D08 01 Bijlage bij Nota - Bronanalyse Zwolse Hoek update 2014eindversie.pdf

Bronanalyse Strand Zwolse Hoek Identificatie en kwantificering van verontreinigingsbronnen

In opdracht van: Rijkswaterstaat Midden-Nederland District Noord

Bennekom, 20 januari 2015

Verantwoording

Titel

: Bronanalyse Strand Zwolse Hoek

Subtitel

: Identificatie en kwantificering van verontreinigingsbronnen

Projectnummer

: 2014001

Status

: Definitief

Datum

: 20 januari 2015

Auteur(s)

: dr.ir. E.J.T.M. Leenen (H2Oké Water & Gezondheid Advies, tot juli 2014 Grontmij)

E-mail adres

: imke.leenen@outlook.com

Contact

: H2Oké Water & Gezondheid Advies T: +31 623702922

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 2 van 19

Inhoudsopgave

1 1.1 1.2 1.3 1.4

Inleiding ......................................................................................................................... 4 Algemeen ...................................................................................................................... 4 Doel ............................................................................................................................... 4 Fecale verontreiniging van oppervlaktewater ............................................................... 4 Leeswijzer ..................................................................................................................... 5

2 2.1 2.2

Zwemwaterlocatie Zwolse Hoek ................................................................................... 6 Gebiedsbeschrijving ...................................................................................................... 6 Zwemwaterkwaliteit ....................................................................................................... 6

3 3.1 3.2 3.2.1 3.2.2

Fecale verontreiniging ................................................................................................. 10 Bronnen voor fecale verontreiniging en omvang ........................................................ 10 Bronopsporing ............................................................................................................. 12 Metingen van fecale bacteriën op extra meetpunten (2012) ...................................... 13 DNA-analyse ............................................................................................................... 13

4

Afspraken, acties en ingezette maatregelen ............................................................... 16

5

Conclusies................................................................................................................... 18

6

Hoe nu verder … ......................................................................................................... 19

7

Referenties .................................................................................................................. 20

Bijlage 1:

Meetplan Zwolse Hoek 2012

Bijlage 2:

Zwemwaterlocatie Zwolse Hoek – diepte

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 3 van 19

1

Inleiding

1.1 Algemeen Zwemwateren in Europa moeten voldoen aan de Europese zwemwaterrichtlijn. In Nederland voldoen niet alle zwemwaterlocaties aan de minimale eisen uit deze richtlijn. Voor ‘slecht’ scorende locaties moeten de oorzaken van het niet bereiken van de ‘aanvaardbare’ kwaliteitsstatus worden geïdentificeerd (artikel 5 lid 4 a ii) en passende maatregelen worden genomen om de oorzaken van de verontreinigingen te voorkomen, te verkleinen of weg te nemen (artikel 5 lid 4 a iii). Deze locatie Zwolse Hoek is één van de locaties in de kwaliteitsklasse ‘slecht’ voor de meetperiode 2009 tot en met 2013. Voor deze locatie is in 2008 een zwemwaterprofiel opgesteld, die in 2011 is geactualiseerd. Daarin zijn mogelijke bronnen genoemd en aanbevelingen gedaan voor nader onderzoek of andere maatregelen. In 2012 zijn extra metingen gedaan om de aanwezige bronnen en/of routes van fecale verontreiniging nader te onderzoeken en op basis daarvan zijn in het begin van badseizoen 2013 enkele aanpassingen aan de inrichting gedaan. De strekdam is begin mei 2013 verlaagd begin mei tot 20 a 30 cm onder zomerpeil, zodat vogels daar minder zullen verblijven. In 2014 zijn geen extra metingen gedaan.

1.2 Doel Het doel is om een beeld te krijgen van de bijdrage van de bronnen/routes en, indien mogelijk, uitspraken te doen over welke bron/route de belangrijkste veroorzaker is/zijn voor de verminderde waterkwaliteit op deze locatie. Om een goed beeld te krijgen van de problemen op deze locatie wordt eerst de beschikbare informatie voor zwemwaterlocatie Zwolse Hoek op een rij gezet. Dit bevat de volgende onderdelen:  informatie over de zwemwaterlocatie en de zwemwaterkwaliteit;  Identificatie van bronnen;  Vaststelling van omvang van bijdrage per bron (reguliere metingen 2008-2012 én extra metingen 2012); Presentatie van reeds getroffen maatregelen en hun effectiviteit 1.3 Fecale verontreiniging van oppervlaktewater E. coli en intestinale enterococcen Oppervlaktewater bevat van nature vele soorten micro-organismen, waarvan een beperkt aantal bij de mens tot ziekte of overlast kan leiden. Daarnaast komen in natuurzwemwater ook ziekteverwekkers terecht door fecale verontreiniging van menselijke of dierlijke herkomst. Het is niet haalbaar om alle mogelijke ziekteverwekkende organismen regelmatig te monitoren. Daarom worden relatief eenvoudig te meten indicatoren voor fecale verontreiniging geïdentificeerd. Uit onderzoek blijkt dat er een oorzakelijk verband bestaat tussen blootstelling aan fecale verontreiniging en het optreden van maag-darmklachten.

De indicatoren ‘intestinale enterococcen’ en ‘Escherichia coli’ blijken daarbij het beste samen te hangen met dat optreden. Afsterving van micro-organismen Als fecale micro-organismen in het oppervlaktewater komen sterven zij af. Voor Campylobacter geldt dat deze minder persistent in het milieu zijn dan E. coli of intestinale enterococcen. Tijdens het zwemseizoen van mei tot september vertoont de aanwezigheid van fecale micro-organismen soms een dagvariatie. In sommige onderzoeken bleek Campylobacter vroeg in de morgen aantoonbaar en laat op de dag niet. Afsterving is afhankelijkvan de mate van UV-straling en temperatuurvariaties (Jones 2001).

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 4 van 19

Inleiding

Campylobacter Een voorbeeld van een ziekteverwekker die met fecale verontreiniging in het oppervlaktewater komt is Campylobacter . Deze bacteriën kunnen in de darmwand doordringen waardoor een ontsteking van het darmkanaal ontstaat (Havelaar, 2002). Campylobacter-bacteriën komen wijd verspreid voor in oppervlaktewateren. Hun aanwezigheid in oppervlaktewater wijst op een recente fecale besmetting, direct in het wild levende dieren of vogels, via mestafspoeling van landbouwgronden of via afvalwaterlozingen (Jones 2001). In natuurzwemwater werden Campylobacter-metingen regelmatig gebruikt om de aanwezigheid van watervogels aan te tonen. Fecaliën van vis-/vleeseters zoals meeuwen bevatten meer fecale bacteriën (in ieder geval meer E. coli) dan fecaliën van planteneters zoals ganzen, zwanen en meerkoeten (Kleijn e.a., 2011). Hoewel Campylobacter en de indicatoren E. coli en intestinale enterococcen allemaal afkomstig zijn uit fecale verontreiniging is er (vaak) geen kwantitatieve relatie gevonden tussen de concentraties van deze bacteriën. Verschillen tussen de aantallen Campylobacter en de aantallen indicatororganismen worden voornamelijk veroorzaakt door het verschil in overleving tussen deze groepen micro-organismen (wat weer voornamelijk afhangt van temperatuur en zonlicht) en mogelijk ook door verschillen in de herkomst van de besmetting (Jones 2001).

Het is belangrijk te weten wat de voornaamste bronnen van Campylobacter-besmetting zijn op een bepaalde locatie en in welke mate zij aan de besmetting bijdragen. Recentelijk onderzoek toont aan dat deze bacterie ook veel voorkomt in honden en dus minder geschikt is als indicator om vogels aan te wijzen als belangrijkste bron. Aanwezigheid van Campylobacter kan duiden op vogels en/of honden. Bronopsporing met behulp van dna-analyse In water komen ook andere fecale micro-organismen voor. Een aantal hiervan zijn met behulp van DNA-technieken op te sporen. In Nederland heeft KWR de beschikking over deze methodiek. Met behulp van deze methodieken kan worden aangegeven wat de meest waarschijnlijke bron(nen) zijn van fecale verontreiniging in oppervlaktewater. De selectiviteit van deze methoden is tot dusver aangetoond op DNA van fecale monsters afkomstig van runderen, mensen, varkens en herkauwers en in 2012 is een vogelspecifieke methodiek ontwikkeld. Door deze technieken toe te passen op veldmonsters afkomstig van zwemwaterlocaties valt uit te sluiten of te bevestigen dat deze bronnen een rol spelen bij de zwemwaterkwaliteit. Zodoende ontstaat er een totaal beeld over de herkomst van (eventuele) fecale verontreiniging op een locatie. In 2012 is deze methode toegepast op watermonsters van de zwemwaterlocatie Zwolse Hoek. Deze methode is in 2012 in Nederland verbeterd en toegepast.

De overall resultaten en hoe de methode precies werkt is beschreven in het hoofdrapport (Bijdrage vogels aan waterkwaliteit, 2013). 1.4 Leeswijzer In dit inleidende hoofdstuk zijn achtereenvolgens een beschrijving over de achtergronden van deze rapportage, de introductie van de zwemwaterlocatie en de uiteenzetting over fecale verontreiniging van oppervlaktewater gepresenteerd. De hiernavolgende hoofdstukken zijn gewijd aan zwemwaterlocatie Zwolse Hoek. Achtereenvolgens zijn behandeld:  Een beschrijving van de locatie en de beoordeling van de zwemwaterkwaliteit (hoofdstuk 2).  De belasting van de zwemwaterlocatie met achtereenvolgens een beschrijving van de bronnen, een kwantificering (waar mogelijk) van de belasting en de conclusies die ten aanzien van de onderzochte bronnen kunnen worden getrokken (hoofdstuk 3);  een opsomming van (reeds getroffen) maatregelen, afspraken en acties (hoofdstuk 4);  conclusies van voorgaande hoofdstukken (hoofdstuk 5);  hoe verder (hoofdstuk 6).

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 5 van 19

2

Zwemwaterlocatie Zwolse Hoek

2.1 Gebiedsbeschrijving Het strand Zwolse Hoek is een klein strand in de oksel van de Ketelbrug en de Ketelmeerdijk, aan de noordwestzijde van het Ketelmeer. Het is een strand met beperkte faciliteiten: een aantal afvalcontainers en een kleine toiletunit.

Figuur 2.1

Overzicht van de omgeving (bron: GoogleEarth)

De locatie is gratis toegankelijk, met name jeugd uit de omgeving maakt van deze locatie gebruik. Het bezoekersaantal ligt tussen de 200 op een gemiddelde dag en 600 op een drukke zomers dag. Op het aanwezige informatiebord staat aangegeven dat honden en paarden op de locatie niet zijn toegestaan. Honden worden er echter met enige regelmaat wel waargenomen. 2.2 Zwemwaterkwaliteit In de onderstaande grafieken zijn de concentraties E. coli en intestinale enterococcen in de periode 2007-2014 weergegeven. In onderstaande analyses is een overschrijding gedefinieerd als een concentratie die hoger is dan de “norm”. Onder de norm wordt hier de klassegrens voor “goed” uit de beoordeling volgens de nieuwe Europese Zwemwaterrichtlijn verstaan. Deze bedraagt 1000 kve/100 ml voor E. coli en 400 kve/100 ml voor intestinale enterococcen.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 6 van 19

Zwemwaterlocatie Zwolse Hoek

Escherichia coli 2007

2008

2009

2010

2011

Escherichia coli - klasse (goed)

Zwolse Hoek badstrand - zoet

Escherichia coli [kve/100ml]

40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0

apr

mei

Figuur 2.2

jun

jul

aug

sep

Concentraties E. coli in 2007-2011 op Strand Zwolse Hoek

Intestinale enterococcen 2007

2008

2009

2010

2011

Intestinale enterococcen - klasse (goed)

Zwolse Hoek badstrand - zoet

Intestinale enterococcen [kve/100ml]

7000

6000

5000

4000

3000

2000

1000

0

apr

Figuur 2.3

mei

jun

jul

aug

Concentraties intestinale enterococcen in 2007-2011 op Strand Zwolse Hoek

E. coli Strand Zwolse Hoek

Intestinale enterococcen Strand Zwolse Hoek

30000 25000 20000

conc. (kve/100ml)

conc. (kve/100ml)

15000 10000 5000 0 1-4-2012

Figuur 2.4

sep

1-5-2012

1-6-2012

1-7-2012 datum

1-8-2012

1-9-2012 1-10-2012

9000 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 1-4-2012

1-5-2012

1-6-2012

1-7-2012 datum

1-8-2012

1-9-2012 1-10-2012

Concentraties van Escherichia coli en intestinale enterococcen op het reguliere meetpunt van de zwemlocatie Strand Zwolse Hoek in 2012.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 7 van 19

Zwemwaterlocatie Zwolse Hoek

Intestinale enterokokken Zwolse Hoek 2500

2000

2000 kve/100ml

kve/100ml

E.coli Zwolse Hoek 2500

1500 1000

1500

1000

500

500

0

0 1-4

21-5

Figuur 2.4

10-7 datum

29-8

1-4

21-5

10-7 datum

29-8

Concentraties van Escherichia coli en intestinale enterococcen op het reguliere meetpunt van de zwemlocatie Strand Zwolse Hoek in 2013.

Uit bovenstaande figuren komt naar voren dat met name vanaf half augustus er beduidend hogere waarden voorkomen. In 2012 zijn er ten aanzien E.coli vijf overschrijdingen geweest, op 4 en 7 september zijn zeer hoge concentraties gemeten. Bij de parameter intestinale enterococcen zijn er drie overschrijdingen gemeten, waarbij alle drie de data samenvalt met overschrijding van E.coli. Uit een globale check met de weersomstandigheden blijkt dat er geen direct verband is met hoge temperaturen en/of neerslag. Alleen de overschrijding op 27 augustus kan mogelijk mede te maken hebben met afspoeling. Op 26 augustus is er een bui geweest van 22 mm. In 2013 is er op 2 september een overschrijding voor E. coli geweest en overschrijding van intestinale enterococcen met een verhoogde waarde voor E. coli op 17 september (na hevige regenval). Er zijn duidelijk minder overschrijdingen geweest dan voorgaande jaren en deze overschrijdingen lijken ook iets minder hoog. E.coli Zwolse Hoek

Intestinale enterokokken Zwolse Hoek

500 400

kve/100ml

kve/100ml

1500 1000

300

500

200

0

100

2-3

10-6

18-9

datum Figuur 2.5

0 2-3

21-4

10-6 30-7 datum

18-9

7-11

Concentraties van Escherichia coli en intestinale enterococcen op het reguliere meetpunt van de zwemlocatie Strand Zwolse Hoek in 2014.

Deze trend heeft zich voortgezet in 2014. Er zijn geen overschrijdingen geweest. Wel zijn de waarden op het eind van het zwemseizoen wederom hoger. De zwemwaterkwaliteit van Strand Zwolse Hoek is op basis van meetgegevens van 2011-2014 beoordeeld als “slecht” voor wat betreft Escherichia coli en “slecht” voor wat betreft intestinale enterococcen. Dit resulteert in een beoordeling van ‘slecht voor 2011-2014. De waterkwaliteit is echter de lastste twee jaar duidelijk verbeterd. Dat is te zien in tabel 2.1. waar beoordelingen van 2013 en 2014 tezamen of alleen 2014 zijn toegevoegd. De slechte jaren 2011 en 2012 veroorzaken voornamelijk de slechtere scores van 2011-2014. De genomen maatregelen lijken effect te hebben. Tabel 2.1 Kwaliteitsklasse bepaling zwemwater 2011-2014, Strand Zwolse Hoek

Zwolse Hoek

Oordeel (2011-2014)

Oordeel (20132014)

Oordeel 2014

Escherichia coli

Slecht Slecht

slecht aanvaardbaar

aanvaardbaar goed

Intestinale enterococcen

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 8 van 19

Zwemwaterlocatie Zwolse Hoek

Zwemwaterkwaliteit nabij gelegen zwemwaterlocatie(s) De meest nabij gelegen zwemwaterlocatie is Kamperhoek, aan de overzijde van het Ketelmeer naast de Ketelbrug. De zwemwaterkwaliteit op deze locatie is uitstekend. Uit meetgegevens van 2009 en 2010 blijkt dat slechts éénmaal (in juni 2010) een incidentele overschrijding van de norm voor E. coli heeft plaatsgevonden.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 9 van 19

3

Fecale verontreiniging

3.1 Bronnen voor fecale verontreiniging en omvang Op de zwemlocatie Strand Zwolsche Hoek zijn verschillende bronnen van fecaliën aanwezig. De informatie over de aanwezigheid en omvang van de bronnen is afkomstig uit:  Rapport Bronanalyse Zwolsche Hoek (Grontmij, 2013);  Zwemwaterprofiel Zwolsche Hoek (Grontmij/DHV, 2011);  Omgevingsmanagement Waterbeheerder;  Overleg tussen Erik Pompert van Rijkswaterstaat en Monique van Veen en Edwin van der Pouw Kraan van Grontmij op 4 juli 2012;  Bespreking over tussentijdse onderzoeksresultaten op 26 september 2012 waarbij medewerkers van Rijkswaterstaat (Hans Ruiter, Serge Rotteveel, Erik Pompert), KWR (Edwin Kardinaal, Leo Heijnen), SOVON (Berend Voslamber) en Grontmij (Imke Leenen, Monique van Veen, Edwin van der Pouw Kraan) aanwezig waren;  Logboekgegevens van locatiebeheerder of veldmedewerkers 2012, 2013 en 2014;  Brede data-analyse van zwemlocaties in het IJsselmeergebied. Op basis van deze informatie komen de onderstaande bronnen van fecaliën naar voren wat betreft de zwemlocatie Strand Zwolsche Hoek:

 Bezoekers Het aantal badgasten op de locatie loopt uiteen tussen de 0 en 600 (inschatting brugwachter Ketelbrug). Gezien het feit dat op de locatie toiletten aanwezig zijn, wordt de kans klein geacht dat bezoekers daadwerkelijk een bron van verontreiniging zijn.

 Watervogels Microbiologische besmettingen van zwemwater door vogels kunnen het gevolg zijn van rechtstreeks poepen in de zwemzone, maar ook door de afspoeling van uitwerpselen vanaf de kant door regenwater. Watervogels vormen een min of meer continue besmettingsbron, omdat deze regelmatig in of nabij de zwemzone aanwezig zijn. Vooral ganzen, eenden en aalscholvers komen veel voor op en in de nabijheid van de zwemlocatie Zwolse Hoek. Geschat wordt dat het maximale aantal watervogels in de zwemzone 200 per dag bedraagt en buiten de zwemzone 500. Uit de logboekkaartjes (2012) komt naar voren dat er meer dan 50 vogels (ganzen) zich in het water kunnen bevinden. Op en achter de strekdam aan de zuid-oostkant van het strand kunnen behoorlijke aantallen watervogels zich ophouden. De vogels zitten op de stenen of in de luwte achter de dam. Daarom is in mei 2013 deze strekdam verlaagd tot 20-30 cm onder zomerpeil. De palen die de zwemzone afbakenen vormen ook een mogelijke zitplaats voor m.n. aalscholvers. In 2012 is op 26 juni ook een kolonie aalscholvers nabij de locatie gesignaleerd. In 2014 zijn volgens de logboeken weinig vogels op de locatie. Slechts af en toe worden enige vogels aangetroffen (max. 10 eenden). Ook op de hoogspanningsmasten op ongeveer 500 m van de zwemzone kunnen vogels gaan zitten.

Hoogspanningsmasten staan dichter bij Strand Zwolse Hoek dan bij het aan de overzijde van het Ketelmeer gelegen Strand Kamperhoek. Die locatie heeft – gezien de uitstekende zwemwaterkwaliteit - in ieder geval geen overmatige last van fecale belasting door vogels. Uit observaties van de brugwachter van de Ketelbrug blijkt dat regelmatig een grote groep aalscholvers van ongeveer 500 stuks bij het strand wordt aangetroffen. De aalscholvers verblijven meestal een paar dagen per keer. De aalscholvers komen vooral na half augustus, de broedplekken worden dan verlaten met jongen die dan ook kunnen vliegen. De aalscholvers komen vanaf half augustus vooral voor in de hoogspanningsmasten bij de Ketelbrug, Ramspol en het

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 10 van 19

Fecale verontreiniging

Zwarte meer (Natuureffectonderzoek TB N50 Ramspol-Ens, 2009). Vooral de aalscholvers in de hoogspanningsmasten leveren mogelijk een bijdrage. Grote aantallen aalscholvers vanaf half augustus kunnen mogelijk de gemeten hoge waarden E. coli en intestinale enterococcen aan het einde van het zwemseizoen veroorzaken. Deze aalscholvers zijn in 2014 niet hier aangetroffen. Op de site www.ketelbrug.nl zijn vogeltrektellingen te vinden van Zwolse Hoek en Kamperhoek (overkant). Ondanks dat de site en de tellingen gericht is op (overvliegende) trekvogels, die geen belangrijke bron zijn, meldt de site: “Aalscholvers zijn bij de Ketelbrug zowel vliegend als foeragerend vaak talrijk aanwezig. Doorgaans worden de langsvliegende aalscholvers ook niet geteld, omdat er geen goed onderscheid valt te maken tussen lokaal vliegende vogels en echte trekkers. Ook aan verblijvende aalscholvers wordt relatief weinig aandacht geschonken.” Om nader te onderzoeken of watervogels inderdaad een belangrijke bron vormen is in 2011 de concentratie Campylobacter op het reguliere meetpunt gemeten, en gerelateerd aan n de hoge concentraties E. coli en intestinale enterococcen. De concentratie Campylobacter is in onderstaande figuur weergegeven.

Campylobacter 700

kve/100 ml

600 500 400 300 200 100 0 apr Figuur 3.1.

mei

jun

jul

aug

sep

okt

Resultaten Campylobacter, Strand Zwolse Hoek 2011.

In figuur 3.1 is te zien dat 2011 met name vanaf half augustus tot begin september hoge concentraties Campylobacter gemeten zijn. De 3 hoge concentraties in augustus 2011 in figuur 3.1 liggen boven de 100 kve/ml en vallen in categorieën “zeer hoog” en “extreem” (o.b.v. paragraaf 1.2). De concentratie 300 en 600 kve/ml zijn zelfs zeer extreem te noemen. Deze constatering valt samen met de forse overschrijdingen van zowel E. coli als intestinale enterococcen, die in 2011 zijn gemeten op 29 augustus. Dit is een sterke aanwijzing dat watervogels een belangrijke rol spelen bij fecale verontreiniging van zwemwaterlocatie de Zwolse Hoek. Ook de resultaten van het meetprogramma van 2012 (zie 3.2) geven watervogels als de belangrijkste bron van fecale verontreiniging aan voor zwemlocatie Zwolse Hoek.

 Afspoeling uitwerpselen vanaf de kant Uit de eerder uitgevoerde historische data-analyse (zwemwaterprofiel) komt naar voren dat er een relatie is tussen neerslag en hoge concentraties van intestinale enterococcen en E. coli. Hoge concentraties en normoverschrijdingen van zowel E. coli en intestinale enterococcen worden soms gemeten na een hoge neerslagintensiteit en soms na een hoge etmaalsom . Veel of hevige neerslag zorgt mogelijk voor afspoeling van uitwerpselen naar de zwemzone. Het kan hier onder andere gaan om uitwerpselen van watervogels die op het strand poepen. Tijdens het veldbezoek in augustus en november 2011 werden enige vogeluitwerpselen op het strand gezien. Uit de logboekgegevens van 2012 komt naar voren dat er ook uitwerpselen zijn aangetroffen op de aanwezige dam. In 2013 worden minder vogels en vogeluitwerpselen gemeld in de logboeken. Slechts enkele meeuwen nabij de locatie van de dam en meerkoeten op de groenstrook bij de Ketelbrug.In 2014 is volgens de logboeken het strand schoon en zijn er nagenoeg geen vogels aanwezig.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 11 van 19

Fecale verontreiniging

 Honden Hoewel het strand verboden gebied is voor honden worden deze wel regelmatig waargenomen op het strand. Naar schatting komen gemiddeld ongeveer 5 honden per dag op het strand en/of in het water. Uit observaties van de brugwachter van de Ketelbrug blijkt dat ’s avonds ook veel honden worden uitgelaten. In 2013 en 2014 is hier strenger toezicht op gehouden. De houder van de honden zijn toegesproken en geïnformeerd.

 Schapen Op de dijk richting het zuidoosten vanaf de zwemlocatie lopen in de zomer schapen. Op het deel het dichtst bij de zwemzone kunnen de schapen niet dicht bij het water komen. Ten zuidoosten van de strekdam kunnen ze echter tot het water komen. De schapen grazen ook al in het voorjaar op de dijk, maar in de eerste maanden van het zwemseizoen worden nauwelijks hoge bacteriologische concentraties worden gemeten. Afspoeling is mogelijk maar het is aannemelijk dat de schapen, vanwege de beperkte afspoeling door het aanwezige gras, geen significante bijdrage aan de slechte waterkwaliteit leveren.. Het strand wordt regelmatig schoongemaakt door een schoonmaakploeg in opdracht van de gemeente.

 Beroeps- en recreatievaart Geschat wordt dat er 100 vaarbewegingen van recreatie- en 100 van beroepsvaart per dag plaatsvinden op een afstand van 300 m vanaf het strand. Bij extreme drukte loopt dit op tot 500 vaarbewegingen van recreatie- en 500 van beroepsvaart per dag. Uit observaties van de brugwachter van de Ketelbrug blijkt dat regelmatig recreatievaartuigen voor het strand voor anker gaan. Door het onjuist hanteren van de inhoud van de septic tanks kan de recreatievaart een negatieve invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit.

 Ketelmeer (sanering) Het Ketelmeer zelf kan ook een bron zijn, maar dit is echter niet waarschijnlijk. De afgelopen jaren zijn diverse maatregelen uitgevoerd (verwijderen chemische verontreinigingen) waardoor ook de bacteriologische is verbeterd. De Ketelhaven en de zuidelijk vaargeul Hanzerak zijn gesaneerd in 2004 en 2008 en in juni 2010 is gestart met de sanering van Ketelmeer-west. Op het MWTL meetpunt is de laatste jaren de bacteriologische waterkwaliteit (thermotolerante bacteriën van de coligroep) in de gaten gehouden. In tegenstelling tot de bacteriologische kwaliteit op de zwemlocatie laten de meetresultaten van het Ketelmeer (KETMWT) de laatste drie jaar sterk een sterke verbetering zien van de bacteriologische waterkwaliteit. Het Ketelmeer kan dus als bron worden uitgesloten.  Debiet IJssel De zwemwaterlocatie ligt in een soort ‘kom’ en er is bekeken of het debiet van de IJssel invloed heeft op het blijven hangen van verontreinigingen ter plekke. Uit de analyse van de debietsgegevens van de IJssel gecombineerd met de gevonden hoge waarden en/of overschrijdingen bij Zwolse Hoek is er geen duidelijke relatie tussen het debiet en verhoogde waarden gevonden. In 2005, 2006 en 2007 zijn geen overschrijdingen geweest. In 2005 en 2006 was het debiet van de IJssel vergelijkbaar met andere jaren. In 2007 is er veel regen gevallen en was het debiet hoger.

Er zijn geen overschrijdingen en/of hoge waarden gevonden als het debiet hoger is dan 400 m3/sec, maar dat is een debiet dat weinig in het zwemseizoen voorkomt. De meeste overschrijdingen komen voor bij een debiet lager dan 300 m 3/sec, maar ook tussen de 300 en 400 m3/sec komen er overschrijdingen voor.

 Beïnvloeding nabijgelegen Zwemlocaties Uit een brede data-analyse van zwemlocaties met een slechte zwemwaterkwaliteit komt naar voren dat op basis van de hydrologie beïnvloeding van de zwemwaterkwaliteit bij Zwolsche Hoek door andere, slecht scorende zwemwaterlocaties, niet waarschijnlijk is.

3.2

Bronopsporing

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 12 van 19

Fecale verontreiniging

3.2.1 Metingen van fecale bacteriën op extra meetpunten (2012) Om meer inzicht te krijgen in de verschillende bronnen nabij de locatie is in 2012 naast het reguliere meetpunten tevens gemeten op twee extra meetpunten:  Extra meetpunt B: gelegen aan de noordzijde van de strekdam om de invloed van de strekdam vast te stellen;  Extra meetpunt C: meetpunt in de zwemzone om nader onderzoek te doen naar het effect van vogels in de zwemzone. Bij extra meetpunt C is tweemaal een ad-hoc monster genomen, dit was op 30 juli en 27 augustus, de meetresultaten worden behandeld in paragraaf 3.2.2. Het meetplan is opgenomen in bijlage 1. E. coli Strand Zwolse Hoek extra meetpunt B

Intestinale enterococcen Strand Zwolse Hoek extra meetpunt B

30000

8000 7000

25000

6000 5000

conc. (kve/100ml)

conc. (kve/100ml)

20000 15000 10000 5000 0 1-4-2012

Figuur 3.2

1-5-2012

1-6-2012

1-7-2012 datum

1-8-2012

1-9-2012 1-10-2012

4000 3000 2000 1000 0 1-4-2012

1-5-2012

1-6-2012

1-7-2012 datum

1-8-2012

1-9-2012 1-10-2012

Concentraties van Escherichia coli en intestinale enterococcen op het extra meetpunt B van de zwemlocatie Strand Zwolse Hoek in 2012.

Uit de bovenstaande grafieken komt naar voren dat de trend (hogere waarden/overschrijdingen vanaf augustus) ook bij het extra meetpunt B naar voren komt. Op het reguliere meetpunt is het aantal overschrijdingen vanaf augustus wel hoger. Dit zou erop kunnen duiden dat de verontreiniging niet alleen vanuit de locatie nabij meetpunt B afkomstig is. 3.2.2 DNA-analyse Gedurende het zwemseizoen van 2012 zijn op het reguliere meetpunt en extra meetpunt B zwemlocatie Zwolsche Hoek watermonsters genomen voor de analyse van DNA-sequenties van Bacteroides-bacteriën. De analyseresultaten van dit DNA-onderzoek en de meetwaarden van fecale bacteriën zijn weergegeven in de figuren 3.3 t/m 3.4. Met name het verloop van de meetwaarden “ in de tijd” en de relatie met IE en EC zijn interessant. Voor wat betreft het reguliere meetpunt komt naar voren dat er een duidelijke samenhang is tussen de concentratie van intestinale enterococcen/ E.coli en de merker voor vogels. In 8 van 8 monsters zijn dna-fragmenten uit de darmen van vogels aangetoond. In 5 van 8 monsters zijn dna-fragmenten uit de darmen van mensen aangetroffen, hierin is echter geen duidelijke trend in te ontdekken. Vier keer is Campylobacter gemeten in aantallen van rond de 17 kve/100 ml. Een eenduidig verband tussen Campylobacter, vogelmerker en EC/IE is niet direct zichtbaar.

De regressietoets voor gepaarde waarneming geeft aan dat er een zwak positieve relatie is tussen Campylobacter en de vogelmerker. Er is een significante positieve relatie tussen de aanwezigheid van E. coli en vogelmerker op deze locatie. Dit samen met de Campylobacter metingen geven aan dat vogels een bron zijn. DNA merkers van varkens of herkauwers is niet aangetoond. Dit betekent dat varkens en herkauwers (schapen op de dijk) geen bron van fecale verontreiniging zijn. DNA van mensen is in lage aantallen aangetoond, daarbij is het verloop anders dan het verloop van de indicatororganismen. Extra meetpunt B vertoont hetzelfde verloop, ook hier komen vogels als bron naar voren.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 13 van 19

Fecale verontreiniging

Strand Zwolse Hoek ec 1000000

ie

camp

alle

1-5-2012

1-6-2012

mens

vogel

herkauwer

varken

100000

kve/100ml, DNA-copies/ml

10000 1000 100 10 1 1-4-2012

Figuur 3.4

1-7-2012 datum

1-8-2012

1-9-2012 1-10-2012

Aantal kolonievormende eenheden van E.coli (ec), intestinale enterococcen (ie) en Campylobacter (camp) per honderd milliliter en het aantal DNA copies van verschillende bacteriodesvarianten per milliliter op het reguliere meetpunt bij Strand Zwolse Hoek in 2012. DNA van Bacteroides afkomstig uit de darmen van mens, herkauwers en varkens is niet aangetoond of bepaald.

Strand Zwolse Hoek extra meetpunt B ec 1000000

ie

camp

alle

1 1-4-2012

1-5-2012

1-6-2012

mens

vogel

herkauwer

varken

100000

kve/100ml, DNA-copies/ml

10000 1000 100 10

Figuur 3.5

1-7-2012 datum

1-8-2012

1-9-2012 1-10-2012

Aantal kolonievormende eenheden van E.coli (ec), intestinale enterococcen (ie) en Campylobacter (camp) per honderd milliliter en het aantal DNA copies van verschillende bacteriodesvarianten per milliliter op het extra meetpunt B bij Strand Zwolse Hoek in 2012. DNA van Bacteroides afkomstig uit de darmen van mens en herkauwers is niet aangetoond of bepaald.

Ad-hoc bemonstering Op 30 juli en 27 augustus 2012 is vanwege regenval een extra bemonstering gedaan in de zwemzone bij meetpunt C. Uit de KNMI gegevens blijkt dat in de periode van 30 juli er niet extreem veel neerslag is gevallen, in de periode voorafgaand aan 27 augustus is er wel veel neerslag gevallen (22 mm op 26 augustus). Op 30 juli was de concentratie E. coli erg hoog (3000 kve/100ml) en werd er allen vogelmerker aangetroffen. Uit de logboekgegevens blijkt dat er op deze dag 15 ganzen zich in de zwemzone bevonden. Deze hoge waarde is veroorzaakt door vogel(poep).

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 14 van 19

Fecale verontreiniging

Op 27 augustus 2012 was de concentratie van E.coli lager (530 kve/100ml) en werd voornamelijk vogelmerker en herkauwermerker aangetoond. Wederom komt hier vogelpoep als bron naar voren en mogelijk wat afstroming van mest (schapen) uit het achterland.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 15 van 19

4

Afspraken, acties en ingezette maatregelen

Vanwege de slechte waterkwaliteit zijn in het verleden al diverse maatregelen genomen om de waterkwaliteit te verbeteren. Dit heeft erin geresulteerd dat in 2014 geen overschrijdingen zijn geweest. De maatregelen lijken effect te hebben. Hieronder per jaar een korte opsomming van de uitgevoerde acties: Genomen acties 2014  Er zijn punten op de palen gemaakt, zodat er minder vogels op kunnen blijven zitten. Er is overleg geweest op 23 april 2014 over de zwemwaterkwaliteit. De besproken acties zijn uitgevoerd. Genomen acties 2013  De beheerder heeft de strekdam in mei 2013 verlaagd tot 20 – 30 cm onder zomerpeil.  Provincie onderzoekt inkorten badseizoen voor deze locatie, dus tot september.  Er is meer gehandhaafd en strenger toezicht gehouden om de invloed van honden te beperken. De hondenbezitters zijn aangesproken en geïnformeerd.  Beheerder geeft aan om het zwemwaterbudget voor beheer & onderhoud van de stranden Zwolse Hoek en Schokkerhaven te stoppen in Schokkerhaven. Strand schoonhouden kost veel geld en daarom een goedkope maatregel genomen als laatste poging om zwemwaterkwaliteit Zwolse Hoek te verbeteren. Op 16 april 2013 heeft de heer A.B Hamer van de OFGV samen met de heer E. Pompert van Rijkswaterstaat overlegd met u over de waterkwaliteit strand Zwolse Hoek.

Voor 2013 is het volgende afgesproken:  De inspanningen en onderhoud op het strand worden op dezelfde wijze in 2013 voort gezet. Rijkswaterstaat stuurt een nieuw kaartje en logboek hiervoor. Is gebeurd  De mogelijkheden tot het verlagen van de strekdam tot onder het waterniveau (zodanig diep dat de watervogels, met name de aalscholvers hierop niet kunnen rusten). Is gebeurd.  De mogelijkheden tot het bewerken van de houten palen, zodanig dat watervogels hierop niet kunnen rusten wordt bekeken. Is niet gebeurd, mogelijk voor badseizoen 2014.  Verjagen watervogels op het strand wordt bekeken. Het afspoelen van verontreiniging bij veel neerslag wordt als een risico gezien. Hiervoor is verwezen naar het gebruik van laserstralen op de stranden in 't Bovenwater Lelystad en bij Oud Valkeveen in Naarden. Zodra Rijkswaterstaat de documentatie over 't Bovenwater ontvangt wordt deze naar de gemeente opgestuurd. Niet opgepakt omdat de gemeente niet veel aanwezig kan zijn op het strand en vaste opstelling is te kostbaar en vandalisme gevoelig.  Het uitlaten van honden op het strand is zoveel mogelijk voorkomen door de inzet van BOA's. Is gebeurd.  Waterplanten in de zwemzone zijn aantrekkelijk voor zwanen en indien mogelijk wordt gekeken naar de mogelijkheid tot maaien van deze vegetatie bij het Schokkerstrand.

Hiervoor is verwezen naar de "Handreiking Waterplanten Maaibeheer": http://www. rijkswaterstaat. nllimages/Hand reikingo/o2Owaterplanteno/o20maaibeheer tcm174-322B3B.odf. De OFGV zal nagaan hoe dit snel kan worden uitgevoerd met de benodigde toestemming. Is niet gebeurd want er waren geen waterplanten in de kom aanwezig.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 16 van 19

Afspraken, acties en ingezette maatregelen

 De OFGV zal de juridische mogelijkheden nagaan om het zwemseizoen voor deze locatie te verkorten tot half augustus, omdat de waterkwaliteitsproblemen meestal in de periode er na optreden. Is nog niet gebeurd Genomen acties voor zwemseizoen 2012 Overleg 25 oktober 201 Het doel is om gezamenlijk te kijken waar de slechte zwemwaterkwaliteit mogelijk door wordt veroorzaakt en welke opties er zijn om de waterkwaliteit te verbeteren. De Provincie heeft aangegeven dat de kwaliteitsklasse aanduiding m.i.v. seizoen 2013 op de informatieborden en de landelijke website Zwemwater.nl wordt bekend gemaakt. Afspraken overleg op 25 oktober 2011: 1. (Dagelijks) bijhouden van logboek met soort en aantal vogels en evt. aanvullende gegevens door de strandbeheerder. Formaat logboekkaartje met checklist wordt geleverd door Rijkswaterstaat. 2. Strandbeheerder neemt contact op met Rijkswaterstaat indien zich bijzonderheden voordoen 3. Rijkswaterstaat brengt oorzaken van vervuilingen zo goed als mogelijk in beeld *) 4. Vogeluitwerpselen op het strand worden niet geruimd. De gemeente kijkt naar de mogelijkheid tot opruimen van vogelfaeces op het strand. *) Rijkswaterstaat IJsselmeergebied heeft:  in het voorjaar van 2012 samen met de betreffende provincie overleggen gevoerd met de strandbeheerders van een “slechte” zwemwaterlocatie.

De stand van zaken rond de zwemwater kwaliteitsbeoordeling is besproken en er zijn afspraken gemaakt om in samenwerking te komen tot een betere zwemwaterkwaliteit;  aanvullende tijdelijke meetpunten ingesteld naast het officiële EU-meetpunt;  samen met de Waterdienst van Rijkswaterstaat een project gestart, die de oorzaken van de fecale verontreinigingen bij de “slechte” zwemwaterlocaties in 2012 zo goed als mogelijk in beeld brengen. In het project is speciale aandacht voor fecale vervuilingen van watervogels in het zwemwater, omdat er veel watervogels in het gebied voorkomen. Verder worden monsters geanalyseerd op DNA om de herkomst van fecale verontreinigingen vast te stellen (mens, koe, varkens, vogels..). Deze analyses zijn nog niet eerder in het zwemwaterbeheer toegepast, gedeeltelijk wel in het drinkwaterbeheer. Als bronnen van de fecale verontreinigingen zijn gevonden, dan kunnen veel normoverschrijdingen gekoppeld worden aan bronnen. Mogelijk zijn dan nog niet alle bronnen aanwijsbaar, dit vergt nader onderzoek naar die bronnen in samenwerking met (verantwoordelijke) actoren. Genomen acties Rijkswaterstaat 2009-2011:  2011 Campylobacter metingen uitgevoerd en in geactualiseerd zwemwaterprofiel verwerkt  2011 Bronanalyse document met een extra monitoringsplan voor 2012 opgesteld.

 Diverse omgevingsonderzoeken van handhavers Observatie Brugwachter Ketelbrug 2005 t/m 2007  Rijkswaterstaat heeft in 2005, 2006 en 2007 middels de brugwachter van de Ketelbrug dagelijks het strand geobserveerd en de resultaten geregistreerd. Verder zijn eventuele bijzonderheden genoteerd. De volgende aspecten zijn geregistreerd:  Weersomstandigheden  Aantal badgasten  Honden op het strand of in het water  Watervogels bij het strand  Afgemeerde schepen voor het strand  Overige bijzonderheden (beachparties, illegale activiteiten, etc) Genomen maatregelen strandbeheerder tot en met 2012:  De gemeente wil wel schouwen, maar dit voornamelijk intensief doen tijdens de bouwvak.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 17 van 19

5

Conclusies

Er zijn regelmatig overschrijdingen bij de zwemlocatie Zwolse Hoek. 2014 was een goed jaar en waren er geen overschrijdingen. Helaas waren er in 2013 wel 2 overschrijdingen, maar deze waren lager dan in de jaren daarvoor. De genomen maatregelen in 2013 en 2014 lijken effect te hebben, want in 2014 zijn er bijna geen watervogels meer op de locatie aangetroffen. De analyses, de logboekgegevens, de metingen van Campylobacter in 2011 en het DNA-onderzoek in 2012 wijzen in de richting van watervogels als belangrijkste bron van fecale verontreiniging. DNA van mensen is aangetoond, hierin is echter geen duidelijke trend of relatie met de indicatororganismen voor fecale verontreiniging te ontdekken. Eenmaal is er DNA van herkauwers aangetoond, waarschijnlijk als gevolg van het afspoelen van schapenfeces. Over het algemeen kan gesteld worden dat zowel mensen als schapen op deze locatie een zeer geringe, te verwaarlozen, invloed hebben op de waterkwaliteit. De vogels zijn hier de belangrijkste bron. Gezien de locatie van het strand (ligging in kom, vaak aanlandige wind) kunnen aanwezige verontreinigingen blijven hangen. De locatie is een ideale rustplaats voor vogels die op het IJsselmeer fourageren. De locatie is een verblijfplaats voor aalscholvers. Ze verblijven daar dagen lang, terwijk op andere plekken wel aalscholvers worden gezien maar slechts enkele uren aanwezig zijn.

Het grote aantal vogels en de geringe menging vanwege de ligging zorgt ervoor dat de waterkwaliteit slecht is. De genomen maatregelen om de aanwezigheid van vogels op de onderwaterdam en de palen te verminderen lijken in 2014 effect te hebben gehad. Uit de brede data- analyse blijkt invloed van bovenstrooms gelegen zwemlocaties is uitgesloten. In tabel 5.1 is een samenvattend overzicht van de relatieve, individuele bijdrage van de bronnen in de fecale verontreiniging op de zwemlocatie Zwolsche Hoek. Tabel 5.1

Bijdrage van de bronnen in de fecale verontreiniging op de zwemlocatie Zwolsche Hoek.

Bron

Bijdrage

Bezoekers

Gering

Watervogels

Groot

Beroeps- en recreatievaart Afspoeling fecale bacteriën (vogel en hondenpoep)

Geen Middelmatig

Honden

Geen

Schapen

Gering

Ketelmeer

Geen

Strand Kamperhoek

Geen

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 18 van 19

6

Hoe nu verder …

Vogels zijn op de zwemlocatie Zwolsche Hoek de belangrijkste bron van fecale verontreiniging gebleken. Het zal lastig zijn om voor deze locatie doeltreffende maatregelen te nemen. Gezien de ligging van de locatie is het een rustplaats voor vogels die op het IJsselmeer fourageren. In 2014 zijn er veel minder vogels aangetroffen en is waterkwaitiet beter dan de jaren daarvoor. De genomen maatregelen lijken effectief te zijn geweest. Doorgaan op de ingezette weg wordt aangeraden. Onderstaand staan een aantal extra mogelijke maatregelen weergegeven, waarbij tevens de knelpunten worden aangegeven. Dit is een handreiking van maatregelen die kansen bieden om de zwemwaterkwaliteit te verbeteren op de locatie. De praktijk moet verder uitwijzen in welke mate de zwemwaterkwaliteit door een bepaalde maatregel verbetert, want elke locatie is specifiek qua hydrologie, effect bronnen en gedrag van mens en dier. De volgende maatregelen zijn kansrijk:  Verwijderen of verlagen strekdam: op de strekdam rusten veel vogels, op deze dam is ook veel feces aangetroffen. De dam is waarschijnlijk aangelegd om het aanwezige strandje te beschermen tegen afslag. In 2013 is deze dam verlaagd tot 20-30 cm onder zomerpeil. Dit lijkt een gunstig effect te hebben gehad, want er zijn in 2013 minder vogels waargenomen op of in de buurt van de strekdam dan in 2012.

 Er staat een rij houten palen waar vogels veel op verblijven. Deze zijn ongeschikt voor vogels gemaakt in 2014. Dit lijkt effect te hebben gehad in 2014.  De overschrijdingen zijn altijd aan het einde van het zwemseizoen als er veel watervogels verblijven in de buurt van de locatie. Alle overschrijdingen van de afgelopen jaren waren eind augustus tot en met eind september (einde zwemseizoen). Het verkorten van het zwemseizoen tot eind augustus (en dus daarna een zwemverbod op de locatie) zou de zwemmers beschermen tegen deze verontreinigingen en zorgt ervoor dat in de andere maanden de locatie wel gebruikt kan worden.  Vergroten doorstroming: de doorstroming op de locatie is beperkt. Aan de westzijde grenst het strandje aan het landhoofd van de Ketelbrug. Het verwijderen van het landhoofd wordt niet als reële optie gezien, vanwege de kosten.  Verleggen strand: het verleggen van het strandje ten westen van het landhoofd is tevens geen optie. Het blijft een aantrekkelijk gebied voor vogels en de doorstroming is dan nog steeds beperkt.  Verjagen vogels: het verjagen van vogels wordt tevens niet als optie gezien. Verjagen is alleen effectief als er sprake is van continue verstoring waarbij de verstoring zelf weer onvoorspelbaar is. Ook is er hier geen dagelijks toezicht, waardoor dit veel extra inspanning kost.

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 19 van 19

7

Referenties

DHV/Grontmij, 2011 Zwemwaterprofiel Zwolse Hoek, 2011. Havelaar, A.H. (red.), 2002. Campylobacteriose in Nederland. Risico’s en interventiemogelijkheden. RIVM rapport 250911001 Jones K., 2001. Campylobacters in water, sewage and the environment. Journal Applied Microbiology 2001; 90:68S-79S. Kleijn, D. & B.G. Meerburg, 2010. Fecale bacteriën in de plassen van het Park van Luna, Heerhugowaard. Studies naar relaties en oplossingen. Kleijn, D., B.G. Meerburg & J. Harmsen, 2011. Fecale bacteriën in de plassen van het Park van Luna, Heerhugowaard. Een verkenning van oorzaken en oplossingen. Ministerie van EL&I, 2009. Aanwijzingsbesluit Natura2000 Ketelmeer & Vossemeer. Grontmij, in opdracht van Rijkswaterstaat IJsselmeergebied Natuureffectonderzoek TB N50 Ramspol-Ens. RIZA, 2004. Campylobacter in water : onderzoek naar de aanwezigheid van Campylobacter in zwemwater en in mogelijke emissiebronnen. Rapportnr: 2004.005 internetsites: www.ketelbrug.nl

H2Oké Water & Gezondheid Advies Pagina 20 van 19

Bijlage 1

Meetplan Zwolse Hoek 2012

GM-0120573, revisie D1

Bijlage 1 : Meetplan Zwolse Hoek 2012

Om bronnen van fecale verontreiniging beter inzichtelijk te krijgen wordt aanbevolen in 2012 aanvullend onderzoek uit te voeren. Met name afspoeling van honden- en vogelfeces vanaf het strand en feces vanaf het strekdammetje en de dijk met schapen kunnen bij heftige neerslag een bron van fecale bacteriën zijn. Op een ‘strategische’ plaats zal daarom aanvullend worden gemonitord op bacteriologische parameters. Daarnaast zal ook in 2012 op beide meetpunten Campylobacter gemeten worden om de locatie en invloed van vogels te bepalen. Ten slotte zal een losse meting worden uitgevoerd als er een grote groep

aalscholvers aanwezig is., om te achterhalen hoe groot de invloed van deze vogels op de bacteriologische waterkwaliteit in de zwemzone is. Daartoe zal ook E. coli, intestinale enterococcen en Campylobacter worden gemeten. Locaties, parameters en frequenties zijn in de volgende tabel opgenomen: Tabel 2.1

Meetplan

Locatie

coördinaten (RD-stelsel)

parameters

frequentie

toelichting

Regulier zwemwater-meetpunt A (202) ZWOLSHBSD Uitvoering Intertek

x= 173.005 y= 514.239

TweewekelijksEn in juli en aug. wekelijks

conform Richtlijn; om bijdrage van afspoeling van strand vaststellen

Extra Meetpunt B (202B) ZWOLSHBSD2 Uitvoering Intertek

x= 172.927 y= 514.237

TweewekelijksEn in juli en aug. wekelijks

Om bijdrage aan bacteriologische verontreiniging van afstroming van strekdam en dijk vast te stellen

Losse meting in de zwemzone C (202C) ZWOLSHBSD3 Uitvoering RWS, analyse Intertek

afhankelijk van locatie vogels, in de zwemzone

- E. coli - Intestinale enterococcen - Campylobacter - aantal vogels/soort tellen en poep op strand - aantal vogels/soort in de zwemzone - E. coli - Intestinale enterococcen - Campylobacter - noteren of schapen op de dijk staan - aantal vogels/soort op strekdam tellen - E. coli - Intestinale enterococcen - Campylobacter - aantal vogels/soort tellen en poep op strand - aantal vogels/soort in de zwemzone

Los, na heftige neerslag en of bij veel vogels

om invloed van vogels in het water nader te identificeren

Voorts wordt aanbevolen dat de strandbeheerder een logboek bijhoudt.In de onderstaande figuur staan de locaties op kaart aangegeven.

Regulier meetpunt A

Extra meetpunt C, Losse meting n.t.b.

Figuur 2.1

Extra meetpunt B Meetlocaties op kaart

schapen

strekdam

GM-0120573, revisie D1

Bijlage 2

Zwemwaterlocatie Zwolse Hoek – diepte

GM-0120573, revisie D1