10. Dorpsbouwmeester - Jaarverslag 2022

JAARVERSLAG 2022 DORPSBOUWMEESTER GEMEENTE NUENEN

DORPSBOUWMEESTER NUENEN

Harrie van Helmond

bron: DiederenDirrix architecten

20 22

2

JAARVERSLAG 2022 DORPSBOUWMEESTER INHOUDSOPGAVE

WOORD VOORAF

4



INTEGRAAL 5 

WELSTAND 6 

DORPSBOUWMEESTER

8

MONUMENTENCOMMISSIE

10



TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

12



SUPERVISOR NUENEN WEST

14



AANBEVELINGEN 16 

NAWOORD 18 

3

VOORAF

DORPSBOUWMEESTER NUENEN

WOORD VOORAF

HARRIE VAN HELMOND

Hét hoofdmotief dit jaar bij de advisering door het Team Ruimtelijke Kwaliteit (TRK) en de Dorpsbouwmeester was toch wel; hoe gaan we de bouwopgave van Nuenen inpassen (verdichten)? Welke parkeernormen hanteren we hierbij? En tot welke bouwhoogte en bouwdichtheid is er nog sprake van dorps bouwen? In de bespreking van projecten, verderop in dit jaarverslag, gaan we daar uitgebreider op in. Er lijkt namelijk een patstelling aanwezig in de keuze tussen Nuenen houden zoals het is én het bouwen van de noodzakelijke geschikte, dorpse en betaalbare woningen. Ondanks inspirerende voorbeelden die zijn aangedragen door het TRK - mede met behulp van het Atelier Rijksbouwmeester - wordt er door de gemeenteraad nog geen richting aangegeven om het dorps verdichten te kunnen aanpakken.

HARRIE VAN HELMOND

Dorpsbouwmeester Nuenen

4

INTEGRAAL

INTEGRAAL

Het welstandswerk (zowel in de welstandscommissie als in het directe contact van de Dorpsbouwmeester met initiatiefnemers) is onderdeel van een bredere advisering over ruimtelijke kwaliteit. Zo wordt in Nuenen ook geadviseerd door de Monumentencommissie, het Team Ruimtelijke Kwaliteit (TRK) en het Ontwerpteam Nuenen West. In 2023 is gepland om de advisering integraal te gaan organiseren in een adviescommissie omgevingskwaliteit. De Omgevingswet voorziet niet alleen in deze betere afstemming, maar stuurt ook aan op het nog eerder betrekken van alle belanghebbenden bij het proces. De gemeente Nuenen zal die processen op dit onderdeel inrichten. De Dorpsbouwmeester is, (sinds de start van het dorpsbouwmeesterschap in 2018, na een voorlopige aanstelling in 2017) lid van alle huidige bovengenoemde commissies. Hierdoor kunnen plannen van een hoog schaalniveau tot aan de detaillering en uitvoering ervan door hem gevolgd worden. Op verzoek schuift de Dorpsbouwmeester ook aan bij externe en interne overleggen c.q. werksessies, zoals bij de ontwikkeling van de Bouwgids en de stedenbouwkundige visie voor de Kloostertuin.

5

WELSTAND

WELSTAND

De welstandsbeoordelingen werden ook in 2022 uitgevoerd door de Dorpsbouwmeester, conform het besluit van vijf jaar geleden toen de Welstandscommissie vervangen werd door een Dorpsbouwmeester. De cijfers over 2022:

24

keer een Welstandsvergadering. Deze veragderingen werden vaak al voorbereid in een direct contact tussen case-manager en Dorpsbouwmeester om te bezien of het verzoek haalbaar was.

132

Er zijn adviezen verstrekt (in 2018 waren dat er nog een kleine 200, in 2019 161, in 2020 134 en in 2021 169).

103 25 4

plannen werden direct goedgekeurd plannen moesten een tweede keer terugkomen plannen moesten een derde keer terugkomen.

Hiermee zijn alle ingediende plannen uiteindelijk vergund. De gemeente is niet afgeweken van de welstandsadviezen. De meest zichtbare projecten die de komende tijd in uitvoerking komen betroffen:

6

WELSTAND

DE MIJLPAAL Twee gebouwen: een Medisch centrum en een woongebouw Nadat de hoofdlijnen zijn vastgelegd in het TRK is er eind 2022 op welstandsniveau een akkoord gekomen op de kleuren, materialen en details. Ondanks de zeer krappe bouwplek en het feit dat het hier gaat over niet-professionele opdrachtgevers is er een plan ontstaan dat er mag zijn. Helaas kon daarbij maar weinig van het aanwezige groen geintegreerd worden. Het groen was hier dus niet de mal met de bebouwing als contramal, maar andersom.

Visualisatie architectenbureau vd Schoot

Visualisatie LA architecten

VINCENTRE Detaillering en bemonstering Het eindresultaat belooft een juweel voor Nuenen te worden. Geinspireerd door het verleden is een zeer hedendaags gebouw ontstaan. Het project Vincentre is voorbeeldig in hoe op basis van het verleden inspiratie gevonden kan worden voor nieuwe invullingen. De opdrachtgever en zijn architect verdienen hiervoor alle lof.

Test wandafwerking interieur met leem. Foto HvH

Gevelbekleding. Foto: HvH

Dakafwerking halverwege. Foto: HvH

visualisatie DiederenDirrix architecten

KAPPERDOES BOORD 14 villa's In het lange voortraject waren het aantal woningen, het al dan niet handhaven van een cultuurhistorische boerderij en hoe om te gaan met het bestaande groen de belangrijkste discussiepunten. In 2022 is hierover overeenstemming gekomen zodat de architectuur verder uitgewerkt kon worden. Er gaat een wijkje ontstaan waarbij binnen de visuele rust van een beperkt aantal types er toch een afwisseling is in uitstraling. De bebouwing langs Boord heeft een prettige verwijzing naar lokale voorbeelden. Helaas zijn ook hier, net als bij de Mijlpaal, belangrijke bomen in het plan moeten verdwijnen. 7

Visualisatie architectenbureau De Loods

Visualisatie architectenbureau De Loods

DORPSBOUWMEESTER

DORPSBOUWMEESTER

Behalve voor de behandeling van de principeverzoeken of aanvragen omgevingsvergunning, weten de individuele burgers, ontwerpers, VVE's, verenigingen en professionele bouwers de Dorpsbouwmeester ook rechtstreeks te vinden. De vragen gaan vooral over uitleg van regels bij monumenten, interpretatie van een BKP (Beeldkwaliteitsplan), uitleg van Ruimte voor Ruimte regels, verzoeken om bouwlocaties voor bijzondere groepen etc. Steeds meer komen er vragen binnen over PV panelen; logisch gezien de gestegen energieprijzen. De Dorpsbouwmeester geeft bredere adviezen dan uitsluitend over de vragen waar de initiatiefnemers zelf mee komen. Dit kan informatie zijn over de aanschaf van monumenten ('er mag zeker niets?'), types zonnepanelen, duurzaamheid, onderhoudsvrije materialen, groene daken en gevels, reclame etc.

8

DORPSBOUWMEESTER

9

Project Kaskoop NRE, Houben van Mierlo architecten. Foto: HvH

Presentatie HvH

Foto: Trees For All

EXCURSIE VERDICHTING

SYMPOSIUM RUIMTELIJKE KWALITEIT

TREES FOR ALL

De Dorpsbouwmeester heeft in 2022 een excursie georganiseerd naar Eindhovense projecten waarbij verdichting en de organisatie van het opdrachtgeverschap centraal stonden. Een tiental betrokkenen uit de ambtelijke organisatie hebben hieraan meegedaan.

De Dorpsbouwmeester heeft in oktober 2022 de manier van adviseren in Nuenen als voorbeeld genoemd bij een door hem georganiseerd symposium in Boxtel over de na te streven ruimtelijke kwaliteit in dorpen. De voorzitter en leden van de Nuenense commissies waren hierbij aanwezig, evenals de toenmalige wethouder Caroline van Brakel. Een samenvatting van dit sympsium is ingesloten als bijlage bij dit jaarverslag.

De Dorpsbouwmeester is in 2022 door een particuliere initiatiefnemer gevraagd om te helpen bij een bomenplan op gemeentegrond. Het plan is in onderling overleg opgeschaald: de organisatie Trees for All is erbij gehaald en een sponsoractie is gestart. We hopen z.s.m. een passende plek te vinden in Nuenen. Dat blijkt nog niet mee te vallen. Dit heeft te maken met het feit dat de gemeente zelf nagenoeg geen percelen in eigendom heeft, er is dus een afhankelijkheid van percelen van derden.

Visualisatie Dingeman Deijs architects

Visualisatie Tom van Tuijn stedenbouw + FAAM architects

Nuenense Krant

STUDIE KLOOSTERTUIN

NUENENSE KRANT

Op initiatief van de Dorpsbouwmeester is het Atelier Rijksbouwmeester gevraagd of er een studie gedaan kan worden naar de potentie van de Kloostertuin t.b.v. dorps bouwen. In het kader van het landelijke project over flexibel bouwen zijn er toen 2 bureaus gevraagd te studeren op deze plek. Dit heeft geleid tot boeiende landschappelijke, stedenbouwkundige en architecturale inzichten. Die zijn gebruikt voor de formulering van de opdracht van de gemeente Nuenen aan een stedenbouwkundige om een eerste gebiedsvisie te maken. De Kloostertuin blijkt bij uitstek geschikt te zijn voor het bouwen van kleinere wooneenheden met het delen van de buitenruimte.

De Dorpsbouwmeester heeft in 2021 het initiatief genomen om elke maand een artikel in de Nuenense Krant te publiceren over ruimtelijke kwesties die voor de lezers van belang kunnen zijn. De respons erop is tot nu toe vrij beperkt. Zie voor alle artikelen in 2022 de betreffende bijlage.

MONUMENTEN COMMISSIE

MONUMENTENCOMMISSIE

De monumentencommissie bestaat uit een voorzitter en twee leden: een bouwhistoricus - Liz de Witte - en de Dorpsbouwmeester. Na vertrek van de gemeentelijke erfgoedambtenaar in 2020 was er uitsluitend nog een extern ingehuurde ambtelijk secretaris die de verslagen maakt en de vergaderingen voorbereidt. De laatste periode van 2022 was er zelfs helemaal geen secretaris meer en moest de advisering gestopt worden. Er is wel weer het vooruitzicht op een tijdelijke voorziening. De commissie heeft ernstige zorgen over de inbedding van monumentenzorg binnen het gemeentelijk apparaat, het gemeentelijk beleid en de relatie met monumenteneigenaren en de Dryehornick. Gelukkig wordt er wel volop gewerkt aan een erfgoedkaart, zie hieronder. Veel verzoeken aan de commissie betreffen, logischerwijze, de verduurzaming, uitbreiding en verbouwing van monumenten. Vaak wordt er door de commissie een bezoek aan het pand gebracht vooruitlopend op een bespreking. Ook is er per mail en telefoon regelmatig vooroverleg met initiatiefnemers en case-managers. De ervaring is dat in deze vooroverleggen aanzienlijke kwaliteitswinst geboekt wordt, tot tevredenheid van de initiatiefnemers en hun architecten en bouwers. De commissie is meedenkend maar tegelijk ook precies, waar het gaat om behoud van monumentale waarden. In 2022 zijn er

10

8

bijeenkomsten geweest, deels online.

MONUMENTEN COMMISSIE

KLANKBORDGROEP ERFGOED De formele opdrachtgever voor het opstellen van het erfgoedbeleid is het college. De opdracht wordt uitgevoerd door de regioarcheoloog. Er wordt gewerkt met een klankbordgroep waarvan de heemkundekring De Dryehornick, de Monumentencommissie, de Molenstichting, ZLTO, Waterschap de Dommel, Staatsbosbeheer en Brabants Landschap zijn meegenomen. Het uiteindelijke doel is een erfgoedbeleid voor de gehele gemeente waarbij het beleid en de kaarten digitaal worden ontsloten. Het erfgoedbeleid wordt vastgesteld door de gemeenteraad en maakt onderdeel uit van onze omgevingsprogramma's. Onderdeel van het erfgoedbeleid is een erfgoedkaart, die daarmee onderdeel is van de beleidsstukken.

Visualisatie ODZOB/gemeente Nuenen

OPWETTENSEWEG 132 De restauratie en herbestemming van deze boerderij was een intensief proces, ook in de begeleiding vanuit de monumentencommissie. Tijdens de bouw bleken vele zaken anders te zijn opgelost dan in de vergunningsstukken was opgenomen. Conclusie moet zijn dat de opvolging van de adviezen van de monumentencommissie te laat is opgepakt binnen de gemeente Nuenen. Een betrokken secretaris van de monumentencommissie (ingebed in de gemeentelijke organisatie) is nodig, mede om deze processen beter te begeleiden. Verder zouden ook werktekeningen verplicht getoetst moeten worden voordat de bouw begint.

Foto: HvH

BERG 6 De restauratie van dit voormalige postkantoortje is voorbeeldig, zowel als ontwerp, uitvoering en betrokkenheid van de opdrachtgever. De bouwkundige staat was abominabel slecht, slechter ook dan bij de voorbereiding gedacht was. De commissie heeft volop tijdens de bouw overlegd met architect, aannemer en opdrachtgever, ook op de steiger. Wegens zeer slechte weersomstandigheden moest er snel gehandeld worden en is bij wijze van uitzondering toegestaan om de monumentensubsidie aan te vragen na de uitvoering.

11

Foto: Nuenense Krant

TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

18

Het Team Ruimtelijke Kwaliteit is in 2022 maal bijeengekomen in voltalligheid. Daarnaast zijn er werksessies geweest met enkele leden van het TRK. De adviezen betroffen stedenbouwkundige en landschappelijke voorstellen, bouwplannen en beleidsstudies. Op verzoek van de interne gemeentelijke projectleiders is er een evaluatief gesprek geweest met het TRK. De aanleiding hiervoor was dat het meenemen en integreren van de adviezen tijdens de soms lange voorbereidingstrajecten niet optimaal verliep. In goede samenspraak is de opzet van de verslagen verduidelijkt, worden er vaker en vroeger werksessies ingelast en is het initiatief voor een gerichte excursie naar verdichtingsprojecten genomen. Hierbij kwamen ook verschillende opdrachtgeversvormen aan de orde. De belangrijkste bespreekpunten van 2022:

12

TEAM RUIMTELIJKE KWALITEIT

Visualisatie: gemeente Nuenen

Visualisatie WillemsenU architecten

Visualisatie Nexit architecten

MIJLPAAL

OPWETTENSEWEG

EMMASTRAAT

Medisch centrum en woongebouw

Landleefgoed

Woonproject

Afronding architectonisch en landschappelijk ontwerp.

Werksessie op basis van een schetsplan met initiatiefnemer en architecten. Het TRK was zeer te spreken over de ambities van de zorginstelling voor deze plek. Het is een voorbeeldige wijze hoe om te gaan met landschap en inclusiviteit.

Aanpassing van eerdere plannen t.b.v. een betere inpassing van de woonblokken in de straat. Met name ten aanzien van het groen. In een werksessie is er stevig ingezet op behoud van het groene karakter van de straat. Het resultaat is een fraai hofje met rustige architectuur en het parkeren deels uit het zicht.

Visualisatie Xi Ontwerp

Visualisatie DENC

Toetsing van uitgangspunten.

Visualisatie De Loods architecten

VINKENHOFJES

DE BOUWGIDS

EENEIND WEST

Bouwplan

Beleidsplan

Bouwplan

Besproken zijn het voorlopig ontwerp van de bouwvolumes en het landschapsplan, de parkeeroplossingen en de bouwhoogtes. Na een voorstudie van KAW architecten voor Helpt Elkander naar de meest passende stedenbouwkundige opzet is De Loods adviseurs gevraagd de architectonische plannen te maken. Het TRK is hier enthousiast over en noemt het een goed voorbeeld van dorps verdichten met respect voor het groen. De bouwhoogte werd als passend beoordeeld.

In opdracht van de gemeente wordt een externe studie verricht naar bouwmogelijkheden in het kader van dorps verdichten. Dit resulteert t.z.t. in een bouwgids waar per locatie gerichte aanwijzingen worden meegegeven. Ook over dit initiatief is de TRK erg ingenomen. Het zal potentiele opdrachtgevers veel meer en veel eerder duidelijkheid brengen.

We ontkomen niet aan het reflecteren op de ruimteljke kwaliteit die het resultaat is van zeer uitvoerig overleg over de bouw van de extreem grote logistieke gebouwen op het tot nut toe groene terrein dat ingesloten wordt door de Kleine Dommel, het Eindhovens Kanaal en de Collse Hoefdijk. Het betreft een ontwikkeling van 27 ha. De richtlijnen vanuit het goedgekeurde bestemmingsplan plaatsten het TRK in de positie om hier nog ruimtelijke kwaliteit uit te slepen. Binnen de randvoorwaarden (vormgeven van stevig restgroen en zo onopvallend mogelijk materialiseren van de 'dozen') is dat gedaan.

13

SUPERVISOR NUENEN WEST

SUPERVISOR ARCHITECTUUR NUENEN WEST Al jaren worden de plannen voor Nuenen West getoetst door twee supervisors: Cor Geluk voor de stedenbouwkundige en landschappelijke aspecten en de Dorpsbouwmeester voor de architectuur. Deze toetsing gebeurt samen met initiatiefnemer, zijn adviseur en zijn architecten. Al jaren vindt bij deze toetsingen een boeiende discussie plaats over de kwaliteitsaspecten van deze voor Nuenen buitensporig grote uitbreiding. De plannen voor de nog te bouwen fases E en G laten een verschuiving zien in uitstraling. Meer aandacht voor groene inpassing (bv. gevelgroen en bomen in particuliere tuinen) en een meer hedendaagse vertaling van de dorpse en landschappelijke referenties in de architectuur. De ruimtelijke kwaliteit van deze bouwvelden stijgt daarmee uit boven wat er tot nu toe gerealiseerd is.

Visualisatie Juurlink en Geluk

14

SUPERVISOR NUENEN WEST

Visualisatie SVP architectuur en stedenbouw

Visualisatie SVP architectuur en stedenbouw

Visualisatie: En-En-Architecten

15

Visualisatie: En-En-Architecten

AANBEVELINGEN

AANBEVELINGEN

RUIMTE VOOR RUIMTE Er is helaas nog steeds geen juridische mogelijkheid (zoals het TRK in 2020 al aankaartte) om betaalbare kleine woningen, al dan niet in combinatie met werkplekken, bij RvR-kavels mogelijk te maken. Een actieve houding van de gemeente richting Provincie is zeer wenselijk. Uitgifte aan wooncollectieven is daarbij een extra mogelijkheid om kwaliteitsgaranties in te bouwen. Er is dit jaar wél beleid ontwikkeld waar wel en waar niet kavels bebouwd mogen worden in het kader van RvR. In de praktijk bleek nameljk dat de ruimtelijke kwaliteit van het buitengebied te veel werd aangetast als op alle RvR-kavels bebouwing zou worden toegestaan. Een extra punt van aandacht is daarbij de architectuur op RvR-kavels. De investering om op deze plekken woningen te bouwen is dermate hoog dat er automatisch villabouw ontstaat. Het moge duidelijk zijn dat die in een (voormalig) agrarische context niet op zijn plaats is. Beeldkwaliteitsplannen om een meer passende vormgeving tot stand te laten komen blijken voor deze plekken niet echt toereikend. Het toegestane volume in combinatie met hedendaagse woonwensen in de luxe sector zorgen ervoor dat deze bebouwing veel te opvallend is. Minder nadrukkelijke architectonische vormgeving en een kleinere korrel zouden het uitgangspunt moeten zijn.

Dat blijkt bij opdrachtgevers en architecten een onhaalbare kaart waardoor er een patstelling ontstaat die alleen bestuurlijk kan worden opgelost.

Visualisatie Kragten

Graux & Bavens architecten

B-Bis architecten

16

AANBEVELINGEN

DORPS VERDICHTEN De discussie over 'hoogbouw' in Nuenen komt voort uit zorg over verlies aan identiteit. Die zorg moet serieus genomen worden, maar evengoed als de zorg voor betaalbare huisvesting voor bv. starters en senioren met een kleine portemonnee. Om aan beide aspecten recht te doen is een doorbraak nodig in de discussie. Het voorstel is om het TRK de opdracht te geven met de gemeenteraad hierover in overleg te gaan, mede a.d.h.v. hele praktische casussen. Hierbij dient ook de groene inpassing, mobiliteit en het parkeerbeleid te worden betrokken. Nu is met name bij inbreidingen de parkeernorm in combinatie met goede groene invulling een probleem, terwijl er voor de genoemde doelgroepen goede mobiliteitsalternatieven voorhanden zijn. Vanuit de gemeente is hier ander beleid nodig om kwalitatieve en betaalbare verdichting te laten slagen. Het TRK is van mening dat het goed mogelijk is om dorps te verdichten maar dan moet het mobiliteitsbeleid en de woontypologie op die plekken worden toegespitst.

De Loods architecten

OMGEVINGSCOMMISSIE De nieuwe adviescommissie ruimtelijke kwaliteit gaat opereren binnen de richtlijnen van de Rijksoverheid over 'uitnodigingsplanologie' (Flip ten Cate). Uitgangspunt is dat de reactie op plannen moet zijn: 'ja, mits', i.p.v. 'nee, tenzij'. De gemeente Nuenen heeft hiervoor beleid opgesteld in de vorm van een verordening. Dit beleid wordt momenteel uitgewerkt. Opereren binnen deze nieuwe parameters vereist niet alleen een aangepaste wijze van adviseren door de adviescommissie omgevingskwaliteit, maar ook een andere rol voor de ambtenaren: meedenken over mogelijkheden en niet alleen toetsen op kaders. De aanbeveling is om het participatiebeleid zoals dat in de gemeenteraad besproken wordt, af te stemmen op het werken met de adviescommissie omgevingskwaliteit.

bron: Flip ten Cate, Federatie Welstand

AMBTELIJKE ONDERSTEUNING MONUMENTENCOMMISSIE De monumentencommissie heeft meer dan 2 jaar gefunctioneerd met een externe secretaris. Voor de toekomst hebben we een inhoudelijke secretaris nodig die in het belang van de monumentenzorg het beleid, de adviezen en handhaving weet te verbinden, in direct dagelijks contact met de andere collega's in het ruimteljk domein.

17

Foto: HvH

NAWOORD

NAWOORD

In dit jaarverslag is niets merkbaar van de grote veranderingen die er, ook m.b.t. ruimtelijke kwaliteit, op korte termijn aan komen. Denk aan de grote impact van grondstoftekorten, migratie, klimaatverandering, energietekort, natuurinclusief (regeneratief) bouwen en stikstofbeleid in relatie tot het woningentekort. De gevolgen voor de plannen in Nuenen lijken tot nu toe beperkt: nl. levertijden, personeelstekorten en bouwkostenstijging. Dat gaat zeker veranderen. In het kader van het kwaliteitsaspect zoals dat onder de Omgevingswet maatschappelijk dient te worden geimplementeerd, houd ik een pleidooi om in het ruimtelijk beleid serieus in te spelen op de grote en snelle veranderingen die er aan komen. Zie voor meer voorbeelden de VPRO Tegenlicht aflevering 'Welkom in het symbioceen', hoe we kunnen transformeren naar een tijdperk waarin de mens samenleeft met de natuur. https://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/kijk/afleveringen/2022-2023/welkom-in-hetsymbioceen.html

foto: Greenpeace

BIJLAGEN: 18

A. Artikelen Dorpsbouwmeester in de Nuenense Krant 2022 B. Samenvatting symposium dorps bouwen in Boxtel

20 22

DORPSBOUWMEESTER NUENEN JAARVERSLAG 2022

BIJLAGE A: ARTIKELEN NUENENSE KRANT

BIJLAGE B SYMPOSIUM TOEKOMST VAN HET VERLEDEN Boxtel, 19 oktober 2022, Jacob-Roelandslyceum. Organisatie: Monumentencommissie Boxtel samen met de gemeente Boxtel. Aanleiding: de geplande vervanging van de separate welstands- en monumentencommissie door een Commissie Ruimtelijke Kwaliteit én de invoering van een nieuw toetsingskader: de Omgevingswet. Deelnemers: bewoners, ambtenaren, (landschaps)architecten, stedenbouwkundigen, bouwhistorici, leden heemkundeen erfgoedverenigingen, ontwikkelaars, bouwers, politici. Sprekers: - Caroline van Brakel (wethouder te Veldhoven). - Edith Wouters (architectuurcentrum ArTur in Turnhout). - Teun vd Ende (publicist en erfgoedlid van de CRK Eindhoven). - Bert Staal (Staal/Christensen architecten uit Eindhoven). - Flip ten Cate (Federatie Ruimtelijke Kwaliteit, Amsterdam). Onderstaand een samenvatting van de presentatie van de sprekers. Zie de bijlagen bij deze memo voor de betreffende powerpoint-presentaties.. Gemeenteraad en gemeentebestuur - Caroline van Brakel Caroline van Brakel maakte duidelijk wat de voordelen zijn van het toetsingsinstrumentarium ruimtelijke kwaliteit zoals dat in Nuenen c.a. al jaren functioneert: - Er is een monumentencommissie van 2 leden, een voorzitter en een ambtelijk secretaris. Tweewekelijke bijeenkomst. Verslagen worden opgesteld voor de secretaris.

- Er is een team ruimtelijke kwaliteit (TRK) met 4 leden (landschap, stedenbouw, architectuur, dorpsbouwmeester), een voorzitter (dezelfde als bij de monumentencommissie) en een ambtelijk secretaris. Tweewekelijke bijeenkomst. Verslagen worden opgesteld door de dorpsbouwmeester. Er worden ook werksessies met initiatiefnemers georganiseerd in aanwezigheid van een afvaardiging van het TRK. Verder fungeert het TRK ook als denktank voor de ambtelijke organisatie: regelmatig worden concept beleidsplannen voorgelegd. - Welstand: dit is de dorpsbouwmeester geassisteerd door een ambtelijk secretaris. Tweewekelijks ritme. Na de coronaperiode is de advisering van de plannen online gebleven. - Supervisie Nuenen -West. Vanuit de gemeente zijn er twee externe supervisoren aangesteld: stedebouw (Cor Geluk) en architectuur (de dorpsbouwmeester). - De dorpsbouwmeester heeft niet alleen een stoel in bovengenoemde gremia maar heeft ook de rol om dichter bij de Raad, de burger en initiatiefnemers te acteren. Op deze wijze kunnen zeer snel vragen beantwoord worden, ook tijdens huisbezoeken. De dorpsbouwmeester heeft een rubriek in de plaatselijke krant en fungeert voor het ambtelijk apparaat als een gesprekpartner om de agendering in de diverse commissies voor te bereiden.

De dorpsbouwmeester werkt samen met de energiecoach van de gemeente Nuenen en organiseert vakinhoudelijke excursies voor ambtenaren Van Brakel constateert terecht een spanningsveld tussen kwaliteitsopvattingen vanuit het gemeentelijk apparaat cq het TRK enerzijds en de gemeenteraad anderzijds: die heeft soms opvattingen die minder vanuit de vakinhoud en meer vanuit politieke opvattingen voort komen. De remedie is, zo stelt ze, blijven uitleggen waarop beleidsvoorstellen zijn gebaseerd. Hoe dit tzt onder de Omgevingswet vorm gaat krijgen wordt momenteel binnen de gemeente Nuenen uitgewerkt.

Dorps ontmoeten – Edith Wouters Edith Wouters legt uit dat vanuit de Vlaamse stedebouwkundige praktijk (opsouperen ruimte tussen de bebouwingskernen) op een gegeven moment de logische conclusie getrokken werd dat het hoog nodig was om als overheid voorbeelden te gaan stellen onder het motto: alleen nog bouwen als het kwalitatief bijdraagt aan het geheel. Na een uitvoerig onderzoek naar kansen en mogelijkheden in dorpen is er een publicatie gemaakt onder de titel Toolbox dorpse architectuur. Met name de analyse van de vele wijzen waarop er in dorpen verdicht kan worden is uiterst waardevol en geeft zeker gereedschap in handen van ontwerpers. De ‘tools’ bestaan uit spelregels, figuren en tactieken: het is een denkwijze om de kwaliteit van dorpen mee te verbeteren. Het laat een mêre a boire aan mooie voorbeelden zien, dat alleen is al inspirerend. De link met de aanpak die in de Omgevingswet wordt beoogd is dat de aanpak zoals voorgesteld in de Toolbox uit gaat van de genius loci en van randvoorwaarden die collectieve ervaringen aanmoedigen. Dit wordt meervoudig wonen genoemd. Het gaat daarbij uit van coalitievorming en dorpsmakerscommunity’s. Goede ontwerpers zijn onmisbaar maar minstens zo belangrijk is het proces. De Toolbox laat zien dat er een dorpse architectuur mogelijk is die voorbij gaat aan historiserend bouwen en inspeelt op lokale kwaliteiten.

Het zou mooi zijn als Omgevingscommissies dit als uitgangspunt mogen nemen bij het beoordelen van plannen. Nep of namaak - Teun van den Ende Teun van den Ende gaat dieper in op het fenomeen van historiserend bouwen. Zijn stelling komt er op neer dat er veel betere methoden zijn om de historie te benutten om hedendaags te bouwen dan het louter aankleden van nieuwbouw met een op dat moment populair architectuur-jasje. Zijn vele voorbeelden uit binnen- en buitenland laten een bevrijdende aanpak zien waarbij historie een dankbare voedingsbodem is bij het realiseren van omgevingskwaliteit die geïnspireerd is op de plek. Het gaat dan zowel om herbestemmingen als om nieuwbouw waarbij en authentieke respectvolle omgang met het verleden uitgangspunt is. Zijn voorbeelden spelen zich af in een bestaande stedenbouwkundige situatie, waar volop handvatten zijn om aan te pakken. Voorbeelden van inspiratie vanuit de context bij grootschalige nieuwe ontwikkelingen in een tabula rasa conditie (die ook bij dorpen voorkomen) gaf hij niet. De komende bouwfase in Nuenen West een geslaagde poging om de genius loci te pakken. Tabula rasa - Flip ten Cate Flip ten Cate legt uit hoe revolutionair de insteek van de Omgevingswet inhoudelijk eigenlijk is. De overheid zegt bij het ruimtelijk beleid te stoppen met toetsbare normen (top down).

Ze wil bevorderen dat initiatiefnemers samen met hun omgeving hun doelen dichterbij brengen, zélfs als dat in strijd is met vigerende regels. Het wordt uitnodigingsplanologie genoemd, ja mits ipv nee tenzij. In deze aanpak moeten wél de nationale doelen mbt stikstof, woningtekort, energie-/ waterproblematiek worden meegenomen. Hiermee is Omgevingskwaliteit niet meer gelijk aan schoonheid maar dient ook te scoren op gebruikskwaliteit en duurzaamheid. De bestaande omgeving is uitgangspunt (sic!). In een Omgevingsplan moeten normen voor de omgevingskwaliteit genoemd worden (bijv. open zichtlijnen). Al met al een hele andere benadering dus. De vraag is hoe dit in de praktijk uit pakt. Het is een paradigmashift voor alle betrokkenen waarvoor deze wijze van werken zeker vooralsnog ongemakkelijk is, zeker in een beginperiode als de bakens verzet zijn. De tabulu rasa is van tafel, we moeten het samen gaan oplossen. De overheid trekt zich terug: dat was eerder geen succes. Het is een uitdaging om deze bottum up visie inhoud te gaan geven en uitvoerbaar te maken. Witte raaf of grijze muis - Bert Staal De bijdrage van Bert Staal over het DNA van Brabantse dorpen bestond uit een beeldende illustratie van de dorpen en steden waar het stedelijk (of dorps) weefsel nog gaaf is, zodat er sprake is van een gemeenschappelijke architectuurtaal/ kleur.

Uitzonderingen zoals een fabriek voelen daarbinnen logisch aan want passen bij het verhaal van die gemeenschap. Het is een pleidooi om ruimtelijke kwaliteit met díe bril op te zien en een rustige samenhang na te streven met ruimte voor passende uitzonderingen. Hij toont fraaie voorbeelden waarbij grootschalige functies in het stedenbouwkundig en morfologisch weefsel aanwezig zijn en logisch voelen omdat ze bij het verhaal van de plek horen en daar het verhaal van het verleden vertellen. De witte raaf bestaat dus bij de gratie van de grijze muizen, zoals de titel van zijn bijdrage is. Het is de kunst om in dorpen, waar zich al veel witte raven tonen die niet geworteld zijn in de geschiedenis, bij toekomstige plannen de rust weer te laten herstellen. In de Omgevingsplannen zou die analyse dan moeten staan. De getoonde mooie plannen van inbreidingen laten in ieder geval zien dat het mogelijk is om “grijze” plannen te maken van hoge kwaliteit.