Bijlage Achtergrond en visies Noordwijk aan Zee

Samen maken we de toekomst voor gemeente Noordwijk!

Toekomstvisies van inwoners, ondernemers en betrokkenen van Noordwijk aan Zee

Samen maken we de

toekomst voor Noordwijk!

Inhoud Inleiding 7 Geschiedenis en DNA 9 Identiteit 27 Cijfers en Feiten 30 Visies 33 Noordwijk aan Zee 1 35 Noordwijk Team 2 36 Nawoord 39

Inleiding “ Samen maken we de toekomst van Noordwijk “ Meer dan 150 inwoners, ondernemers, ambtenaren en scholieren hebben samen in teams meer dan 30 toekomstvisies uitgewerkt. Al deze visies vormen de basis van de uiteindelijke omgevingsvisie. Maar ook de visies op zich zijn stuk voor stuk prachtige schetsen voor de toekomst van Noordwijk. Die mogen niet verloren gaan! Daarom bundelen we het heden, de geschiedenis en de toekomst van Noordwijk aan Zee in één boekje. Hier vindt u de huidige situatie in cijfers, het verhaal over de geschiedenis van Noordwijk aan Zee en de toekomstvisies van bewoners. De omgevingsvisie schetst de gewenste koers en identiteit van Noordwijk: waar willen we naartoe? Het is ook een uitnodiging. Aan iedereen die wil bijdragen aan een mooie toekomst. Een uitnodiging aan alle lezers, initiatiefnemers, politici, ondernemers en andere betrokkenen om dit samen uit te werken met de visies die u hier leest. Gebruik ze ter inspiratie voor uw eigen initiatieven. Zo maken we samen de toekomst van Noordwijk. Veel leesplezier!

De Watertoren

7

Geschiedenis en DNA

9

Strand met Vuurtoren

1615

1850

Noordwijk aan Zee ontwikkelt zich tot een klein vissersdorp. Er is een nieuwe kerk gebouwd en een gasthuis gesticht. Vanaf Calisplein loopt er lintbebouwing langs de Hoofdstraat die uitmondt in de Brelofterweg.

In de negentiende eeuw maakt Noordwijk aan Zee een snelle groei door, waarbij het vissersdorp zich in een rap tempo tot een mondaine badplaats ontpopt. Vooral villa’s en hotels worden er tot 1900 gebouwd.

1930

Duinen Strand Bos Wegen Weide Bollenveld Bebouwin Water 11

1930

1970

2020

Noordwijk aan Zee is door de opkomst van de badplaats en het einde van de visserij aanzienlijk van uiterlijk veranderd, enorm in oppervlakte toegenomen en met het achterland verbonden door tram en straatwegen.

In 1950 wordt gestart met de Wederopbouw op een deel van het voormalige golfterrein in Noordwijk aan Zee. Ten noorden van het vissersdorp worden veel nieuwe woningen gebouwd.

Van het oude vissersdorp blijft weinig over door de aanleg van de Parallelboulevard en het verdwijnen van vrijwel de gehele vooroorlogse bebouwing van de Koningin Wilhelminaboulevard.

13

Bomschuit

Hoofdstraat einde 19e eeuw

Vissersdorp

Veel armoede

In het duingebied ontstaan in de 12de eeuw langs de hele kust vissersdorpjes. Ook bij Noordwijk ontstaat rond het jaar 1300 een nederzetting, vermoedelijk de opvolger van een eerder door de zee of duinzand verzwolgen zuidelijk gelegen vissersdorp. In 1490 wordt het zeedorp voor het eerst bij naam genoemd: Noortich op Zee. De eerste bewoners van Noordwijk aan Zee houden zich bezig met de visvangst, strandjutterij en de jacht op konijnen.

Het leven in Noordwijk aan Zee is halverwege de negentiende eeuw bepaald geen pretje. Er was veel armoede en er heersten veel ziektes. Door ziekte of overlijden van de kostwinner, vaak in de visserij werkzaam, zijn vele gezinnen tot de bedelstaf vervallen, hetgeen de hygiënische omstandigheden geen goed deed. Pas in de laatste decennia van de negentiende eeuw zal er geleidelijk verbetering intreden in de leefomstandigheden van de Zeeërs, enerzijds door de aanleg van voorzieningen (bestrating, riolering, verlichting) door de gemeente, anderzijds door de toegenomen welvaart als gevolg van de opkomst van de badplaats.

Stoomtram

Schelpenvisser

Het ontstaan van de badplaats De eigenaar van de dorpsherberg het Vergulde Waegen (later badhotel Konijnenburg) schaft in 1866 een viertal badkoetsjes aan ten behoeve van de eerste badgasten. Hij stelt ook badmannen en badvrouwen aan om de badgasten te helpen bij het nemen van een bad. De badkoetsjes worden veel gebruikt en badgasten komen in toenemende mate overnachten in de badplaats. Om die reden koopt Van Konijnenburg in 1874 enkele huisjes naast zijn herberg en grond van de gemeente om zijn badinrichting te vergroten.

Maatschappij Noordwijk tot Exploitatie van Duingronden en stoomtram

Badkoetsjes en badmannen en -vrouw

Het Noordwijkse badbedrijf is een succes. In 1883 wordt een groot stuk duingebied rondom het vissersdorp van de staat onder invloed van 3 makelaars uit Amsterdam aangekocht door burgemeester Pické. De Maatschappij Noordwijk tot Exploitatie van Duingronden wordt opgericht. De Maatschappij gaat voortvarend aan de slag. De zeereep (de latere Koningin Astridboulevard) en de binnenwegen worden aangelegd. De eerste villa wordt in 1884 gebouwd. Huis Ter Duin, toen nog een bescheiden hotel, komt in 1885 gereed. In dat jaar arriveert de eerste stoomtram op het eindpunt van de Zuidboulevard.

Huis ter Duin en villa’s In 1887 koopt Heinrich Tappenbeck Huis Ter Duin en zorgt ervoor dat Noordwijk aan Zee in binnenen buitenland populair wordt. Hij breidt Huis Ter Duin uit voor de vele welgestelde Duitse families en bouwt een aantal villa’s in de Zuid.

Huis ter Duin

15

Villa’s in de Zuid

17

Watertoren

Noordboulevard ontstaat

Eeuwenlang moeten de Noordwijkers zich behelpen met dorpspompen. Dit verandert door de komst van de watertoren in 1917 op een hoog punt in het Dobbelmannduin en komt er een modern waterleidingnetwerk.

Aangespoord door het succes van Van Konijnenburg, Tappenbeck en de activiteiten van de Maatschappij, wordt het ook andere inwoners van Noordwijk al snel duidelijk dat de komst van de badgasten in het zomerseizoen een terugkerend fenomeen is waaraan geld valt te verdienen. Er worden steeds meer pensions en hotels gebouwd. In 1899 verrijst het eerste grote hotel-pension, genaamd Noordzee, aan de Strandweg (later Koningin Wilhelmina boulevard). De volgende 20 jaar wordt de Noord boulevard volgebouwd, met als afsluiting aan de noordkant de vuurtoren in 1923. Oude vissershuizen maken plaats voor een aaneengesloten rij hotels en pensions, zoals restaurant Van Ruiten in 1900 (drie jaar later verbouwd tot het Oranje Hotel) en het Palace Hotel in 1912 op de plek van het in 1911 gesloopte badhotel Konijnenburg.

Atlantikwall De Tweede Wereldoorlog is ook voor Noordwijk een moeilijke periode. Vooral Noordwijk aan Zee krijgt het te verduren als de bezetter begint aan de bouw van de Atlantikwall, een verdedigingslinie langs de kust. Veel bebouwing is afgebroken. Een groot deel van het zeedorp is lange tijd Spergebied geweest. De duinen zijn bezaaid met mijnen en vestingwerken, de kuststrook met obstakels en betonnen muren. De hotels staan er verlaten bij en de boulevards leveren een troosteloze aanblik. In 1953 wordt er begonnen met het afbreken van de Duitse vestingwerken.

Sloop Atlantikwall op Kon. Wilhelmina Boulevard

Wederopbouw In 1950 werd er gestart met de Wederopbouw op een deel van het voormalige golfterrein in Noordwijk aan Zee. Door geldgebrek en gebrek aan bouwgrond besluit de gemeente in 1960 tot verdriet van veel Noordwijkers, van het Dobbelmannduin een villawijk te maken, waarin ook enkele hotels zullen komen. In Noordwijk aan Zee wordt in de jaren 70 gestart met de bouw van de wijk Duinpark. Het bestaat uit een hoog deel (duinen) en een laag deel (voormalig tuinbouwgebied langs de Duinweg).

19

Quarles van Uffordstraat

Albert Verweystraat

Auteurswijk, nieuwbouwwijk met zomerhuisjes in de tuin

Vuurtorenplein De plannen voor het gebied rond de vuurtoren zijn onderdeel van een omvangrijk plan. Twee grote miljoenenprojecten moeten gestalte geven aan deze modernisering: de Parallelboulevard en het Vuurtorenplein worden aangelegd. In 1962 wordt gestart met de aanleg van het Vuurtorenplein met als doel de creatie van een tweede badcentrum aan het eind van de Koninging Wilhelminaboulevard in de schaduw van de vuurtoren. Het vierkante plein wordt omzoomd door winkelgalerijen. De architectuur is modern met veel gebruik van beton.

Vuurtorenplein met fontein ‘Janus’

Opkomst van het massatoerisme Door de toegenomen welvaart en mobiliteit is een nieuw soort toerisme ontstaan, het sociaal toerisme, zoals men dat in de jaren 50 noemt, tegenwoordig spreken we over massatoerisme. Noordwijk trekt juist mensen aan vanwege de chique sfeer.

21

Parallelboulevard De aanleg van de Parallelboulevard in 1974 betekent een forse aantasting van het pittoreske karakter van het vissersdorp met zijn vissershuisjes, pensions en smalle straatjes. De Koningin Wilhelminaboulevard wordt hierdoor voor autoverkeer ontlast.

Massatoerisme in de jaren 60

Vuurtorenplein in de jaren 60 Parallelboulevard net na de aanleg in 1974

Dijk in duin tussen het strand en de Kiningin Wilhelmina boulevard

23

Verandering van de badplaats

Dijk in duin en permanente strandpaviljoens

In de jaren zeventig is het Noordwijk aan Zee zoals we dat kende van de chique familiehotels en pensions definitief verleden tijd. Dat geldt met name voor het paradepaardje van de badplaats: de Koningin Wilheminaboulevard. Het Palace Hotel brandt in 1978 gedeeltelijk af en zal niet meer opengaan en werd afgebroken. De leegte die achterblijft wordt al snel het Gat van Palace genoemd. Vrijwel alle voormalige hotels aan de Koningin Wilhelminaboulevard worden afgebroken om plaats te maken voor appartementencomplexen, zoals de Heemborgh. De Koningin Wilhelmina boulevard veranderd in een muur van appartementen met op de begane grond horecavoorzieningen.

Kustafslag is gedurende de gehele Noordwijkse geschiedenis een probleem geweest. Delen van het kustdorp zijn als gevolg van stormvloeden vermoedelijk op gezette tijden in zee verdwenen. Omdat de Koningin Wilhelminaboulevard een zwakkel schakel is in de kustverdediging, wordt besloten tot een ingrijpende kustversterking. Daarom wordt in de winter van 2007/2008 langs een groot deel van de Koningin Wilhelminaboulevard over een lengte van 1,5 km een met stenen beklede dijk aangelegd en de zeereep met veertig meter verbreed en bedekt met de afgegraven bovenlaag van het duin en opnieuw beplant. Op de verbrede zeereep zijn enkele permanente strandpaviljoens gebouwd.

Hotel van Oranje en Heemborgh

Tijdelijke en permanente strandpaviljoens

Polder het Vinkeveld met zicht op de steilrand en villawijk de Zuid

25

Steilrand Kenmerkend voor Noordwijk aan Zee is de steilrand. Een deel van de jonge duinen is afgegraven om het zand te gebruiken voor de aanleg van de uitbreiding van Amsterdam en Haarlem en voor spoorlijnen. De steilrand vormt een groot contrast tussen de hoge duinen en de lage bollenvelden. De steilrand is op veel delen groen door bomen en struiken.

Hotels In de jaren tachtig en negentig moet de nog resterende bebouwing aan de noordkant van de Koningin Wilhelminaboulevard eraan geloven om plaats te maken voor de uitbreidingen van het in 1986 gebouwde hotel van Oranje. Alleen het oude vissershuisje aan de Noordzeestraat en een deel van hotel Noordzee met het koepeltje herinnert nog aan de oude Koningin Wilhelminaboulevard. Aan weerszijde van Grand Hotel Huis ter Duin verrijzen twee grote appartementencomplexen. Alleen de Koningin Astridboulevard is, ondanks de bouw van enkele kleinschalige appartementengebouwen, enigszins onaangetast gebleven. Eind 2001 wordt aan het Picképlein een nieuw Palace Hotel gebouwd. Hiermee telt Noordwijk drie grote hotels, Palace Hotel, Hotels van Oranje en Huis ter Duin.

Palaceplein en Huis ter Duin

Str an d

Noordduinen

Identiteit Prinsessebuurt

Koningin Astridboulevard

Steilrand

le

lb

ou l

ev ar d

Qu a

rle

s v Auteurswijk an Uf fo rd st ra at

Ko ni ng in

Str an d

W

Pa ra l

in ab ou lev ar d

Noordzee

ilh elm

Du in w eg

Duinpark Vuurtoren

Sportvelden voormalig vissersdorp Winkelscentrum Hoofdstraat e.o. Sportvelden

Watertoren

Huis ter Duin

Duineveld

Dobbelmannduin

eweg

we Ze

Nieu

Zwembad

27

Begraafplaats

db ou lev ard tri

As

De Zuid

Steilrand

Zee en strandplezier op zomerse dagen Noordwijk Binnen

Manege de Barnhoeve

Ko nin g

in

pa d Breloftpark eg ew Ze de Ou

Str an d

Do m

Polder het Vinkeveld

Coepelduinen

Koningin Wilhelminaboulevard en vuurtoren

Museum oud Noordwijk

Toerisme en evenementen Noordwijk heeft zich de laatste decennia succesvol geprofileerd als badplaats. Het toerisme is een van de economische peilers. Ieder weekend in de zomermaanden worden er evenementen op de Koningin Wilhelminaboulevard en omgeving georganiseerd. Een van de grote trekpleisters zijn in dat opzicht de befaamde Bloembollencorso’s.

Winkelcentrum De Hoofdstraat en omgeving vormen het winkelcentrum van Noordwijk aan Zee. Het is een winkelcentrum wat bol staat van activiteiten met een uitgebreid assortiment aan winkels.

Voormalig visserdorp De structuur van het voormalige vissersdorp is deels nog te herkennen in het centrum van Noordwijk aan Zee. De meeste oude bebouwing is er niet meer. Een paar plekken doen zich hier nog aan herinneren, zoals de Barnhoeve en Lombok.

Bloemencorso

29 29

Winkelstraat Hoofdstraat

Vissershuisje tussen appartementen aan Parallelboulevard

Het oude vissersdorp is nog herkenbaar in de Schoolstraat en Lombok

Evenement op het Palaceplein en in de Hoofdstraat

Cijfers en Feiten

...

...

..

..

..

..

l de

..

.

Luc htk fijn walit sto eit f

dde

..

.....

.............. .

...........

....

...

...

...

..

. ..

..

..

..

..

...

...

...

eel ers Aand tvang n enso inkom

..

..

...

....

............

.... ..

..

..

..

a te nd ne ee co l no mi e

..

in ld o de nw id m ri Ge pe

Het aantal bedrijven en het gemiddeld inkomen liggen substantieel boven het Noordwijks gemiddelde

mi

..

Bedrijve n per 1.000 in woners

Economie

.

Ge

..........

ie reg de even l en ldo gen Vo er ei ov

Noordwijk aan Zee is gemiddeld groener (met name het zuidelijk deel) dan het Noordwijks gemiddelde

Samenleving

Vri jw illi ge rs

k ne om r en Ge bo 1.0 ortec ij 00 inw fer per one rs

A s en di

Gemiddelde huishoudensgrootte

Bevolking

l dee sAan soon er ns p n ee houde huis

Op sociaal-maatschappelijke indicatoren scoort Noordwijk aan Zee rond het Noordwijks gemiddelde

8.475

42.859

24%

Samenleving

5%

5%

huishoudens ≤ sociaal minimum

Woonomgeving

€ 433.000

€ 345.000

gemiddelde WOZ waarde

26%

jongeren

50%

52%

26%

22%

60%

62%

actieve bewoners

1274

1385

adressendichtheid

volwassenen

ouderen

s Aantal auto’ en per huishoud

er ind e h gen tig we s n le Er ka lo

Mantelz orger s

Ve zo rmog per nnepa en nel 1.00 0 inw en oners

Omgeving

in Groen ing ev nomg woo

Bevolking

42%

40%

eenzame bewoners

57

42

geregistreerde misdrijven per 1.000 inwoners

31

Technologie

Noordwijk aan Zee scoort relatief minder goed op energiebesparing en duurzame energieopwekking

Voorzieningen

0,6 km

0,6 km

afstand tot school

De bevolkingsopbouw van Noordwijk aan Zee wijkt af van het Noordwijks gemiddelde: de bevolking is ouder, huishoudens zijn kleiner en er worden minder kinderen geboren

0,6 km 0,7 km afstand tot huisarts

0,9 km

0,6 km

afstand tot supermarkt

Gezondheid en leefstijl

80%

79%

goed ervaren gezondheid

33%

34%

voldoet aan alcoholrichtlijn

53%

55%

voldoet aan bewegingsrichtlijn

Energie

1640 m3

1370 m3

aardgasverbruik per woning

2960 kWh 2870 kWh

elektriciteitsverbruik per woning

1%

5%

huizen met energielabel A

* Gemiddelde gemeente Noordwijk

NOORDWIJK AAN ZEE

Met een of laat de infographic zien welke indicator hoger of lager scoort dan het gemiddelde van de gemeente Noordwijk.

Visies In het volgende hoofdstuk vindt u de visies voor Noordwijk aan Zee. Team Noordwijk aan Zee 1 en Team Noordwijk aan Zee 2. Deze visies vormden de basis voor de Omgevingsvisie Noordwijk. De toekomst van Noordwijk aan Zee, beschreven door bewoners.

GROETEN UIT NOORDWIJK!

Samen maken we de toekomst. Doe mee!

33

Team Noordwijk aan Zee 1 Een duurzaam toekomstperspectief voor onze leefomgeving in Noordwijk aan Zee In 2050 is Noordwijk aan Zee een dorpskern waarin het gezond en (nog steeds) fijn wonen en leven is. Waar de inwoners de bijzondere leefomgeving aan de kust voelen en waarderen. Een dorpskern met een vitale, toekomstbestendige economie. Waar de wijken en buurten aangenaam en vitaal zijn. Een gezond, schoon klimaatbestendige kern met ruimte voor groen. Met een uitstekende bereikbaarheid. Waar iedereen zich soepel kan verplaatsen met zo min mogelijk schadelijke uitstoot en overlast. Waar we voldoende ruimte hebben om te kunnen bewegen, ontmoeten, ontspannen en tot onszelf te komen. Hoe zorgen we ervoor dat deze opgaven elkaar juist kunnen versterken in plaats van elkaar in de weg te zitten? Zodat ook onze toekomstige generaties hier gezond, veilig en fijn kunnen wonen en leven. In dit toekomstperspectief proberen wij onze wensbeelden voor Noordwijk aan Zee bijeen te brengen. De opgaven zijn omvangrijk, met veel uitdagingen en kansen. In deze visie ‘beperken’ we ons tot een 4-tal integrale ambities en opgaven die wij belangrijk vinden voor een toekomstbestendige Noordwijk aan Zee: klimaatbestendig en energieneutraal in 2050, bijzondere kustplaats, mobiliteit en bereikbaarheid, vitaal Noordwijk aan Zee. De reikwijdte van onze toekomstvisie is de kern Noordwijk aan Zee.

Tegelijkertijd staat deze kern niet op zichzelf; er zijn vele verbindingen met de andere kernen in Noordwijk. Elk met eigen unieke eigenschappen. Wij vertrouwen erop dat het gemeentebestuur in de verder uitwerking van de toekomstvisie in omgevingsplannen deze samenhang (vanuit een integrale koers) zal waarborgen. Noordwijk, 11 mei 2020 Team Noordwijk aan Zee 1

Bekijk de gehele visie op: https://samen.noordwijk.nl/nl-NL/ideas/een-duurzaam-toekomstperspectief-voor-onze-leefomgeving-in-noordwijk-aan-zee

35

Team Noordwijk aan Zee 2 Noordwijk aan Zee: een kwalitatief hoogwaardige en herkenbare badplaats

Draagt uw initiatief bij aan het geluk van Noordwijk? (Bijstellen indien nodig)...

De gemeente ondersteund uw initiatief...

Noordwijk aan Zee moet zich meer gaan onderscheiden als kwaliteitsbadplaats en kuuroord, o.a. door natuur en ruimte te beschermen, met een bijzonder streven naar hoogwaardigheid, van het eigenzinnige persoonlijke tot de grote topklasse congresfaciliteiten. Charme gaat voor volume, en er is een divers aantrekkelijk aanbod van voorzieningen voor bezoekers en burgers. In het bijzonder qua betaalbare woningbouw vergeet Noordwijk zijn eigen burgers niet. Particuliere initiatieven, zowel commerciële als maatschappelijke, leveren vanouds een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van Noordwijk, als zij passen binnen een gemeenschappelijke lange termijnvisie. We werken samen aan de toekomst, ook samen met de gemeente. Daarbij is de gemeente bij uitstek de organisatie die transparant en consistent de lange termijn en het algemeen belang moet waarborgen.

Het initiatief past bij de identiteit (Bijstellen indien nodig)...

Het initiatief sluit aan op de gewenste koers (Bijstellen indien nodig)...

Bekijk de gehele visie op: https://samen.noordwijk.nl/nl-NL/ideas/ideeen-van-team-noordwijk-aan-zee-2

U heeft een onderbouwd, realistisch initiatief bedacht...

https://samen.noordwijk.nl/nl-NL/

37

Nawoord We willen alle deelnemers aan de Omgevingsvisie Noordwijk hartelijk bedanken. De inhoud van dit boekje, de geschiedenis, het DNA en de visies voor Noordwijk aan Zee, zijn de basis voor de Omgevingsvisie. Het is ook een uitnodiging aan iedereen om de boekjes te gebruiken. Ter inspiratie voor eigen initiatieven, of die van anderen. Deze visies zijn geschreven door bewoners uit Noordwijk aan Zee en bestemd voor iedereen. Samen maken we Noordwijk!

De informatie is gehaald uit: - Atlas van Noordwijk - De Bollenstreek - Landschap & Erfgoed van de bloembollencultuur - 100 jaar bedrijvigheid in Noordwijk en Noordwijkerhout - W. Baalbergen - Gebiedsprofiel Duin- en Bollenstreek - Provincie Zuid-Holland - Novato - Blik op Noordwijkerhout - Gemeente Noordwijk

Colofon

Project : Simone Diegenbach - Procesmanager omgevingsvisie Communicatie : Beaumont Communicatie & Management Redacteur : Job van Oel Design & productie : Kseawell Creative Marketing Print : Kwaliteitsdrukwerk.nl

Afbeeldingen zijn geleverd door: - Kees Verweij, Atlas Noordwijk, Novato, Theo van Gijlswijk, Noordwijk Marketing en Gemeente Noordwijk

De gemeente Noordwijk streeft ernaar om alle rechthebbenden met betrekking tot (foto)materiaal in deze uitgave te achterhalen. Eenieder die meent dat zijn/haar materiaal zonder voorafgaande toestemming hier is gebruikt, verzoeken wij contact op te nemen met Gemeente Noordwijk via toekomst@noordwijk.nl.

De Omgevingsvisie van Noordwijk is tot stand gekomen in samenwerking met de inwoners uit alle vier de kernen van de gemeente, ambtenaren, ondernemers en vrijwilligers. De visie is samengesteld uit 30 toekomstvisies. Elke kern heeft echter haar eigen identiteit. Om dit extra te waarborgen, geven we de visies per kern ook apart uit. Een aantal visies heeft zich specifiek gericht op Noordwijk aan Zee. Dit boekje is een uitgave van de gemeente Noordwijk en beschrijft de visies en ideeën voor Noordwijk aan Zee.

Kseawell 2020-3145-02