal Dubbele Deur Paneel Begane grond Vloer 1976 zonder isolatie Platdak 1976 Schuin dak Sporthal Buitenmuur 1976 Raamkozijn EV 1976 Sporthal Raamkozijn EV 1976 Sporthal Buitenmuur 1976

Orientatie Horizontaal

Begrenzing Grond

Oost West Horizontaal Noord Noord Noord Zuid Zuid West West

Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht

West West Horizontaal

Buitenlucht Buitenlucht Kruipruimte

Horizontaal Oost Oost Oost

Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht

Oost

Buitenlucht

Zuid

Buitenlucht

16 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

4,8 3,8 0,4 3,3 1,4 49,6 20,3 3,0

sector 3, Scarabee

2,0 277,0

185,8 1,2 52,3 14,3 60,5 54,3 82,1 10,8 36,2 1,0 4,4 0,3 0,8 1,4 11,6 6,8 8,7 6,8

Raamkozijn EV 1976 Sporthal Raamkozijn EV 1976 Sporthal Raamkozijn EV 1976 Sporthal Toegangsdeur Raam in Toegangsdeur Sporthal Buitenmuur 1976 Buitenmuur 1976 Raamkozijn EV 1976 Sporthal Paneel Begane grond Vloer 1985 ScarabeeNotendop Platdak 1985 ScarabeeNotendop Lichtkoepel hout + DV Schuin dak ScarabeeNotendop Schuin dak ScarabeeNotendop Schuin dak ScarabeeNotendop Schuin dak ScarabeeNotendop Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Paneel Dubbele Deur Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Toegangsdeur Raam in Toegangsdeur Scarabee Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee

Zuid

Buitenlucht

Zuid

Buitenlucht

Zuid

Buitenlucht

Zuid Zuid

Buitenlucht Buitenlucht

West Noord Noord

Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht

Noord Horizontaal

Buitenlucht Grond

Horizontaal

Buitenlucht

Horizontaal Oost

Buitenlucht Buitenlucht

Zuid

Buitenlucht

West

Buitenlucht

Noord

Buitenlucht

Oost

Buitenlucht

Oost

Buitenlucht

Oost

Buitenlucht

Oost Oost Oost

Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht

Oost Oost

Buitenlucht Buitenlucht

Zuid

Buitenlucht

Zuid

Buitenlucht

West

Buitenlucht

West

Buitenlucht

17 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

2,9 18,4 15,0 1,3 0,9 0,8 95,8

sector 4, Notendop

71,0 28,5 4,0 3,0 28,3 2,3 0,0

0,0

Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Raamkozijn hout + DV 1985 Scarabee Toegangsdeur Raam in Toegangsdeur Scarabee Paneel Begane grond Vloer 1985 ScarabeeNotendop Platdak 1985 ScarabeeNotendop Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Houten Raamkozijn + HR++(Notendop) Toegangsdeur Buitenmuur ScarabeeNotendop 1985 Toegangsdeur Scheidingswand Scarabee-Notendop 1985 Scheidingswand Scarabee-Notendop 1985

West

Buitenlucht

Noord

Buitenlucht

Noord

Buitenlucht

Noord Noord

Buitenlucht Buitenlucht

Noord Horizontaal

Buitenlucht Grond

Horizontaal

Buitenlucht

West

Buitenlucht

West

Buitenlucht

West Noord

Buitenlucht Buitenlucht

Noord Oost

Buitenlucht Sector:

Zuid

Sector:

2.5.3 Klimatisering Elke energiesector is aangesloten op een klimaatinstallatie. Tabel 17 biedt een overzicht van de energiesectoren en klimaatinstallaties. In dit overzicht wordt ook vermeld van welke installatieonderdelen de energiesector gebruikmaakt. Voor meer informatie over de klimaatinstallaties, kunt u paragraaf 2.3 (De klimaatinstallatie(s)) raadplegen. Tabel 17 Klimatisering van de energiesectoren

Energiesector Sector 1, Sporthal sector 2, kleedruimtes + bijruimtes sector 3, Scarabee sector 4, Notendop

Klimaatinstallatie Installatie 1, sector 1 Sporthal Installatie 2, sector 2 kleedruimtes/bijruimtes Installatie 3, sector 3 Scarabee Installatie 4, sector 4 Notendop

Verw X

Koel

Tap X

Bev

Zon

X X X

Vervolgens geeft Tabel 18 het ventilatiesysteem en de bijbehorende ventilatievouden per energiesector weer. Een ventilatievoud van bijvoorbeeld 2,0 betekent dat in een uur evenveel verse 18 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

lucht wordt ingeblazen als twee keer de inhoud van de energiesector. Het getal tussen haakjes geeft het ventilatievoud buiten gebruikstijden weer.

Tabel 18 Ventilatiegegevens van de energiesectoren

Energiesector

Systeem

Sector 1, Sporthal sector 2, kleedruimtes + bijruimtes sector 3, Scarabee sector 4, Notendop

Mechanische balans Mechanische afzuiging

Natuurlijke ventilatie [-/h] 0,00 (0,00) 0,00 (0,00)

Mechanische ventilatie [-/h] 2,35 (0,00) 1,50 (0,00)

Warmteterugwinning Geen Geen

Mechanische afzuiging Natuurlijke ventilatie

0,00 (0,00) 1,00 (1,00)

1,50 (0,00) 0,00 (0,00)

Geen Geen

2.5.4 Opgestelde apparatuur Naast de klimaatinstallatie bevindt zich ook andere apparatuur in het gebouw. Voorbeelden zijn computers, kopieermachines, telefooncentrales et cetera. Deze apparaten verbruiken veelal elektriciteit, maar soms ook gas of stoom. Voorts geven deze apparaten ook warmte af in het gebouw. In Tabel 19 wordt de opgestelde apparatuur per energiesector weergegeven. Tabel 19 Overige apparatuur in de energiesectoren

Energiesector Sector 1, Sporthal

sector 2, kleedruimtes + bijruimtes sector 3, Scarabee

sector 4, Notendop

Apparaat Standaard warmteproduktie diverse Apparatuur Standaard warmteproduktie diverse Apparatuur Standaard warmteproduktie diverse Apparatuur Standaard warmteproduktie diverse Apparatuur

Type Elektrisch apparaat

Jaarlijks verbruik 3,0 W/m2 (tijdens gebruik)

Elektrisch apparaat

5,0 W/m2 (tijdens gebruik)

Elektrisch apparaat

5,0 W/m2 (tijdens gebruik)

Elektrisch apparaat

5,0 W/m2 (tijdens gebruik)

2.5.5 Verlichting Tenslotte is het gebouw voorzien van verlichting. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie typen verlichting: • Basisverlichting (zie Tabel 20), dit is de verlichting van de werkplekken, gangen, kantines en dergelijke. Deze verlichting staat aan tijdens gebruikstijden en geeft warmte af in het gebouw. • Accentverlichting (zie Tabel 21), deze verlichting wordt bijvoorbeeld voor decoratieve doeleinden gebruikt, zoals spotjes in winkeletalages. Deze verlichting kan ook buiten de gebruikstijden aan staan. 19 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

•

Overige verlichting (zie Tabel 21), deze verlichting kan net als accentverlichting afwijkende branduren hebben dan de gebruikstijden. Daarnaast bevindt overige verlichting zich niet in de verwarmde ruimtes van het gebouw. Voorbeelden zijn buitenverlichting en verlichting in parkeergarages.

Tabel 20 Basisverlichting in de energiesectoren

Energiesector Sector 1, Sporthal sector 2, kleedruimtes + bijruimtes

sector 3, Scarabee

sector 4, Notendop

Verlichtingsgroep armatuur A, dubbele TL 2x 58W+EVSA armatuur A, 2x TLD 58W+VSA, 140W armatuur B , 2x TLD 36W+VSA, 94W armatuur C, spotje a 40W armatuur D, PLT a 18W+VSA=28W armatuur A, 2x TLD 58W+VSA, 140W armatuur B , 2x TLD 36W+VSA, 94W armatuur C, spotje a 40W armatuur D, PLT a 18W+VSA=28W armatuur E , 1x TLD 36W+VSA, 47W armatuur F , 4x TLD 18W+VSA, 83W armatuur A, 2x TLD 58W+VSA, 140W armatuur B , 2x TLD 36W+VSA, 94W armatuur C, spotje a 40W armatuur D, PLT a 18W+VSA=28W armatuur E , 1x TLD 36W+VSA, 47W armatuur F , 4x TLD 18W+VSA, 83W

Perc. sector 100,0 %

Vermogen 144,0 x 140,0 W

Regeling Vertrek

100,0 %

4,0 x 140,0 W

100,0 %

52,0 x 94,0 W

Vertrek; met aanw.detectie Vertrek

100,0 %

70,0 x 40,0 W

Vertrek

100,0 %

60,0 x 28,0 W

Vertrek

100,0 %

0,0 x 140,0 W

100,0 %

39,0 x 94,0 W

Vertrek; met aanw.detectie Vertrek

100,0 %

0,0 x 40,0 W

Vertrek

100,0 %

13,0 x 28,0 W

Vertrek

100,0 %

15,0 x 47,0 W

Vertrek

100,0 %

16,0 x 83,0 W

Vertrek

100,0 %

0,0 x 140,0 W

100,0 %

16,0 x 94,0 W

Vertrek; met aanw.detectie Vertrek

100,0 %

0,0 x 40,0 W

Vertrek

100,0 %

5,0 x 28,0 W

Vertrek

100,0 %

2,0 x 47,0 W

Vertrek

100,0 %

2,0 x 83,0 W

Vertrek

Tabel 21 Andere verlichting in de energiesectoren

20 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Energiesector -

Verlichtingsgroep

Type

Vermogen

Branduren

21 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiegebruik van het gebouw in de huidige situatie behandeld. Hiervoor is het geattesteerde EPA-U programma van Vabi Software BV gebruikt. Als eerste komt het Energielabel in het kader van de Europese richtlijn (EPBD) aan bod. Vervolgens krijgt u een overzicht van de totale energiegebruiken per energiedrager en per deelpost. Voorts wordt het berekende energiegebruik afgezet tegen het werkelijk gemeten energiegebruik. Tenslotte krijgt u een indicatie van het thermische comfort van het gebouw.

3.2 Het Energielabel De Europese richtlijn ‘Energieprestatie voor gebouwen' (EPBD 2002/91/EC) stelt dat voor elk gebouw bij verandering van huurder of eigenaar transparantie over de energetische kwaliteiten gegeven moet worden. In Nederland is hiervoor het energiecertificaat opgesteld. Het energiecertificaat geeft de energetische kwaliteit van het gebouw weer met de energie-index en het bijbehorende Energielabel. Het Energielabel heeft een vergelijkbare vormgeving als de labels voor witgoed en auto's. Met behulp van de geattesteerde EPA-U software van Vabi Software BV is het Energielabel voor het gebouw berekend (zie Tabel 22). Hierbij is ook een lijst met standaard maatregelen opgenomen, waarmee het Energielabel verbeterd zou kunnen worden. Tabel 22 Het Energielabel van het gebouw

Energielabel Energie-index Standaard maatregelen

G 1,76 - Toepassen isolatie of extra isolatie bij vloeren - Toepassen HR-beglazing - Toepassen zonwering - Toepassen HR-ketel - Toepassen warmteterugwinning uit ventilatielucht - Toepassen spaarlampen en/of HF-verlichting met spiegeloptiekarmaturen - Toepassen veegschakeling, daglichtschakeling en/of aanwezigheidsdetectie voor verlichting - Toepassen van een zonneboiler - Toepassen kierdichting - Aanbrengen zonnepanelen

3.3 Het berekende energiegebruik Naast het Energielabel is met de EPA-U software ook het energiegebruik berekent. Hierbij is het referentieklimaat TRY De Bilt gebruikt, zodat de berekende verbruiken onafhankelijk zijn van de verschillen in het weer per jaar. Aan de hand van de aangeleverde jaar-verbruiken wordt het totaal verbruik voor gas en elektra voor het bestaande gebouw verwerkt. Indien deze niet kan worden toegepast vanwege het niet kunnen aanleveren van deze gegevens door onze opdrachtgever gaan wij uit van een referentiegebouw met de daarbij behorende jaar-verbruiken per m2/jaar. 22 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

In deze rapportage zijn wij uitgegaan van : Aangeleverde jaar verbruiken jaartal 2019 In Tabel 23 worden het totale gebruik per energiedrager (gas, elektriciteit en warmte) samengevat. Daaronder worden voor het gas-, elektrisch en warmteverbruik samen het totale primaire energiegebruik en de CO2-emissie getoond. Daarbij zijn de totalen ook per vierkante meter netto gebruiksoppervlak weergegeven. Zo kunt u het energiegebruik van verschillende gebouwen met elkaar vergelijken. Tabel 23 Energiegebruik in de huidige situatie (berekend d.m.v. fitten)

Energiedrager Gasverbruik Elektriciteitsverbruik Warmteverbruik Primaire energie CO2-emissie

Totaal 58.700 213.177 0,0 4.032.252 225.143

Per m2 NVO 20,2 73,5 0,0 1.391,0 77,7

Eenheid m /jaar kWh/jaar GJ/jaar MJ/jaar kg/jaar 3

Voorts wordt in het cirkeldiagram in Figuur 1 het primaire energiegebruik per deelpost gepresenteerd. Dit geeft een goed beeld welke post het meeste energiegebruik omvat. In de tabel vindt u ook de eventuele energiebijdrage van zonnepanelen (PV) en warmtekrachtinstallaties (WKK).

Figuur 1 Energiegebruik per deelpost in de huidige situatie

23 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte maatregelen voor het gebouw. Vervolgens komen de mogelijke maatregelen aan bod. Hierbij ziet u direct per maatregel de financiële en energetische consequenties. Wanneer meerdere maatregelen worden toegepast, hebben deze maatregelen veelal invloed op elkaar. Daarom wordt vooral aandacht besteed aan de aanbevolen pakketten van maatregelen. Hierbij worden de energetische, financiële en comfortgevolgen van de pakketten uitgebreid toegelicht. Tenslotte komen enkele praktische tips over het uitvoeren van maatregelen aan de orde.

4.2 Reeds getroffen en onderzochte maatregelen Bij aanvang geen reeds getroffen maatregelen aangetroffen. De te overwegen maatregelen per locatie: Bouwkundig: 1. Na isoleren spouwmuur 2. Na isoleren dak 3. Na isoleren vloer 4. Glas/kozijnen vernieuwing Installaties: 5. CV installatie opwekking vernieuwen 6. Regelbaarheid radiatoren optimaliseren 7. Regeling optimaliseren 8. Ventilatie installatie optimaliseren d.m.v. balans of warmteterugwinning 9. Warmtapwater installatie optimaliseren 10. Verlichting + sturing optimaliseren. Bv. Toepassen LED verlichting e.d. Energieopwekking: 11. Aanbrengen PV- Panelen t.b.v. opwekking Elektra 12. Aanbrengen Zonneboiler incl. Collectoren

4.3 Overwogen maatregelen In Tabel 24 vindt u een overzicht van de overwogen maatregelen en de energetische en financiële gevolgen in dit energiebesparingsonderzoek. Het gaat hier om de effecten van de losse maatregelen. De effecten van pakketten maatregelen worden in de volgende paragraaf uitgebreid behandeld.

24 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Tabel 24 Overzicht van overwogen maatregelen voor energiebesparingsadvies

Maatregel 1.1 Vloerisolatie sector 2, onderkant in kruipruimte 2.1 metselwerkrenovatie Sporthal met Rc>4,7 2.2 metselwerkrenovatie ScarabeeNotendop met Rc>4,7 2.3 Damwandgevel renovatie Sporthal Rc>4,7 2.4 Damwandgevel renovatie Scarabee-Notendop Rc>4,7 3.1 Dakisolatie platdak Sporthal 1976 3.2 Dakisolatie platdak 1985 Scarabee-Notendop 3.3 Dakisolatie schuindak Sporthal 1976 3.4 Dakisolatie schuindak 1985 Scaarabee-Notendop 4.1 vervangen Kozijnen sporthal met HR++, U<1,65 4.2 vervangen Kozijnen Scarabee met HR++, U<1,65 7a Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 1 7b Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 2 7c Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 3 7d Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 4 8a Aanbrengen WTW-ventilatie sector 1 8b Aanbrengen WTW-ventilatie sector 2 8c Aanbrengen WTW-ventilatie sector 3 8d Aanbrengen WTW-ventilatie sector 4 10.1 vervangen Verlichting Sporthal door LED + detectie sector 1 10.2 vervangen Verlichting Sporthal door LED + detectie sector 2 11 Aanbrengen PV-Panelen 12 Zonneboilersysteem incl. 20m2 collectoren sector 2

Investering [€] 24.156

NCW [€] -22.770

TVT [jaar] 999,0

Label [A++ t/m G] G

Energiebesparing [€/jaar] 0

CO2reductie [%/jaar] 0,0

183.450

43,9

1.224

2,5

26.640

148.098 -25.181

999,0

-4

0,0

999,0

0,0

999,0

0,0

107.835

-61.936

27,1

1.958

4,0

16.692

-15.798

999,0

-4

0,0

128.250

45,1

802

1,6

27.210

104.623 -25.648

999,0

0,0

60.120

-53.184

59,8

172

0,3

47.280

-44.566

999,0

0,0

170.000

83.419

11,3

10.254

-0,2

80.000

-75.408

999,0

0,0

56.000

-52.786

999,0

0,0

10.000

-9.426

999,0

0,0

139.600

178.663

7,8

15.480

33,7

65.880

-62.940

999,0

-50

-0,2

46.710

-44.425

999,0

-24

-0,1

8.640

-8.937

999,0

-47

-0,2

28.800

-11.381

999,0

1.126

6,5

17.700

4.681

12,2

1.268

5,1

150.000 20.000

-87.672 -12.523

31,6 29,5

E F

3.187 312

12,9 0,6

25 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

4.4 Aanbevolen maatregelpakketten 4.4.1 Overzicht van maatregelpakketten In deze paragraaf worden de aanbevolen pakketten met maatregelen voor het gebouw behandeld. In de verschillende subparagrafen vindt u gegevens over de samenstelling van de pakketten, de verwachte energiebesparing, de financiële gevolgen en de gevolgen voor het thermische comfort. In Tabel 25 wordt de samenstelling van de pakketten weergegeven met de bijbehorende kosten en subsidie per maatregel. Tabel 25 Overzicht van de aanbevolen pakketten met maatregelen

Maatregelpakket Variant 1 bouwkundige maatregelen

Variant 2a installaties

Variant 3 installaties

aanpassingen

W-

E-

Maatregelen 1.1 Vloerisolatie sector 2, onderkant in kruipruimte 2.1 metselwerkrenovatie Sporthal met Rc>4,7 2.2 metselwerkrenovatie ScarabeeNotendop met Rc>4,7 3.1 Dakisolatie platdak Sporthal 1976 3.2 Dakisolatie platdak 1985 Scarabee-Notendop 3.3 Dakisolatie schuindak Sporthal 1976 3.4 Dakisolatie schuindak 1985 Scaarabee-Notendop 4.1 vervangen Kozijnen sporthal met HR++, U<1,65 4.2 vervangen Kozijnen Scarabee met HR++, U<1,65 7a Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 1 7b Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 2 7c Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 3 7d Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 4 8a Aanbrengen WTW-ventilatie sector 1 8b Aanbrengen WTW-ventilatie sector 2 8c Aanbrengen WTW-ventilatie sector 3 8d Aanbrengen WTW-ventilatie sector 4 10.1 vervangen Verlichting Sporthal door LED + detectie sector 1 10.2 vervangen Verlichting Sporthal door LED + detectie sector 2

Kosten [€] 24.156

Subsidie [€] 0

183.450

26.640

107.835 16.692

0 0

128.250

27.210

60.120

47.280

170.000

80.000

56.000

10.000

139.600

65.880

46.710

8.640

28.800

17.700

26 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Variant 4 Eigen Energie per sector

Variant 5 Advies BPEM

11 Aanbrengen PV-Panelen 12 Zonneboilersysteem incl. 20m2 collectoren sector 2 1.1 Vloerisolatie sector 2, onderkant in kruipruimte 2.1 metselwerkrenovatie Sporthal met Rc>4,7 2.2 metselwerkrenovatie ScarabeeNotendop met Rc>4,7 3.1 Dakisolatie platdak Sporthal 1976 3.2 Dakisolatie platdak 1985 Scarabee-Notendop 3.3 Dakisolatie schuindak Sporthal 1976 3.4 Dakisolatie schuindak 1985 Scaarabee-Notendop 4.1 vervangen Kozijnen sporthal met HR++, U<1,65 4.2 vervangen Kozijnen Scarabee met HR++, U<1,65 7a Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 1 7b Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 2 7c Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 3 7d Vervangen cv-ketel+regeling door L/W warmtepomp sector 4 8a Aanbrengen WTW-ventilatie sector 1 8b Aanbrengen WTW-ventilatie sector 2 8c Aanbrengen WTW-ventilatie sector 3 8d Aanbrengen WTW-ventilatie sector 4 10.1 vervangen Verlichting Sporthal door LED + detectie sector 1 10.2 vervangen Verlichting Sporthal door LED + detectie sector 2 11 Aanbrengen PV-Panelen 12 Zonneboilersysteem incl. 20m2 collectoren sector 2

150.000 20.000

0 0

24.156

183.450

26.640

107.835 16.692

0 0

128.250

27.210

60.120

47.280

170.000

80.000

56.000

10.000

139.600

65.880

46.710

8.640

28.800

17.700

150.000 20.000

0 0

27 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Voorts wordt in Tabel 26 de energiebesparing in procenten voor gas, elektriciteit en warmte afzonderlijk gepresenteerd. Tabel 26 Relatieve energiebesparing ten opzichte van de huidige situatie

Maatregelpakket Huidige situatie Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2a aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

Gas besparing 0.0 18,3 %

Elektr. besparing 0.0 0,0 %

Warmte besparing 0.0 0,0 %

90,5 %

-16,5 %

0,0 %

-4,1 %

25,2 %

0,0 %

1,4 % 91,8 %

24,1 % 45,0 %

0,0 % 0,0 %

Om een indicatie te geven van de besparingen, worden de berekende energiegebruiken voor zowel de huidige situatie als de maatregelpakketten in Tabel 27 weergegeven. Tabel 27 Energiegebruik van de maatregelpakketten en de huidige situatie

Maatregelpakket Huidige situatie Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2a aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

Gas [m3/jaar] 58.700 47.976

Elektr. [kWh/jaar] 213.177 213.205

Warmte [GJ/jaar] 0,0 0,0

5.593

248.428

0,0

61.108

159.465

0,0

57.897 4.791

161.775 117.219

0,0 0,0

De maatregelpakketten hebben ook invloed op het Energielabel. In 28 wordt hiervan een samenvatting gegeven. Tabel 28 Energielabel van de maatregelpakketten

Maatregelpakket

Huidige situatie Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2a aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

EI [-]

E.label

1,76 1,49

G E

1,20

1,59

1,51

0,54

A 28

BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

4.4.2 Verwachte kostenbesparing Met behulp van de EPA-U software zijn financiële berekeningen voor de maatregelpakketten uitgevoerd. In Figuur 2 worden de terugverdientijden per pakket weergegeven. Bij deze terugverdientijden is rekening gehouden met inflatie, stijging van energieprijzen en een rente op de investering.

Figuur 2 Terugverdientijden van de maatregelpakketten

In 29 worden diverse financiële kengetallen voor de pakketten opgesomd. De eenvoudige terugverdientijd (ETVT), de terugverdientijd verdisconteerd met rente, inflatie en stijging van energieprijzen (TVT), de netto contante waarde (NCW), de interne rentabiliteit (IR) en de gemiddelde boekhoudkundige rentabiliteit (GBR). Tabel 29 Financiële kengetallen voor de maatregelpakketten

Maatregelpakket Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2a aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

ETVT [jaar] 149,1

TVT [jaar] 43,8

NCW [€] -501.370,8

IR [%] -17,0 %

GBR [%] 2,8 %

31,2

19,0

-161.526,1

-4,0 %

10,4 %

19,4

17,5

-6.700,2

-2,0 %

12,3 %

48,6 52,6

31,2 27,5

-100.195,1 -808.102,3

-10,0 % -9,0 %

5,9 % 6,2 %

29 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Voor de kostenbesparing per energiedrager biedt Tabel 30 een overzicht. De genoemde kostenbesparingen zijn berekend op basis van het referentieklimaat en kunnen in het werkelijke klimaat per jaar afwijken. Tabel 30 Besparing op de energiekosten van de maatregelpakketten

Maatregelpakket Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2a aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

Gas [€/jaar] 4.171

Elektr. [€/jaar] -2

Warmte [€/jaar] 0

Totaal [€/jaar] 4.170

20.659

-2.186

18.473

-937

3.330

2.393

312 20.971

3.187 5.949

0 0

3.499 26.920

Voor de financiële kengetallen is met de energieprijzen volgens Tabel 31 gerekend. Voor de economische gegevens is gerekend met de waarden volgens Tabel 32. Tabel 31 Gehanteerde energieprijzen voor de financiële berekeningen

Maatregelpakket Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2a aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

Gas [€/m3] 0,20

Elektr. [€/kWh] 0,05

Warmte [€/GJ] 22,57

Stijging [%/jaar] 5,0% | 2,5% | 4,0%

0,20

0,05

22,57

5,0% | 2,5% | 4,0%

0,20

0,05

22,57

5,0% | 2,5% | 4,0%

0,20 0,20

0,05 0,05

22,57 22,57

5,0% | 2,5% | 4,0% 5,0% | 2,5% | 4,0%

Investering [€]

EIA [€]

Looptijd [jaar]

Inflatie [%/jaar]

Disconto [%/jaar]

Belasting [%]

621.633

1,0 %

6,0 %

576.830

1,0 %

6,0 %

46.500

1,0 %

6,0 %

170.000

1,0 %

6,0 %

1.414.963

1,0 %

6,0 %

Tabel 32 Economische gegevens voor de financiële berekeningen

Maatregelpakket

Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2a aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

30 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

5 Conclusies en aanbevelingen Het gebouw met het adres Hoge Brake 3 te Nuenen heeft het Energielabel: G

Maatregelpakket Variant 1 bouwkundige maatregelen Variant 2 aanpassingen Winstallaties Variant 3 aanpassingen Einstallaties Variant 4 Eigen Energie per sector Variant 5 Advies BPEM

Investering [€] 621.633

NCW [€] -501.371

TVT [jaar] 43,8

Label [A++ t/m G] E

Energiebesparing [€/jaar] 4.170

CO2reductie [%/jaar] 8,5

576.830

-161.526

19,0

18.473

33,1

46.500

-6.700

17,5

2.393

11,6

170.000 1.414.963

-100.195 -808.102

31,2 27,5

E A

3.499 26.920

13,6 66,7

* Verrekening/prognose gerelateerd aan kosten/terugverdientijden verwijzen wij naar appendix 6.2

31 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Algemeen: Bij uitvoering van genoemde besparende maatregelen dient er bovenop de genoemde bedragen rekening gehouden te worden met aanvullende voorzieningen zoals begeleiding, bouwkundige voorzieningen, bouwplaats en diverse welke buiten de budgetten zoals vermeld in dit rapport zijn gehouden. Tevens dient men rekening te houden met eventuele tijdelijke huisvesting tijdens de uitvoering van de genoemde besparende maatregelen. Overige aanbevelingen : Reeds genomen beleidsmaatregelen: • Standen noteren van de elektra en gasmeter • Energieverbruiken controleren met facturen leveranciers • Medewerkers stimuleren tot een energiebewust gedrag Advisering organisatorisch: • • • • •

Het controleren van de huidige instellingen van de weersafhankelijke regelingen. Controleren van de weekklokinstellingen verwerkt in de installaties. Gestructureerd onderhoud uit te voeren waarin controles van rendementen van de deelsystemen worden gecontroleerd en daar waar nodig bijgesteld. Geautomatiseerde energieregistratie voor verbruik elektra en gas nader te onderzoeken en te adviseren aan beheerder/eigenaar om verdere reductie te realiseren. Door gebruikers de aanschaf energiezuinige gebruiks apparatuur, te weten: o Verlichting sfeer als zijnde LED o Huishoudapparatuur/grootkeuken apparatuur voorzien van min. A-label.

32 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Toelichting Variant 5 Advisering BPEM BV : Ons advies is om de geadviseerde variant uit te voeren, dit geeft een aantal verbeteringen binnen de doelstellingen van de Gemeente Nuenen. De variant is zodanig gekozen dat de meest optimale combinatie van verlaging energieverbruik versus investering wordt behaald. Te weten : VARIANT – 05 CO2 reductie Investeringsprognose Terugverdientijd Het Energielabel

: : : : :

Advisering BPEM te komen tot een BENG-gebouw. ca. 66,7% per jaar. € 1.414.963,00 ex. B.T.W. 27,5 jaar. A+++ energie index = 0,54

De verbetermaatregelen zoals opgenomen in deze variant : 01 Bouwkundig: 1. Naisoleren spouwmuur met hoogwaardige isolatie Isolatiewaarde = nieuwbouwwaarde Rc 4,7 2. Naisoleren dak met met hoogwaardige isolatie Isolatiewaarde = nieuwbouwwaarde Rc 6,3 3. Naisolatie vloer met hoogwaardige isolatie Uitvoering van naisolatie mogelijk aan te brengen via kruipruimte alleen in sector 02. Isolatiewaarde is Rc 3,7 Overige vloerdelen in sector 01 en 03,04 kunnen niet worden meegenomen. 4. Bestaande glas vervangen door HR++ beglazing inclusief nieuwe kozijnen. Uitvoering van de nieuwe kozijnen conform nieuwbouwwaarden U-waarde = 1,65 02 Installatietechnisch: 5. CV installatie opwekking vernieuwen naar Gasloos Uitvoering van : aanbrengen van lucht/water warmtepompen met een laagtemperaturen traject. Volledig in combinatie met vloerverwarming/LT-stralingspanelen in de diverse sectoren. 6. Regelbaarheidheid volledige CV-installatie optimaliseren Uitvoering van: aanbrengen van een volledig GBS-systeem met optimalisatieregeling per gebruikszone en gebouwdelen. 7. Regeling optimaliseren Uitvoering van: Deze maatregel gecombineerd uitvoeren tijdens uitvoering maatregel 5 en 6. 8. Ventilatie installatie optimaliseren d.m.v.

balans en hoogwaardige warmteterugwinning Uitvoering van: Plaatsen gebalanceerd ventilatiesysteem met WTW LBK met WTW : 1x centrale LBK Type : binnen/buitenopstelling WTW deel : warmtewiel of HR kruisstroomwisselaar Toerenregeling : toe- en afvoerventilator 9. Warmtapwaterinstallatie optimaliseren 33 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Uitvoering van : aanbrengen van een boosterwarmtepomp t.b.v. de centrale warmtapwatervoorziening inzake de douche-kleedruimten. Individuele warmtepompboilers t.b.v. lokale warmtapwater voorzieningen in overige sectoren. 10. Bestaande conventionele verlichting vervangen door LED verlichting en voorzien van aanwezigheidsafhankelijke schakeling en centrale veegpulsregeling. 03 Eigen Energieopwekking: 11. Aanbrengen PV panelen t.b.v. opwekking elektra. Totaal aantal PV-panelen : 500 m2 (ca. 70 % van beschikbare dakvlak) Totaal WP/paneel : 196 Wp/m2 Oriëntatie : zuid (zuid-oost) (zuid-west) (oost) (west) Locatie : Platdak /schuindak Type paneel : monokristalijn N.b. Indien de oriëntatie op noord /Noord-Oost/Noord-West. Adviseren we geen pv panelen vanwege opbrengstverlies. 12. Aanbrengen Zonneboiler i.c.m. zonnepanelen t.b.v. opwekking warm-water t.b.v. douches. Zonneboiler : 200 Liter/warmtapwater Type zonnecollector: vlakke plaat collector Zonnecollectoren ; 10,5 m2/ collector Aantallen collectoren: 4 stuks Totaal vermogen : 3,5 GJ/jaar per collector

Hierdoor wordt een Ei(Energie-index) gehaald van Ei=0,54 wat BENG Bijna Energie Neutraal Gebouw als resultaat geeft.

Gebouw uitbreiding : SECTOR 05 NIEUWBOUW De bestaande sporthal wordt uitgebreid met een extra sporthal deel en aanvullende was- en kleedruimten op de begane grond. Op de verdieping worden extra multifunctionele ruimte gerealiseerd. Omvang van de uitbreiding : Het totaal van de uitbreiding conform aangegeven variant-02 is 515 m2 BVO. Op basis van deze uitbreiding dient men rekening te houden dat hierin de investeringskosten ook in relatie tot BENG dienen te worden meegenomen in de totaalkosten berekening van alle verbetermaatregelen. Gebaseerd op de m2 prijzen zoals aangehouden geeft dit extra kosten aanvullend op het subtotaal in variant 05. - Variant 05 bestaand gebouw Investeringsprognose : - Uitbreiding (Sector-05) nieuwbouw Investeringsprognose:

€ 1.414.963,00 ex. B.T.W. € 856.692,00 ex B.T.W.

( Kostenraming Moederscheim Moonen architecten dd. 15-10-2020 a €1662,00/m2)

34 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Toelichting verbetermaatregelen niet verwerkt in geadviseerde Variant: 01 bouwkundig: • 03. Het na-isoleren van de vloer is technisch niet mogelijk i.v.m. het ontbreken van toegankelijke kruipruimte. Indien gekozen wordt tot het slopen / vernieuwen van de vloer van de sporthal , zone scarabee en Note dop kan aanvullende isolatie worden aangebracht.

BIJLAGE-01 Begane grond Situatie Bestaand/Nieuw:

35 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

BIJLAGE-01 1e Verdieping : Situatie Bestaand/Nieuw:

36 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

6 6.1

Appendix Symbolen en afkortingen overzichtstabel rapportage

EI = NCW = TVT = ETVT = IR = GBR = NVO = BVO = U = Rc = MJ = GJ = Nm3 = absolute Kwh CO2 € CV

= = = =

Energie Index Netto contante waarde Terugverdientijd Eenvoudige terugverdientijd Interne rentabiliteit Gemiddelde boekhoudkundige rentabiliteit Netto vloeroppervlak Bruto vloeroppervlak Thermische weerstand gegeven in W/m2.K Thermische weerstand gegeven in m2.k/W Mega Joule Giga Joule De hoeveelheid gas die, bij een temperatuur van nul graden celsius en onder Druk van 1,01325 bar, een volume van één kubieke meter inneemt. Kilo watt uur Kooldioxide Euro Centrale verwarming

6.2 Algemene uitgangspunten: In het rapport zijn uitgangspunten aangehouden welke tijdens berekening of beoordeling van verbetermaatregelen zijn ingebracht. Deze uitgangspunten zijn gemiddelden, ervaringscijfers en of landelijke uitgiftes van normgegevens waarin binnen dit rapport als doel een goed inzicht te krijgen in de omschreven onderwerpen zie hiervoor normkosten overzicht BIJLAGE-01. Men dient daarom rekening te houden dat ten aanzien van de uitkomsten in dit rapport geen rechten kunnen worden ontleend door opdrachtgever of derden aan Boink Project- & Energiemanagement B.V. Boink Project- & Energiemanagement B.V. kan niet verantwoordelijk worden gehouden voor exacte waarden zoals vermeld in dit rapport inzake prognose en/of berekening betreft terugverdientijden (ETVT en TVT), netto contante waarden (NCW), energiebesparingskosten, interne rentabiliteit en gemiddelde boekhoudkundige rentabiliteit (IR en GBR) vanwege fluctuaties, wijzigingen, vraag en aanbod en marktwerking als prognose opgenomen in deze rapportage en kan daarom niet worden beschouwd als vast gegeven. Alle genoemde bedragen zijn exclusief btw, m.u.v. van de bedragen waar vermeld is dat deze inclusief btw zijn. 37 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Bijlage(n) Energiebesparende maatregelen

BIJLAGE I t/m IV omschrijvingen : In bijlagen I t/m IV zijn de diverse verbetermaatregelen als basis verder omschreven ter verdere toelichting van de omschreven maatregel in de geadviseerde varianten. Zie BIJLAG I T/M IV. BIJLAGE V kostenoverzicht : De vervangingskosten zoals berekend in dit maatwerkrapport is berekend volgens het normkostenoverzicht zoals bijgevoegd in BIJLAGE V.

38 BPEM/Maatwerk 9534-120-V02 Uitgifte datum :03-02-2021

Bijlage I

Niet-energetische aandachtspunten

Binnenklimaat en gezondheid Schimmelplekken op wanden Wees attent op schimmelplekken op de binnenzijde van de buitengevels. Schimmelgroei doet zich vaak voor in hoeken aan de boven- of onderzijde van buitengevels. Als dit optreedt, is het gebouw wellicht vocht technisch matig van kwaliteit (koudebruggen, vocht uit kruipruimte of slechte ventilatie- voorzieningen). Ook kan het zijn dat het gebruikersgedrag een rol speelt, doordat de ventilatieopeningen zijn afgeplakt of de mechanische afzuiging regelmatig wordt uitgezet. Waar de oorzaak van vochtproblemen precies ligt, is niet altijd direct duidelijk. Vaak is dit pas na een fysisch onderzoek goed vast te stellen. Bij het treffen van maatregelen dient men rekening te houden met eventuele vochtproblemen. Dit geldt met name voor de energiebesparende maatregelen die indirect de ventilatie beperken. Hieraan kleven risico’s vooral wanneer er al vochtproblemen aanwezig zijn. Dat zelfde geldt voor isolatiemaatregelen waardoor koudebrugeffecten worden versterkt. Schimmelplekken in natte ruimte op binnenwanden en plafond Schimmelplekken in de natte ruimte op binnenwanden en plafond vormen een probleem apart. De oorzaak ligt vaak in een combinatie van te weinig stoken, gebrekkige ventilatie en een schimmelgevoelige afwerklaag op wanden en plafond.

Het aanbrengen van betere ventilatie en verwarming in de ruimte kan de situatie in veel gevallen verbeteren. Vochtproblemen Veel vochtproblemen worden veroorzaakt door de matige werking van het ventilatiesysteem. De volgende punten zijn daarbij van belang: Zijn er bij natuurlijke ventilatie en mechanische afzuiging voldoende voorzieningen (klepraampjes en ventilatieroosters) in de gevels aanwezig voor de toevoer van buitenlucht. Levert gebruik van deze voorzieningen naar verwachting tochtklachten op, dan kan niet verwacht worden dat gebruikers de toevoerroosters voldoende gebruiken. Zijn er natuurlijke afvoerkanalen aanwezig en zijn de openingen niet dichtgezet of vervuild. Werkt, indien aanwezig, de mechanische afzuiging op een goede manier Als het ventilatiesysteem slecht werkt, is dit een risicofactor voor de maatregelen die als neveneffect hebben dat de ventilatie afneemt. Daardoor kunnen vochtproblemen ontstaan en door onvoldoende ventilatie zal ook de luchtkwaliteit in het gebouw afnemen. Ramen met enkel glas Het is mogelijk dat ramen voorzien van enkel glas een onbehaaglijke situatie opleveren door koudeval. De kans op comfortklachten wordt groter naarmate ramen hoger zijn (oude gebouwen) of het ontbreken van een onder het raam geplaatste radiator. In dat geval is dus nadrukkelijk verbetering te verwachten van isolerende beglazing.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/9816754/1