D08 01 Planisolatie voor NOP.pdf

Isolatie voor nop Een bewonersgerichte aanpak voor de gebouwde omgeving Aanleiding De gemeente Noordoostpolder is, net als de rest van Nederland, op weg naar een fossielvrije toekomst. Een van de opgaven is om de woningen in de gemeente zoveel mogelijk te gaan isoleren zodat ze klaar zijn om op termijn duurzaam te verwarmen. Met isolatie wordt (fossiele) energie bespaard, de energierekening verlaagd en het draagt bij aan het wooncomfort. Binnen onze gemeente is beperkt ervaring opgedaan met een collectieve aanpak of het concreet betrekken van bewoners bij de warmtetransitie. Er zijn enkele initiatieven geweest, zoals bij de Proeftuin Aardgasvrije wijk in Nagele voor het ontwikkelen van een collectief warmteproject, het kleinschalige project ‘Samen isoleren we de Zuidert’ van het Netwerk Energieneutraal of het bewonersinitiatief in Rutten, waar een commissie inwoners van het dorp betrekt op dit vlak. Deze projecten hebben waardevolle informatie opgeleverd maar de reikwijdte is beperkt. De gemeente heeft vanuit het Rijk de opgave om particuliere woningen met lagere energielabels ( D-G) te prioriteren bij de verduurzaming en tevens is er de opgave om energiearmoede terug te dringen.

Hiervoor zijn financiële middelen beschikbaar gesteld (waaronder de SpUk-LAI gelden1) Bij de eerdere Rijksbijdrage in 2022/2023 is voor de aanpak van energiearmoede en het treffen van kleine energiebesparende maatregelen gebruik gemaakt van de organisatie ‘Winst uit je Woning’. Vanwege de geëxplodeerde energieprijzen destijds en de daarmee gepaard gaande tijdsdruk was deze samenwerking voor dat moment een logische keuze. Door de dienst bij een dergelijke organisatie in te kopen werd de gemeente ontzorgt. Dit was een voordeel omdat de eigen personeelscapaciteit niet voorzag in een andere mogelijkheid en er snel geacteerd moest worden. Maar achteraf kan geconstateerd worden dat een en ander beter zou kunnen. Dit geldt bijvoorbeeld voor het leggen van de verbinding met bewoners en het kunnen inspelen op de vragen die leven, of de controle op de kwaliteit van het geleverde werk. Er is geen structurele organisatie of aanpak overgebleven waarop kon worden doorgebouwd en is er relatief veel procesgeld uitgegeven. Uit gesprekken met stakeholders (Mercatus, Gelijk-Stroom, Pioniers van de Toekomst, Netwerk Energieneutraal, dorpsbelangen) komt naar voren dat er behoefte is aan meer sturing en regie vanuit de gemeente bij de aanpak van de warmtetransitie. Aangegeven wordt ook dat een laagdrempelige en bewonersgerichte aanpak nodig is om echt verschil te kunnen maken.

Maatwerk dat gebaseerd is op vragen en behoeftes die bij bewoners leven als het gaat om het verduurzamen van hun woning. Dit kost misschien meer tijd maar de impact is groter en de overheid komt duidelijker in beeld als een organisatie die ten dienste staat van haar inwoners. Voor de periode 2024-2026 zijn er opnieuw financiële middelen beschikbaar voor de gemeente (SpUk Energiearmoede en SpUk-LAI). Voor de jaren daarna zal opnieuw geld beschikbaar komen. Met bovengenoemde ervaringen en wensen vanuit het veld zouden we de gelden slim en effectiever willen inzetten; liefst zodanig dat er een structurele werkwijze en organisatiestructuur overblijft, waarbij de inwoner centraal staat en waarop langjarig kan worden doorgebouwd. Om kennis op te doen is afgelopen periode met verschillende gemeenten2 gesproken over de aanpak op het gebied van isolatie, bewonersdeelname en energiearmoede. Er zijn veel verschillen per gemeente en lang niet iedere aanpak is van toepassing of zomaar over te nemen in ons gebied. Uit alle opgehaalde informatie is een plan gemaakt die in de Noordoostpolder goed zouden kunnen werken. Een no-nonsense en laagdrempelige werkwijze, die toegespitst is op de wijk of dorp, waarbij gekozen wordt voor kwaliteit en die ten dienste staat van de inwoners. Onderstaande uitvoeringsplan is een uitgangspunt om vanuit te starten.

Gaandeweg zal bekeken worden wat werkt of moet worden aangepast.

1 2

SpUk = specifieke uitkering LAI= lokale aanpak isolatie: er is een SpUk energiearmoede en een SpUk LAI de Fryske Marren, Eindhoven, Gooise Meren, Terheijden, Schiedam, Maashorst en de Flevolandse gemeenten

1

1. De Energiecoördinator, een onmisbare nieuwe schakel Om gericht aan het werk te gaan met het verduurzamen van woningen is het plan om vanaf het najaar van 2024 een Energiecoördinator in te zetten. Zijn of haar hoofdtaken bestaan onder meer uit het versterken van bestaande sociale netwerken en contacten met stakeholders 3, het identificeren en benutten van koppelkansen4, het actief benaderen van bewoners en hen concreet en doeltreffend helpen in het nemen van energiebespaar- en isolatiemaatregelen. Een focus ligt daarbij op woningen met een laag energielabel en inwoners die te maken hebben, of dreigen te vervallen in energiearmoede. De Energiecoördinator wordt bijgestaan door een hoofdklusser, vrijwilligers verenigd in een klusteam en een subsidiehulp. De hoofdklusser richt zich op kleine energiebesparende maatregelen en komt in actie als een bewoner daarom vraagt. Dat kan rechtstreeks via de Energiecoördinator, telefonisch via het energieloket of door zich aan te melden op een website. Een optie is om deze dienst voor de kleine bespaarmaatregelen uit te laten voeren door een of meerdere installatiebureaus (zoals in Eindhoven). Een andere optie is om hiervoor een eigen klusser met bus in te zetten (zoals in Schiedam). Hoe dan ook is de klusser een vast en vertrouwd aanspreekpunt die kwaliteit levert.

De bewoners kunnen overdag, door-de-week, snel en effectief worden geholpen op een moment die hem of haar goed uitkomt. De gemeente Eindhoven heeft hiermee succesvol ervaring opgedaan en inmiddels 13 speciale Klusbussen rondrijden (zie: https://www.eindhovenduurzaam.nl/klusbus ) Op verschillende (zater)dagen zal een team van lokale vrijwilligers huis-aan-huis kleine bespaarmaatregelen gaan uitvoeren, zoals het plaatsen van tochtstrips, radiatorfolie of ledverlichting. Dit wordt per wijk aangepakt en vooraf aangekondigd. De Energiecoördinator organiseert deze dagen samen met de hoofdklusser. Een optie is om hierin samen te werken met Firda. In de voorgesprekken met Firda is dit als reële mogelijkheid naar voren gekomen. Een subsidiehulp is jaarrond beschikbaar om bewoners te helpen bij het uitzoeken van de verschillende subsidiemogelijkheden, (warmte-)fondsen en leningen die er zijn. Iedere bewoner kan hier aankloppen. Indien gewenst komt deze dienst persoonlijk langs. De subsidiehulp is een aanvulling op het telefonische energieloket, geeft geen financieel advies maar maakt de inwoner wegwijs in het woud aan regelingen en nut en noodzaak van isolatie. Een combinatie met een EPA-advies zou ook een optie zijn. In de voorgesprekken kwam naar voren dat het UWV hierin wellicht een geschikte kandidaat heeft.

De Energiecoördinator, klussers en subsidiehulp vormen samen het ‘Energieteam Noordoostpolder’. Sleutelwoord: benaderbaar De Energiecoördinator is spin in het web en schakel tussen bewoners, stakeholders en uitvoering. De coördinator is goed benaderbaar en effectief in het helpen oplossen van kwesties en energievraagstukken die er leven bij inwoners. Hij of zij is /wordt een bekend gezicht in het dorp of de buurt; werkt samen met IGW en andere partners. Voor wie is de Energiecoördinator? Doelgroepdefinitie Vanuit de SpUk-regeling zal de Energiecoördinator en het (klus)team in eerste instantie aan de slag gaan voor woningen met een laag energielabel (D-G) en huishoudens die met energiearmoede te maken hebben of dreigen te vervallen. Deze laatstgenoemde huishoudens ervaren vaak meerdere vormen van armoede als onderdeel van hun dagelijks leven. Deze doelgroep is waarschijnlijk lastig te bereiken: men heeft andere zorgen aan het hoofd dan het treffen van duurzame maatregelen, soms is er wantrouwen naar de overheid, soms is men de taal niet machtig en, zoals recent geconstateerd door de ombudsman, bereikt informatie over energiebesparing, subsidies en verduurzaming hen niet of nauwelijks.

3

IGW, Mercatus, Dorpsbelangen, Netwerk Energieneutraal, Gelijk-Stroom, pioniers van de toekomst, Sociaal Domein gemeente, Energieloket, ROC, Werkcorporatie, Carrefour, et cetera 4 Denk aan renovatieprojecten van Mercatus, lokale initiatieven vanuit een dorp of wijk, gemeentelijke projecten, subsidies of regelingen zoals de witgoed-regeling e.d.

2

Er is een gerichte benadering nodig: met de bewoners zitten in buurt- of dorpshuis, aanwezig zijn bij de sport- of bridgeavond, aanbellen waar dat opportuun is om zodoende, gaandeweg, informatie over de ‘Energiehulp voor nop’ te delen, de klusdienst aan te bieden en vragen te beantwoorden. De werkzaamheden hebben een sterk sociale component. De coördinator kan samenwerken met bestaande initiatieven of deze ondersteunen (dorpsbelangen, energiecoöperaties, andere netwerkorganisaties). De koppeling met IGW en andere sociale partners is belangrijk.

2. Het profiel, takenpakket en doelen van de Energiecoördinator: uit de Noordoostpolder, hands-on en met een flinke dosis eigen initiatief

Wat gaat de Energiecoördinator doen? takenpakket en doelen De taak van de Energiecoördinator is voornamelijk het leggen van verbindingen. Zij of hij zal bewoners gericht helpen met vragen of doorverwijzen naar de energieklussers of de Klusbus voor het gratis laten aanbrengen van energiebesparende maatregelen. Indien van toepassing zullen sociale hulpvragen van deze specifieke groep bewoners worden doorgezet naar welzijnsorganisaties of binnen de gemeente zelf bij het USD. Veel hangt af van het eigen initiatief van de coördinator die daarbij wordt ondersteund door de beleidsambtenaar warmtetransitie en collega’s vanuit IGW en het sociaal domein. Eerste hulp bij energievragen De coördinator zal advies geven en vragen beantwoorden over isolatiemaatregelen en het laag houden van de energierekening met behoud van een comfortabel huis. Dat kan in persoonlijke gesprekken thuis, tijdens bijeenkomsten in de wijk, in buurt- of dorpshuizen, bij activiteiten van verenigingen of bijeenkomsten die de Energiecoördinator zelf initieert. Voor subsidievragen kan door de coördinator eerst zelf de helpende hand worden geboden en wordt daarna doorverwezen naar het energieloket of de subsidiehulp. Voor de uitvoering van de bespaarmaatregelen wordt de hoofdklusser met de Klusbus ingeschakeld of wordt de woning meegenomen op een van de wijkgerichte klusdagen.

Het inrichten van een vast energiespreekuur voor een dorp of buurt zal kunnen worden uitgeprobeerd. Bijvoorbeeld op een natuurlijk moment zoals bij vaste (buurt-)activiteiten; daarbij gebruikmakend van laagdrempelige locaties: zoals de bibliotheek of in een dorps- of buurthuis. Het inrichten van een klusbushalte op gezette tijden kan ook.

3

De rol tijdens klusdagen De Energiecoördinator zal tijdens de wijkgerichte klusdagen meegaan met de vrijwillige klussers (icm. Firda-studenten). Niet alleen voor de organisatie van de dag maar ook om het gesprek met de inwoners te voeren over wat hen bezighoudt. Deze klusdag wordt van tevoren aangekondigd in de betreffende buurt of het dorp en huiseigenaren die dat willen kunnen eenvoudig en gratis worden geholpen. Ook prima als men dat niet wil uiteraard. Ervaring vanuit andere gemeenten leert dat, ondanks dat de energiehulp gratis is, mensen vaak pas worden overgehaald als iemand aan de deur ze uitlegt wat de bedoeling is. De drempel van aanmelden is soms toch te hoog. De Energiecoördinator voert vervolgens het gesprek met de bewoner tijdens de werkzaamheden: hoe gaat het, zijn er zorgen, lukt het om de energierekening te betalen, zijn de tips helder, et cetera. Voorbeeld aanmelding: Naast deze maandelijkse(?) klusdagen kunnen huishoudens zich dus ook aanmelden om op een zelfgekozen tijdstip gratis kleine bespaarmaatregelen (tochtstrips, ledlampen, radiatorfolie) aan te laten aanbrengen door iemand die daarvoor speciaal langskomt.

Als voorbeeld hoe de aanmelding kan werken zie de websites van Schiedam en Eindhoven: Besparen op energie - Energiehulp Schiedam ; https://www.eindhovenduurzaam.nl/klusbus Doelstelling De doelstelling voor het eind van 2026 is dat er zo’n 675 huishoudens zijn bereikt. Realisatie van de energiebesparende maatregelen vindt plaats door de vaste klusser met een Klusbus en de klusdagen waarbij een groep vrijwilligers steeds een straat of buurt aanpakt en voorziet van kleine energiebesparende maatregelen. De klusdagen vinden van oktober tot en met mei plaats, eens per maand, dus zo’n 8x per jaar. De Klusbus en hoofdklusser zijn jaarrond actief.

3. Financieel overzicht: eerste exercitie en denkrichtingen

Te besteden Vanuit diverse regelingen zijn de komende jaren de volgende bedragen beschikbaar: Regeling Lokale Aanpak Isolatie

Doelgroep voorwaarde Woning met slechte energetische waarde

SpUk Energiearmoede 1. Resterend bedrag** SpUk Energiearmoede 2.

Laag inkomen

Deadline uitbesteden Aanvraag 2023 -> 3112-2026 Aanvraag 2025 -> 3112-2028* 31-12-2025

Laag inkomen

31-12-2025

€ 551.739

SpUk Energiearmoede Energiefixers

Laag inkomen

31-12-2025

€ 358.281

Totaal te besteden in de periode tot uiterlijk 2026

Budget € 985.500 € 237.921 € 62.866

€ 2.196.307

* in 2024 en 2025 kunnen nog extra gelden voor energiearmoede en de derde en vierde tranche SpUk-LAI (specifieke uitkeringlokale aanpak isolatie) worden aangevraagd. Het bedrag is nog niet bekend. ** In 2022 en 2023 zijn er al energiebesparingsacties geweest met Winst uit je Woning, specifiek voor inwoners met in energiearmoede. Dit bedrag is nog niet benut.

4

Kosten De kosten van de Energiecoördinator worden geschat op maximaal €80.000 per jaar op basis van een bezetting van 28-32 uur/week; exclusief een aanjaagbudget van €4.000 per dorp en €20.000 voor Emmeloord om activiteiten te kunnen ontplooien. In totaal is hiervoor een dekking nodig van circa €140.000 per jaar. De kosten voor de subsidiehulp worden geschat op maximaal €30.000 per jaar op basis van een bezetting van circa 16 uur/week. De kosten voor de energieklussers bestaan voornamelijk uit vrijwilligersvergoedingen. De maximale vrijwilligersvergoeding is momenteel €2.100,- per jaar. Stel er zijn 10 vrijwilligers dan komt dit op €21.000,- per jaar. Daarnaast zijn er nog kosten voor de klusdagen zelf waarbij de vrijwilligers een reiskostenvergoeding krijgen en is er nog wat geld nodig voor een lunch en dergelijke. Professionele klushulp De kluswerkzaamheden van de hoofdklusser wordt betaald, of dit nu een eigen klusser is of dit ingeregeld wordt via een (lokaal) installatiebureau. Stel dat deze klusser 2 uur in een woning bezig is á €75,- /u. dan komt dit op €150,- per woning. Als we uitgaan van 500 woningen (circa 175 woningen worden door de vrijwillige klusteams gedaan) dan komt dit in totaal op €75.000,- voor arbeid.

Overwogen kan worden om dit onderdeel bij een of meerdere aannemers of installatiebedrijven aan te besteden (zoals in Eindhoven) of hiervoor één hoofdklusser in te zetten (zoals in Schiedam). Klusbus De Klusbus zal moeten worden ingericht en voorzien worden van een herkenbaar logo (of een magneetsticker op bestaande servicebus?). Bekeken wordt of deze het handigst gehuurd, geleased of beter kan worden aangeschaft. We rekenen voor het gemak met deze laatste variant en komen op €40.000,-; Jaarlijkse kosten voor onderhoud, brandstof, belastingen en afschrijving zouden daar nog bijkomen. Materiaal: Als we uitgaan van 675 woningen met een laag energielabel en €75,- euro per woning voor het materiaal rekenen dan is hiervoor €50.625,- nodig. Totaal Het totale kostenoverzicht ziet er dan als volgt uit:

5

Indicatie uren: eerste exercitie en denkrichtingen Vrijwillige energieklussers Vanuit andere gemeenten is de ervaring dat een vrijwillige klusser die op een wijkgerichte klusdag aanbelt en aan de slag gaat zo’n 2 uur per woning kwijt is. De bewoner is immers niet echt voorbereid op de actie en er is wat tijd nodig voor een introductie. Daarna pas wordt het besparings- en klein isolatiemateriaal aangebracht. Als we uitgaan van 10 klusvrijwilligers, die opgedeeld worden in teams van 2 personen, kunnen zij per team 4 woningen per dag doen. Totaal 20 woningen per klusdag. Met 10 klusdagen in een jaar worden er 200 woningen heel doelmatig bereikt. Mocht het Firda aanhaken kunnen er veel meer dagen worden ingeroosterd is de verwachting. Hoofdklusser en de Klusbus Voor het werk van de hoofdklusser/Klusbus is van tevoren door de bewoner een afspraak gemaakt. De komst is dus niet onverwacht en waarschijnlijk kan sneller gewerkt worden, maar laten we voor het gemak ook weer uitgaan van 2 uur per woning. Bij een inzet van deze hoofdklusser voor 32 uur/week en circa 188 werkdagen per jaar, (met 2 tot 3 woningen per dag) komt het aantal op ongeveer 470 woningen per jaar. Belang van communicatie Om deze aantallen te halen is bekendheid en bewonersdeelname cruciaal. Een goede, consistente en langlopende communicatiecampagne wordt opgezet.

De Energiecoördinator, de klussers en stakeholders als IGW, Carrefour, Mercatus et cetera zullen inwoners op de gratis dienst wijzen.

4. Werving en planning op hoofdlijnen Als er instemming is met dit plan zal er vanaf 15 juli gestart worden met werven. De voorkeur bij de Energiecoördinator ligt bij een lokale kandidaat die de Noordoostpolder goed kent en liefst al contacten heeft in de poldergemeenschap. Denk aan een interne uitvraag binnen de gemeente en actief rondvragen onder organisaties als de Pioniers van de toekomst, Gelijk-Stroom en de

6

dorpsbelangen. Voor de klusser, en eventueel ook de subsidiehulp (tevens EPA-adviseur), geeft het UWV aan dat zij kandidaten hebben. Werving voor de vrijwillige klusteams zal in eerste plaats ook via lokale uitvraag en bestaande contacten lopen. Firda heeft aangegeven aan te willen haken met studenten en opleiding. Samenwerking lokale partners Werkcorporatie, Firda, Carrefour, UWV, Concern voor werk en OZD-advies De werkcorporatie en bovengenoemde partners zijn gepolst of zij in dit traject wat kunnen betekenen. Hier werd positief op gereageerd. Het UWV geeft aan dat zij mogelijk een (hoofd-)klusser kunnen inzetten maar zou graag een stap verder zetten en ook een EPA-adviseur -die zijn opleiding net heeft afgerond- aan te laten haken. Dit biedt extra mogelijkheden. Het Firda ziet kansen om studenten op te leiden en in te zetten voor de kleine bespaarmaatregelen – in Leeuwarden leidt Firda de lokale kluseams op, er is dus ervaring hoe dit te doen. Door deze samenwerkingen wordt het project als geheel inclusiever. Studenten en inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt worden actief betrokken.

Een recente (juni 2024) studie van TNO laat zien dat juist deze combinatie van een lokale aanpak samen met de inzet van bewoners met een afstand tot de arbeidsmarkt een belangrijke sleutel tot succes is in de aanpak energiearmoede: https://publications.tno.nl/publication/34642663/DXupZocq/TNO-2024-R11200.pdf Het programma energiearmoede van de gemeente Noordoostpolder zal in ieder geval tot eind 2026 duren. Het is dan ook de bedoeling om deze professional voor minimaal 1,5 jaar te binden met perspectief op een langere betrekking. Begin juli is een 2e tranche opengesteld door het Rijk. Momenteel is onze aanvraag in voorbereiding. Het totaal aantal woningen dat in de 2e tranche aangevraagd kan worden door de gemeente is 906. De beschikbare financiële middelen in deze 2e tranche zijn gesteld op: - Generieke aanpak: € 1.751.744 - Extra inzet kwetsbare wijken: € 20.857 - Doe het zelf aanpak: €81.933 maximaal

Wanneer wordt gestart? - Het doel is dat de Energiecoördinator per 1 november 2024 start. - Het werven van de subsidiehulp loopt parallel hieraan en is tegen die tijd ook inzetbaar. - De Hoofdklusser/Klusbus en de klusteams starten vanaf 1 januari 2025. Tijdpad per jaar: wat gebeurt er wanneer? Een jaar kan grofweg worden opgedeeld in drie perioden: - augustus-oktober (aanjaagseizoen: zoveel woningen informeren en laten aanmelden voor gratis energiebespaarhulp, zoveel mogelijk mensen bereiken met informatie over isolatie, subsidie of mogelijkheden tegen energiearmoede), - november-maart (stookseizoen, klusdagen, Klusbus en identificeren van extra mogelijkheden om mensen uit schrijnende situaties te helpen, soms op pandniveau), - april-zomer (activiteiten in de wijk: meer sociale activatie om bekendheid te genereren voor deze aanpak).

5. Monitoring en evaluatie Het project valt onder verantwoordelijkheid van de adviseur warmtetransitie van de gemeente. Deze wordt betaald vanuit de CDOKE-middelen en drukt niet op de beschikbare SpUk-gelden. Er is minimaal maandelijks overleg met de Energiecoördinator over de plannen, haalbaarheid, (voorgenomen) projectaanpassingen en dergelijke. Van de hoofdklusser/aannemers zal maandelijks worden gevraagd om een overzicht te geven over de specifieke maatregelen die zijn uitgevoerd per adres. Van de vrijwillige klusdagen en/of studentenacties wordt een verslag gemaakt over de resultaten, de leer- en verbeterpunten etc.

7

Bewonerstevredenheid wordt gedaan door de Energiecoördinator die (steekproefsgewijs) bewoners zal vragen naar hun bevindingen. Andere partijen als IGW kunnen dit ook doen en terugkoppelen. Als studenten van het Firda ingezet worden zal vanuit de onderwijsinstelling de kwaliteit geborgd worden. 4 keer per jaar zal er door de coördinator een overkoepelend verslag worden geschreven over de bereikte resultaten. Dit wordt gedeeld met het college. Dit verslag is tevens gespreksstuk voor een kwartaalevaluatie met de adviseur warmtetransitie en partners. De afdeling communicatie haakt nadrukkelijk aan bij de overleggen om de publiciteitscampagne bij te sturen als dat nodig blijkt. Voor de SpUk-regelingen is er jaarlijks een SiSa-verantwoording nodig richting het Rijk. Daarnaast wordt ieder half jaar een voortgangsmonitor gevraagd.

8