Advies Verkenner Van der Tak Noordoostpolder.pdf

Aan: Gemeenteraad Noordoostpolder Van: S. van der Tak: 1 april 2026 Onderwerp: Verslag verkenner S. van der Tak, in opdracht van M. van der Slikke (CDA) Verkenning: Vorming Coalitie gemeente Noordoostpolder, 31 maart 2026 Inleiding Op vrijdag 20 maart 2026 heeft Sjaak van der Tak, als verkenner, een eervol verzoek ontvangen van de fractie van het CDA Noordoostpolder, de grootste (5 zetels) en namens de lijsttrekkers van de fracties: van Politieke Unie (5 zetels); van CU-SGP (5 zetels); van ONS Noordoostpolder (4 zetels); van Forum voor Democratie (4 zetels als nieuwe fractie in de gemeenteraad); van GL-PvdA (3 zetels); van VVD (3 zetels) en van Brede Horizon (2 zetels, als nieuwe partij), om in het belang van de gemeente Noordoostpolder, gezien de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 de volgende opdracht te aanvaarden en advies uit te brengen. De opdracht aan de verkenner luidt als volgt: 1. Verken de mogelijkheden voor het vormen van een stabiele en constructieve coalitie, met daarin het CDA Noordoostpolder; 2. Verken combinaties van partijen die gezamenlijk tot een programma kunnen leiden dat richting geeft aan de opgaven waar de gemeente de komende jaren komt te staan en 3. Verkrijg inzicht in mogelijke blokkades of voorwaarden die partijen stellen voor verdere samenwerking en 4.

De verkenner blijft onafhankelijk en rapporteert feitelijk en evenwichtig en communiceert niet tussentijds met de media. Ten aanzien van de werkwijze zijn de uitgangspunten gehanteerd, die in bijlage 1 is bijgevoegd. Gesprekken met fracties In 2 intensieve gespreksronden zijn met iedere fractie de punten vanuit de opdracht en de werkwijze uitvoerig besproken. Van waarde is op te merken dat deze gesprekken in constructieve sfeer zijn verlopen. Voorts zijn deze gesprekken gedocumenteerd in gespreksverslagen, die in bijlage 2 zijn opgenomen. De verkenner is daarbij adequaat, consciëntieus en ruimhartig ondersteund door de plaatsvervangend griffier, de heer Eduard Prins. Een woord van erkentelijke dank is hier zeker gepast. Financiële staat In een voorbereidend gesprek is de verkenner door de burgemeester, de heer R. de Groot, griffier en directie op maandag 23 maart 2026 geïnformeerd over de Financiële staat van de gemeente Noordoostpolder in relatie tot de uitdagingen voor de komende jaren. Deze indrukwekkende staat is bestemd voor de raadsleden c.s., die worden geïnstalleerd in de raadsvergadering van woensdag 1 april 2026. Als gevolg hiervan is door de verkenner verzocht om deze financiële staat te presenteren voor de raadsleden c.s.op maandag 23 maart 2026, opdat voor de raadsleden c.s.

en iedere fractie een gelijke vorm van informatievoorziening bereikt kan worden en nader in de verkenningsfase aan de orde kon komen. Deze presentatie heeft plaatsgevonden. De verkenner waardeert deze openheid van de raadsleden c.s. als een kenmerk van democratische omgangsvormen in de gemeente Noordoostpolder. De volgende vragen zijn vervolgens geformuleerd: 1. Hoe kijkt uw partij aan tegen het feit dat de gemeente een investeringsopgave heeft die groter is dan de beschikbare huidige financieringsruimte? Rangschik gemotiveerd in uw bredere antwoord ‘’prioriteren’’ ‘’temporiseren’’, ‘’financiering aantrekken’’ of ‘’schrappen’’ voor zowel bestaande (raadsbesluit) als nieuwe projecten (geen raadsbesluit). 2. Wat vindt uw partij een verantwoorde balans tussen grote investeringsambities en de risico’s van uitvoeringscapaciteit, stijgende kosten, inflatie en geopolitieke ontwikkelingen? (afwegingskader) 3. Is uw partij bereid reserves in te zetten voor investeringen, ondanks dat dit structurele rentelasten veroorzaakt? Hoe wilt u dit financieren en in welke richting zoekt u dekking? 4. Hoe beoordeelt uw partij de risico’s rond toekomstige kortingen en onzekerheden in de algemene uitkering (inkomstenkant)?

Advies verkenner Van der Tak

Bevindingen van 2 gespreksronden Vanuit de opdracht en werkwijze wil de verkenner vanuit de gesprekken met vertegenwoordigers van de fracties, slechts, dus beperkt en onvolkomen, een aantal bevindingen van de fracties in de gemeente Noordoostpolder met het oog op het functioneren van de nieuwe raad in de komende periode 2026 - 2030 aanreiken. Allereerst willen fracties evenwel de huidige wijze van samenwerken in de Raad van de gemeente Noordoostpolder benadrukken. Deze samenwerking kent een verleden. In de vorige raadsperiode 2022 - 2026 is de onderlinge verhouding in de raad door veranderingen in de samenstelling van het college, nadat de zittende coalitie haar meerderheid verloor, nadrukkelijker voor het voetlicht gekomen. Deze politieke impasse is met hulp van oud-Minister, drs. Arie Slob door gesprekken met ondermeer fractievoorzitters doorbroken. In die periode heeft de Raad als geheel laten zien dat hij duaal in staat is om het belang van de gemeenschap Noordoostpolder constructief te dienen, waarbij onderlinge samenwerking tussen raadsleden en fracties de bestuurbaarheid verder heeft weten te brengen. Deze attitude van samenwerking, respect en verbinding als duale bestuursstijl van de Raad verdient voortgang in de nieuwe periode. 1.

De opkomst bij de verkiezingen voor de gemeenteraad 2026 Een kleine verhoging van de opkomst (53,6 %) onder de 39.658 stemgerechtigden vormt voor de nieuwkomende fractie Brede Horizon aanleiding om bij coalitievorming te pleiten voor verhoging van democratische participatie voor en met de inwoners, in een programma van Ideëenmarkt en burgerschap. De nieuwe fractie van Forum voor Democratie wil in dit kader de betrokkenheid van inwoners verhogen en is daarmee voorstander van een bindend referendum. Essentie is bevordering van democratische participatie en mogelijk wordt de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen daarmee bevorderd. 2. Uitdagingen voor de komende raadsperiode Een feitelijke en compacte analyse van de verkiezingsprogramma’s van alle partijen is door plaatsvervangend griffier Eduard Prins opgesteld. Deze analyse is behulpzaam bij het voortgaande proces van coalitievorming. Een beknopte weergave van die uitdagingen is door fracties ingebracht en in dit verslag met een duiding van de verkenner opgenomen. 2.1. Jeugdzorg In de gesprekken met de vertegenwoordigers van meerdere fracties wordt nadrukkelijk de jeugdzorg genoemd. Van belang is hieruit op te merken dat voor de haalbaarheid en de betaalbaarheid van de jeugdzorg een ‘kanteling’ naar preventie, participatie en verantwoordelijkheid van ouders en gezinnen, of verzorgenden meer dan nodig is.

Een bredere maatschappelijke betrokkenheid met de instellingen en scholen, organisaties en verenigingen is van groot gewicht, waarbij de effectiviteit en activering wordt versterkt en daardoor de zwaardere jeugdhulp wordt voorkomen of verminderd. Deze kanteling van jeugdbeleid in het geheel van het sociale domein is niet vanzelfsprekend en vraagt een verdieping op de huidige aanpak, die alleen bereikt kan worden vanuit constructieve samenwerking in de raad en college met de samenleving. In dit kader is het relevant om de initiatieven van het Rijk bij nieuwe jeugdzorgtaken mee te nemen. Fracties worden uitgenodigd om in de volgende fase van coalitievorming hierover belangrijke afspraken te maken. 2.2. Armoedebeleid Een ander breed gedragen thema is de aanpak van het armoedebeleid. Vanuit de fracties komen hierover verschillen in methodieken naar voren van een loket benadering naar een werkwijze van outreachend werken binnen bestaande budgetten dan wel met behoud van de huidige systematiek van 120 % naar een meer maatwerk gerichte aanpak of verdergaand een substantiële wijziging van het minimabeleid van 120 % naar 130 %. Voorts is bij het armoedevraagstuk focus op de waarde van activering en participatie in relatie tot het voorkomen van armoedeval van betekenis.

In de vervolgfase van coalitievorming is het essentieel een zo breed gedragen richting van verantwoord armoedebeleid vast te leggen.

Advies verkenner Van der Tak

2.3. Wonen Op het terrein van wonen komen de standpunten van fracties veelal overeen, zoals het benadrukken van vitale dorpen en wijken met voorzieningen dichtbij en ruimte voor ontmoeting, saamhorigheid en verenigingsleven. Wel wordt gestipuleerd dat sterker de nadruk en prioriteit op het bouwen van woningen, sneller, ook gericht op doorstroming, beschikbaarheid voor ouderen, waarbij wonen voor starters, het flexibeler en meer betaalbaar mag zijn. De context van het bouwen van woningen wordt eveneens bepaald door ruimtelijke kwaliteit, veiligheid en groen, energievoorziening, leefomgeving en duurzaamheid, lokaal maatwerk, alsmede het al of niet afwegen van woningbouw op landbouwgrond. Tevens wordt uitgegaan van de mogelijke komst van de Lelylijn en het opknappen van de verouderde infrastructuur. Wel geven meerdere fracties in algemene zin aan dat bij het bouwen de ratio haalbaar en betaalbaar behoort te zijn. In de komende fase van coalitievorming is het gepast dat een duidelijke leidraad voor wonen kan worden overwogen. 2.4. 2040 De gemeente Noordoostpolder kent inmiddels haar 70-jarig bestaan en is in 3 decennia gegroeid van ca 39.000 inwoners naar ca 52.000 inwoners. In dat kader denken fracties na over toekomstig beleid NOP in 2040, mogelijk een lange termijnvisie.

In verschillende gesprekken is aangegeven dat een maatschappelijk project ‘Wie denkt er mee over een morgen in 2040’ met participatie van inwoners, maatschappelijk middenveld en bedrijfsleven ingericht kan worden. Een afspraak hierover in een coalitieakkoord behoort in de komende fase van coalitievorming meegenomen te worden. 3. Financiën: investeringen, aanpak en uitvoering, keuzes maken Allereerst mag anno 2026 worden uitgegaan van de goede staat van de financiën van de gemeente Noordoostpolder. ‘Gezond’ is een kernachtige duiding! Tevens heeft de Raad in de vorige periode besloten tot een omvangrijk pakket van investeringen van de VOCampus, de Poldertoren, brandweerkazernes (€ 173 mln), als ook investeringsprojecten, die komende zijn, zoals Werelderfgoedcentrum Schokland en huisvesting van het Cultuurbedrijf, naast investeringen en voorstellen op het gebied van bereikbaarheid, ondernemerschap, leefbaarheid en kansengelijkheid tot - in voorbereiding - van € 100 mln. In deze verkenning is gevraagd aan partijen om richting te geven aan deze financiering en beheersbaarheid van deze ‘boeggolf aan investeringen’. Fracties hebben hieraan gevolg gegeven, met als uitgangspunt dat de wil er is om de financiële gezondheid te bewaken. Wel tegen de achtergrond dat enerzijds ‘niet alles, tegelijk, kan’ en anderzijds ‘investeren in de nodige voorzieningen blijvend is’.

Samenvattend noemen meerdere fracties de financiële beleidsknoppen, waaraan gedraaid kan worden en leidend zijn vanuit de uitvoeringskracht aan gemeentelijke capaciteit en het maatschappelijke belang: Prioriteren, temporiseren, versoberen en heroverwegen van projecten en besluiten zonder dekking. Door één fractie wordt nog aanvullend genoemd ‘on hold’ plaatsen van grote projecten boven € 10 mln in afwachting van de VO-Campus. Ook herijken wordt gezien als een mogelijkheid wegens ondermeer oplopende kosten. Lenen wordt niet direct gezien als instrument, wel eerst het wegen van reserves en vermogen. Mogelijk wordt wel lenen als tijdelijk gezien óf onvermijdelijk te beschouwen. Ook wordt alleen lenen voor projecten met duidelijke maatschappelijke waarde opgebracht. Voorst wordt voor het sociale domein een ander uitgavenpatroon ingezet, namelijk preventie, maatschappelijke betrokkenheid, maatwerk en programmatische aanpak, ook sturen middels contracten. Verhoging van belastingen wordt in algemene zin niet gezien als oplossing. Daarnaast willen enkele fracties onderzoeken of de lage OZB voor bedrijven passend is, gezien de lagere rijksuitkering, die dit oplevert. De verkenner vraagt in het kader van de financiële beleidslijn en boeggolf aan investeringen buitengewone aandacht voor de bijdrage van de fractie van GrL-PvdA in volgorde van handelen: 1. Prioriteren eerst, 2.

temporiseren gefaseerd uitvoeren, 3. Financiering aantrekken selectief en strategisch,4. Schrappen alleen waar de noodzaak ontbreekt, 5. Aanvullende inkomsten en 6. Beleidsmatige ‘kostenstoppers’ in stellen. Deze volgorde van handelen wordt eveneens voorzien van een beargumenteerde verklaring. Gezien de transparantie over de financiën, de boeggolf aan investeringen en voorstellen zonder dekking pleit de verkenner voor een herkenbaar afwegingskader Financiën met zoveel mogelijk fracties in de Raad, bij voorkeur met de Raad als geheel. Advies verkenner Van der Tak

ADVIES: Stabiliteit biedt beweging, vertrouwen opent bestuurskracht In deze verkenningsfase is vanuit de opdracht en werkwijze waardevol gesproken met alle vertegenwoordigers van fracties. Als verkenner past mij een ruimhartig woord van dank voor uw tijdsbeslag, uw openheid en uw opvatting ! Vanuit de verkiezingsuitslag heeft de nieuwe partij Brede Horizon ingebracht dat zij haar ontstaan ziet als antwoord op de groeiende afstand tussen inwoners en politiek. Het herstellen van vertrouwen, rust en stabiliteit is dan ook een centrale opdracht. Daarmee richt de partij zich sterk op inwoners participatie en democratische vernieuwing. Brede Horizon staat open voor samenwerking met vrijwel alle partijen in de raad. Met CDA, CU-SGP, PU, VVD en GrL-PvdA heeft Brede Horizon goede ervaringen. Stabiliteit in het bestuur is voor Brede Horizon in de komende raadsperiode cruciaal, een ideale coalitie zou bestaan uit stabiliteit; CDA en CU-SGP, en vernieuwing; PU, aangevuld met een vierde partij, eventueel Brede Horizon zelf. Voorts spreekt Brede Horizon vertrouwen uit in ervaren wethouders kandidaten van CDA, CU-SGP en PU. Voor samenwerking met FvD staat Brede Horizon vanwege gebrek aan lokale inbedding en bestuurlijke twijfel niet open. ONS wordt zeker niet uitgesloten, maar gezien de afgelopen bestuursperiode is deze partij geen logische coalitiepartner.

Vanuit de verkiezingsuitslag benadrukt de nieuwkomer, Forum voor Democratie (FvD), dat zij met alle partijen wil samenwerken. Inhoudelijke overeenkomsten ziet zij met ONS en CDA, zoals windturbines en duurzaamheid. Speerpunt voor FvD zijn bindende referenda om inwoners eerder te betrekken en mee te laten beslissen over grote onderwerpen. Wel formuleert FvD dat zij geen medewerking verleent aan de uitvoering van de Spreidingswet, geen voorrang voor statushouders wil en geen nieuwe instroom voor asielzoekers wil, zodat een afbouwscenario van het huidige Asielzoekerscentrum plaats vindt. Op verzoek van partijen heeft het CDA, als grootste partij, een goed gesprek gehad met FvD, waarbij beide partijen hebben gesteld dat in algemene zin de samenwerking met alle partijen in de Raad mogelijk is. Vanuit de verkiezingsuitslag ziet de fractie van de VVD zich als bestuurderspartij en ziet zich daarmee, met de basiscombinatie CDA, PU, VVD in een coalitie, met een vierde partij zoals CU-SGP, GrL-PvdA en ONS. Gezien de vorige periode twijfelt de VVD over de bestuurlijke stabiliteit van ONS. De VVD is neutraal over FvD, lokaal zijn er geen problemen, maar landelijke standpunten passen niet altijd bij de Noordoostpolder. Vanuit de verkiezingsuitslag ziet de fractie van GrLinks-PvdA samenwerking met alle partijen in, echter niet met FvD als coalitiepartner.

Programmatisch liggen CDA, CU-SGP en PU het dichtst bij GrL-PvdA. waardoor er voor GrL-PvdA 2 gelijkwaardige voorkeursvarianten ontstaan, namelijk CDA,CU-SGP, PU en GrL-PvdA en de combinatie CDA,CU-SGP, GrL-PvdA, Brede Horizon en VVD. Vanuit de verkiezingsuitslag stelt ONS open te staan voor samenwerking met alle fracties. Hoewel GrL-PvdA inhoudelijk verder van hen afstaat, sluiten zij samenwerking niet uit. Mogelijke coalities variëren van combinaties met CU-SGP, CDA en VVD tot een variant met PU, dat nog steeds als betrouwbaar wordt gezien. ONS heeft uitdrukkelijk getoond dat zij de betrouwbaarheid waar kunnen maken en dat willen tonen in een gesprek met de 3 grootste fracties. Vanuit de verkiezingsuitslag noemen de 3 grootste fracties, CDA, CU-SGP en PU vanuit de stabiliteit die cruciaal is in de komende raads- en bestuursperiode elkaar als een reële optie voor een coalitie. Wel zijn er onderlinge andere beweegredenen te zien, te weten; het CDA ziet CU-SGP als logische en onmisbare partner, PU staat programmatisch dichtbij, in financieel beleid is realistische afstemming nodig. Voor het CDA geldt de VVD als stabiele en inhoudelijke nabije partij waar historisch goed mee is samengewerkt. ONS heeft eveneens programmatische overlap, maar oogt onzeker vanwege eerdere bestuurlijke instabiliteit en moet eerst overtuigen met een sterke wethouderskandidaat.

In de huidige politieke context zijn GrL-PvdA en Brede Horizon minder logisch. Voor het CDA is FvD als coalitiepartner uitgesloten. Voor de PU bestaan er programmatische overeenkomsten met CDA en VVD, ook met CU-SGP al bestaan er wel verschillen in armoedebeleid en ‘achter de voordeur’. Voor ONS is het belangrijk dat wordt aangetoond dat bestuurlijke stabiliteit wel geborgd is.

Advies verkenner Van der Tak

Voor CU-SGP zijn eerdere gevoeligheden met PU uitgesproken en afgerond. Als mogelijke coalitie ziet CU-SGP als meest logisch en stabiel de combinatie van CDA, PU, CU-SGP en VVD. Met FvD is samenwerking in de Raad mogelijk, echter niet als coalitiepartner. Van Brede Horizon worden als nieuwe partij verwacht dat zij bestuurlijke ervaring opdoen, terwijl GrL-PvdA past minder in de huidige koers van de Raad, gezien de verkiezingsuitslag, wel bestaan er inhoudelijke raakvlakken. Vanuit de verkiezingsuitslag, na overleg met alle vertegenwoordigers van fracties, wegend de programmatische overeenkomsten en verschillen, alsmede in deze fase ten aanzien van de 3 grootste fracties geen daadwerkelijke obstakels zich hebben getoond, heeft de verkenner gemeend om een informele gespreksronde met CDA, PU en CU-SGP te houden over de wil van coalitievorming in een volgende fase, waardoor een stabiele en constructieve coalitie dichterbij komt. In dit gesprek heeft zich de noodzaak van stabiliteit getoond, die beweging biedt. Vertegenwoordigers van deze fracties hebben uitdrukkelijk uitgesproken om deze wil van coalitievorming aan te gaan en gezamenlijk een informeel gesprek te voeren apart met de VVD en daarna apart met ONS.

Aangezien de uitkomst van de 3 grootste fracties, CDA, PU en CU-SGP zodanig vertrouwen geeft, is een informeel gesprek gehouden van deze vertegenwoordigers uit de 3 fracties met de vertegenwoordigers van de VVD-fractie, waarin is verkend wat de essentiële bouwstenen zijn voor stabiliteit en bestuurskracht binnen een college, waarin samenwerkingsgericht teamverband een wezenlijk item is. Tenslotte hebben op verzoek ook de vertegenwoordigers van de VVD-fractie de wil uitgesproken om in een volgende fase mee te werken aan coalitievorming. Een vergelijkbaar gesprek, informeel van karakter, van de vertegenwoordigers van de 3 fracties is gehouden met ONS over hun bijdrage, gezien het verleden in de vorige raadsperiode, in het kader van stabiliteit biedt beweging en vertrouwen opent bestuurskracht. ONS heeft aan de anderen vanuit de programmatische inzet de loyaliteit aan een mogelijke coalitie middels de uitvoering aan het coalitieakkoord verwoord, als ook de deelname van mogelijke bestuurskwaliteit aan een nieuw college. Evenals in het eerdere gesprek is op verzoek door de vertegenwoordigers van ONS de wil uitgesproken om in een volgende fase mee te werken aan coalitievorming.

Kort en goed: Advies in de verkenningsfase Vanuit de verkiezingsuitslag, wegend de opvattingen van de fracties in de 2 gespreksronden, ziende de analyse van verkiezingsprogramma’s, de weging door fracties van bevordering van democratische participatie, de nieuwe weg voor de jeugdzorg, verantwoord armoedebeleid, de sterke nadruk op wonen, een maatschappelijk project voor 2040, beschouwend. Voorts in aanmerking nemend de Staat van de financiën, waarin de boeggolf aan investeringen en de inzet van maatschappelijke participatie tot een ander uitgavenpatroon in het sociale domein leidt, zonodig opgenomen in herkenbaar afwegingskader Financiën komt de verkenner, in eenvoud, tot het advies van gesprekken voor de volgende fase van coalitievorming met de partijen van: CDA, PU, CU-SGP en als vierde partij: mogelijk de VVD of mogelijk ONS

Tot zover. Noordoostpolder, 31 maart 2026 Sjaak van der Tak.

Advies verkenner Van der Tak