A15 00 Waterschap Zuiderzeeland - Kennismaken en samenwerken (Met bijlage Watervisie).pdf

WATERSCHAP DATUM

BEHANDELD DOOR

31 maart 2022

J. Balkema DIRECT NUMMER

ZUIDERZEE L A h

GEM. NOORDOOSTPOLDER

06 - 11324201

ingek.

u 6 APR. 2022 UW WATERSCHAP

Gemeente Noordoostpolder t.a.v. R.F. Wassink Postbus 155 8300 AD Emmeloord

Geacht raadslid,

ONDERWERP

Kennismaken en samenwerken Waterschap Zuiderzeeland ONS KENMERK

ONS ZAAKNUMMER

REGISTRATIENUMME R

TSTREPSTOR1389404533-39 BIJLAGEN

1. Watervisie

UW KENMERK

VERZONDEN

Van harte gefeliciteerd met uw verkiezing in de raad van de gemeente Noordoostpolder! Een waardevolle positie. U beslist mee over belangrijke onderwerpen in de leefomgeving. Dit jaar vieren we dat de Noordoostpolder 80 jaar droog ligt. Sinds de aanleg is de Noordoostpolder continu in beweging, en ook nu komen er grote opgaven en ontwikkelingen op het gebied af. Als collega-overheid, nodigt Waterschap Zuiderzeeland u uit om kennis te maken en de samenwerking met u de komende periode te versterken. Zodat inwoners van de Noordoostpolder veilig en gezond kunnen wonen, werken en recreëren. Dagelijks werken waterschap en gemeente samen

Dagelijks werken waterschap Zuiderzeeland en gemeente Noordoostpolder aan een veilige en gezonde leefomgeving. Als waterschap zorgen we voor veilige dijken, voldoende en gezond water. Aan de west- en zuidzijde beschermen de Noordermeerdijk, de Westermeerdijk en de Zuidermeerdijk uw gemeente tegen overstromingen. In het stedelijk en landelijk gebied houden we het watersysteem op orde. We beheren vaarten, tochten en sloten en voeren het overtollige water af, onder andere via het gemaal Vissering bij Urk. Het afvalwater zuiveren we op de afvalwaterzuivering in Tollebeek. Als waterschap willen we met onze deskundigheid, ons innoverend vermogen en onze uitvoeringskracht bijdragen aan de uitdagingen van vandaag en morgen. De wereld waarin we leven verandert in rap tempo

Zo zien we het veranderende klimaat versneld op ons afkomen. Weersextremen komen steeds vaker voor. Denk aan de extreme neerslag van afgelopen zomer in Limburg, de droge zomers van 2018, 2019 en 2020 en de stormen Connie, Dudley, Eunice en Franklin van dit voorjaar. Daarnaast vraagt het wereldwijde tekort aan grondstoffen om innoveren en samenwerken, staat de biodiversiteit onder druk en hebben we te maken met bodemdaling. Tegelijkertijd is er een toenemende druk op de ruimte. Er is een ruimte nodig voor woningen, bedrijven, infrastructuur en het opwekken van duurzame energie. Dit vraagt om het maken van keuzes.

ADRES WATERSCHAPSHUIS

Postbus 229 - 8200 AE Lelystad Lindelaan 20 - 8224 KT Lelystad www.zuiderzeeland.nl

T (0320) 274 911 waterschap@zuiderzeeland.nl

Daarom is het zaak om samen vooruit te kijken

In onze Watervisie verbinden we waterthema's en maatschappelijke opgaven. Dit vraagt om een gezamenlijke aanpak. We gaan graag met u in gesprek over hoe we samen kunnen werken aan een toekomstbestendige en leefbare Noordoostpolder. Denk hierbij aan: »

Toekomstbestendige woningbouw. Er is een grote vraag naar woningen en de gezamenlijke overheden in Flevoland hebben aangegeven 100.000 extra woningen te bouwen. Onlangs wees uw gemeente een aantal ontwikkellocaties aan. Bij de keuze voor en inrichting van nieuwe bouwlocaties, is de ondergrond (bodem en water) essentieel. De weersextremen laten zien hoe belangrijk het is om de gebouwde omgeving klimaatadaptief in te richten. Denk hierbij aan buffers voor regenwater en groene daken. We zijn blij met onze samenwerking in de werkregio KlimaatAdaptatie Flevoland (KAF) en uw ambitie om klimaatadaptief te bouwen.

*

Robuust landelijk gebied. In het gebied ten zuidwesten van Emmeloord zal de bodem de komende tijd blijven dalen. Provincie Flevoland startte samen met het waterschap, de gemeenten, LTO en het Rijksvastgoedbedrijf een proces om te komen tot een duurzame oplossing. Door gezamenlijk kennis te ontwikkelen en pilots uit te voeren, ontstaat inzicht in de handelingsperspectieven van overheden en agrarisch ondernemers in het gebied.

We nodigen u uit om verder kennis te maken met water en het waterschap

Zodat we samen aan de slag kunnen met de aanpak van onze gedeelde opgaven. Het waterschap denkt graag met u mee over waterthema's in het coalitieakkoord en het vergroten van de water- en bodemkennis over uw gebied. Hiermee leggen we met elkaar de basis voor een duurzame, betekenisvolle samenwerking. We wensen u veel succes met uw raadslidmaatschap! Met vriendelijke groet, het college van Dijkgraaf en Heemraden,

NS KENMERK

TSTREPSTOR-1389404533-39

de secretaris-directeur,

de dijkgraaf,

ing. W. Slob MSc.

ir. H.C. Klavers.

WATERVISIE

Met water werken aan de leefomgeving Definitief - Juli 2021

WATERSCHAP ļ

ZUIDERZEE] ERZEEj LAND

VOORWOORD 7

1

DE LEEFOMGEVING: EEN GEZAMENLIJKE OPGAVE Ontwikkelingen waar we voor staan 14 Interview Cora Smelik, gedeputeerde Provincie Flevoland 19

2 WAT WATER KAN BETEKENEN 20 Laat de ondergrond doorklinken 22 Water opnieuw in balans 26 Naar een natuurlijk, schoon netwerk 30 Interview Ben Huisman, directeur van het Flevo-landschap 33 Van zuiveren naar slim ketenmanagement 34 Van waterkering naar dynamisch dijklandschap 38 Interview Dirk Bruins, voorzitter van Land- en Tuinbouw Organisatie Noord 41 Voortdurend in ontwikkeling 42

3 WAAR WE HET OVER WILLEN HEBBEN 44 De Noordoostpolder 46 Oostelijk Flevoland 52 Zuidelijk Flevoland 58

TOT SLOT 64

8

VOORWOORD Mijn ouders kregen 48 hectare landbouw­

In deze Watervisje leggen we daarom de

grond aangeboden in de Noordoostpolder.

verbinding tussen waterthema's en maat­

In vergelijking met het kleinschalige

schappelijke opgaven. We verkennen de

Zeeland, waar ze oorspronkelijk vandaan

ontwikkelingen die op ons afkomen en

kwamen, bood dit grote, lege gebied volop

maken een doorkijk naar de toekomst.

mogelijkheden. Ik was vijf jaar toen ik hier

We durven te dromen en buiten de lijntjes

kwam wonen. De schelpen in onze grond,

te kleuren. Want we staan voor opgaven

de oorspronkelijke Zuiderzeebodem,

waar we niet omheen kunnen: aanpassen

waren nog heel! Ruim vijftien jaar later,

aan klimaatverandering, herstellen van de

in 1975, kreeg ik de kans om de boerderij

biodiversiteit, de energietransitie, streven

over te nemen. Met een agrarisch bedrijf

naar een circulaire economie ...

leef je van de grond. Het bodem- en water­ systeem vormt de basis. Tegelijkertijd ga

Steeds vaker overstijgen deze opgaven de

je mee met de tijd: nieuwe regels en ver­

grenzen van vakgebieden en organisaties.

eisten. maar ook moderne technieken, om

Ze vragen om een gezamenlijke aanpak,

de grond vruchtbaar en het bedrijf gezond

waarbij alle betrokkenen eigen rollen en

te houden en om te werken aan een duur­

taken hebben, en bijdragen vanuit eigen

zame toekomst. Het bedrijf is inmiddels

verantwoordelijkheid en kracht. Met kennis

overgenomen door mijn zoons.

over het bodem- en watersysteem en een aanzienlijk investeringsbudget voor water-

Het optimaliseren en veranderen blijft

‘Niet maakbaarheid als vertrekpuiit voor de ruimtelijke inrichting, J maar toekomstv bestendigheid’

YVYVYVYVYVYVYVYVYVYVYVvYVY

v

v

v

v

vYvYvYvYvYvvvv-\/

vvvvvvvvvvvv

V

v

v

v v' VXV

v„v^;v;,vyv:v

V

v

,v:ŵ;řv:v:v

veiligheid, schoon en voldoende water, wil

doorgaan. Dat zie ik ook terug in het werk

het waterschap een bijdrage leveren aan

van het waterschap. Voor een gezonde en

de toekomstbestendige inrichting van het

duurzame ontwikkeling is het noodzakelijk

beheergebied.

om een verbinding te leggen tussen het natuurlijke systeem (bodem en water)

De urgentie is groot. Er moet veel gebeu­

en de ruimtelijke en economische ont­

ren om hier ook in de toekomst goed te

wikkelingen. Niet met maakbaarheid als

kunnen leven, wonen en werken. Graag

vertrekpunt voor de ruimtelijke inrichting,

nodig ik u uit om de krachten te bundelen.

maar toekomstbestendigheid. zodat alle

Met water werken we samen aan een

inwoners - en ook de generaties die zullen

schone, gezonde en veilige leefomgeving.

volgen - prettig kunnen wonen, werken

Laten we snel met elkaar in gesprek gaan!

en recreëren in het hele gebied: steden en dorpen, landbouwgebieden en natuur­

Andries Poppe

terreinen.

heemraad bij Waterschap Zuiderzeeland

DE LEEFOMGEVING: EEN GEZAMENLIJKE OPGAVE Deze Watervisie is onze bijdrage aan een gedeeld langetermijnperspectief voor ons beheergebied. De ontwikkelingen gaan snel en de opgaven in het maatschappelijk domein zijn groot. Tegelijkertijd komen de grenzen van het bodem- en watersysteem in zicht. We gaan graag met u in gesprek over hoe we ons kunnen aanpassen aan de veranderende omstandigheden en kunnen samenwerken aan deze opgaven.

In deze Watervisie kijken we door een waterbril naar ons gebied. Al sinds de aanleg van de polders is het gebied continu in beweging. Ook nu zijn er grote ontwikkelingen met ruimtelijke impact, waaronder klimaatverandering, de achteruitgang van de biodiversiteit en de energietransitie. Wat betekenen deze opgaven voor het bodem- en watersysteem, en wat betekent het bodem- en watersysteem voor de inrichting van ons gebied?

Schaarste aan ruimte, grenzen aan het systeem Wat we door onze waterbril zien, wordt gekleurd door onze kennis over het beheergebied. Zo is er door klimaatverandering steeds vaker sprake van schaarste aan zoet water voor de mens, de natuur en de landbouw. Op verschillende plekken in ons land ontstaat ook schaarste aan ruimte, ook in onze regio. Dat komt door alle ambities op het gebied van woningbouw, recreatie, hernieuwbare energie, natuurontwikkeling en verduurzaming van de landbouw.

Plaatselijk daalt de bodem, waardoor sommige gebieden natter worden, en andere droger. Op andere plekken raakt de bodem uitgeput: te weinig organische stof, te veel verdichting. Tel daar de toenemende verzilting van het grondwater bij op en het is duidelijk dat de grenzen van het watersysteem in zicht komen.

Met water samenwerken aan de leefomgeving Het is hoognodig om keuzes te maken bij de inrichting van ons gebied. Daarbij zien we water als één van de ordenende principes. Meer uit­ gaan van de natuurlijke variaties van de bodem, en van de beschik­ baarheid van water (te veel en te weinig), leidt tot een beter houdbare, toekomstbestendige inrichting. Misschien is het gebied minder maak­ baar dan lang werd gedacht.

Aan de hand van deze Watervisie gaan we graag met u in gesprek. Meer dan in het verleden zijn maatschappelijke vraagstukken en verantwoordelijkheden met elkaar verweven: sommige taken

voeren we zelf uit, sommige samen met anderen, en soms kunnen we

Waterveiligheid

bijdragen aan opgaven van anderen. Als waterschap willen we onze deskundigheid, ons innoverend vermogen en onze uitvoeringskracht

Wij zorgen goed voor onze 251 kilometer aan dijken: we inspecteren ze regelmatig en herstellen eventuele schade. En we onderzoeken of de

verbinden aan de uitdagingen van vandaag en morgen. Onze dage­

waterkeringen voldoen aan de veiligheidsnormen, en versterken ze als

lijkse zorg voor waterveiligheid en voor schoon en voldoende water

dat nodig is.

is de basis voor duurzame ontwikkeling. En met onze investeringen in o.a, het versterken van dijken en het optimaliseren van zuiverings­

Voldoende en gezond water

installaties leveren we een bijdrage aan een gezonde en veilige Als regionaal waterbeheerder zijn wij verantwoordelijk voor het (peil)beheer

leefomgeving.

en de waterkwaliteit in de vaarten, tochten, plassen en grotere watergangen, zowel in landelijk als stedelijk gebied. We regelen het waterpeil met onze zeven gemalen, de inlaatwerken en stuwen. Hiermee beïnvloeden we ook het grondwaterpeil. Het waterkwaliteitsbeheer richt zich op de chemische

Rollen en taken Het beheergebied van Zuiderzeeland bestaat uit Noordelijk,

en ecologische toestand van het oppervlaktewater.

Schoon en gezuiverd water

Oostelijk en Zuidelijk Flevoland, de Blokzijler Buitenlanden

Met vijf afvalwaterzuiveringsinstallaties maken we het afvalwater schoon

en de woonwijk Lemstervaart. In dit gebied is het waterschap

en pompen we het daarna weer veilig terug in onze oppervlaktewateren.

verantwoordelijk voor het beheren van de dijken, tochten, vaarten, plassen en grachten, het ondiepe grondwater en de afvalwaterzuiveringsinstallaties. Als functionele overheid zorgen we hiermee voor waterveiligheid en voor voldoende en schoon water. Bij het uitvoeren van onze taken werken we mee aan maatschappelijke opgaven, zoals klimaatmitigatie,

Leeswijzer

klimaatadaptatie en de bevordering van biodiversiteit en circulariteit.

In deze Watervisie kiest het waterschap voor een integrale benadering met een tijdshorizon van enkele járen tot enkele decennia, afhankelijk van de opgave. Het is een verkenning, geen vastomlijnd plan, en niet bedoeld als eenrichtings­ verkeer. Aan de hand van deze Watervisie gaan we graag met u in gesprek over de opgaven voor de lange termijn. Zo leren we samen hoe we de grote uitdagingen het hoofd kunnen bieden. Tegelijk vormt deze verkenning een bron

2022

WATERVISIE co (M O

WATERBEHEERPROGRAM MA

van inspiratie voor ons Waterbeheerprogramma 2022-2027, waarin we vast­ leggen welke doelen we in de planperiode willen bereiken.

In dit eerste hoofdstuk schetsen we enkele ontwikkelingen waar we voor staan. Vervolgens laten we in vijf verhaallijnen zien wat deze ontwikkelingen kunnen betekenen voor het watersysteem en het waterbeheer (hoofdstuk 2). We sluiten af met enkele discussiekaarten van de toekomstige inrichting van het beheer­ gebied (hoofdstuk 3). Verspreid door het document staan interviews met enkele van de vele gebiedspartners die we spraken bij het opstellen van deze Watervisie. Tussen de hoofdstukken staan informatieve pagina's over ontwikkelingen in de maatschappij en in ons gebied.

12

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

ONTWIKKELINGEN WAAR WE VOOR STAAN Achteruitgang biodiversiteit Het bodem- en watersysteem vormt de basis van ons landschap en maakt deel uit van de leefomgeving. Wat zijn de ontwikkelingen

Biodiversiteit is de verscheidenheid aan planten,

soorten die vroeger algemeen voorkwamen,

waar we in ons gebied met elkaar voor staan?

dieren, micro-organismen en schimmels, de

zijn tegenwoordig zeldzaam. Recent onderzoek

levensgemeenschappen die zij vormen en de eco­

laat zien dat het verlies aan insectenrijkdom

ļ Klimaatverandering

systemen waarin zij leven. Biodiversiteit is er niet

parallel loopt met het verlies aan boerenland­

alleen in natuurgebieden. Veel dier- en planten­

vogels (insecteneters). Oorzaken zijn onder

soorten leven in steden, dorpen en in het agrarisch

andere verstedelijking en versnippering (land-

gebied. Door menselijk toedoen wordt de bio­

schapsfragmentatie) en stikstofemissies.

diversiteit echter bedreigd, al zijn er ook soorten

In de vorige eeuw aangelegde agrarische polders,

waar het juist goed mee gaat.

zoals de Flevopolders, kennen specifieke pro­

Zo zijn de populaties van zoetwaterfauna (vissen,

blemen: homogeen beheer, bodemverdichting,

broedvogels, amfibieën, vlinders, etc.) het laatste

bodemdaling en het gebruik van schadelijke gewasbeschermingsmiddelen. En er zijn nieuwe

Sinds 1901 steeg de gemiddelde temperatuur in

stijgende zeespiegel - kan grote regionale gevolgen

decennium stabiel, na een lange periode van

Nederland, dus ook in ons beheergebied, met

hebben. En tijdens langere, droge perioden is het

afname. Dit komt onder meer doordat de water­

bedreigingen, zoals klimaatverandering en

circa 2 “C. De gevolgen van klimaatverandering

niet langer vanzelfsprekend dat voor alle functies

kwaliteit is verbeterd, een gevolg van nationaal en

de invasie van soorten die hier niet thuishoren

zijn nu al goed merkbaar: een stijgende zeespiegel,

voldoende water beschikbaar is van de juiste

internationaal milieubeleid zoals de Kaderrichtlijn

(exoten). Het waterschap werkt mee aan het

nattere winters, drogere en warmere zomers en

kwaliteit. We investeren fors in ons watersysteem

Water. Toch gaat de verbetering langzaam en is

herstellen en vergroten van de biodiversiteit

meer extreme neerslag. In 2018 werden in Lelystad

en werken mee aan de klimaatbestendige en water-

de waterkwaliteit nog altijd niet voldoende.

op haar terreinen in het landelijk en stedelijk

49 zomerse dagen (warmer dan 25 0C) gemeten,

robuuste inrichting van onze dorpen, steden en

Ook de Nederlandse natuur op land staat er niet

gebied.

een record. Klimaatverandering kan onder meer

het landelijk gebied in 2050, zodat deze gebieden

goed voor: diverse vogel-, vlinder- en reptielen­

leiden tot een verminderde waterkwaliteit, water­

bestand zijn tegen de gevolgen van extreme

overlast en een hogere sterfte onder kwetsbare

neerslag en lange perioden van droogte en hitte.

bevolkingsgroepen. De nationale waterveiligheidsopgave - om ons land te beschermen tegen de

Boerenlandvogels in Nederland Sinds 1991 is de jaargemiddelde temperatuur toegenomen met circa 10C.

Index (trend 2000 = 100)

Deze trend is in lijn met de gemiddelde temperatuurtoename in De Bilt. waar circa 2 QC stijging is gemeten sinds 1901.

8,8 0C

10,9 0C

Schatting Waarneming Trend Onzekerheid trend

i------1----- 1------1------1----- 1------1----- 1----- 1----- 1------1----- 1----- 1 1960

1970

1980

1990

2000

2010

2020

Jaargemiddelde temperatuur: De Bilt Bron: NEM (Sovon. CBS)

14

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

15

Afname landbouwareaal Ooit zijn de polders aangelegd als landbouw­

delen van het gebied in de toekomst natter zijn,

Bij nieuwbouw binnen de bestaande kernen

Door de stapeling van opgaven is de ruimtelijke

gebied, hoofdzakelijk bedoeld om voedsel te

wat de gebruiksmogelijkheden belemmert.

(verdichting) en erbuiten (stedelijke uitbreiding)

dynamiek plaatselijk extra groot. Zo is er bij de

produceren. De agrarische sector van Flevoland

Daarnaast is er ruimte nodig voor woningen,

zijn aanpassingen nodig in verband met bodem­

kust van Lelystad niet alleen behoefte aan een

behoort tot de productiefste ter wereld. Deze

infrastructuur en het opwekken van duurzame

daling en toenemende wateroverlast, zodat de

mix van wonen en bedrijvigheid, maar ook aan

efficiënte werkwijze heeft soms wel geleid

energie. Door deze ontwikkelingen zal het huidige

publieke ruimte leefbaar blijft. Door de groei van

een leefbare en duurzame openbare ruimte.

tot bodemdegradatie en tot afname van de

areaal landbouwgronden in Flevoland in de

de bevolking neemt de drinkwatervraag toe en

Daarvoor zijn ook de belevingswaarde en toe­

biodiversiteit. Door bodemdaling en klimaat­

periode tot 2040 afnemen met circa 100zb.

wordt er meer afvalwater geproduceerd. Dit

gankelijkheid van water van belang: langs en op

vraagt om een uitbreiding van de capaciteit om

vaarten en tochten is het aantrekkelijk om te

afvalwater te zuiveren.

varen, vissen, wandelen en fietsen. En ons water-

verandering zal de landbouwgrond in sommige

erfgoed is een belangrijk onderdeel van het

Afname landbouwareaal tot 2040

verhaal over het ontstaan van ons gebied. Door bodemdaling ongeschikt voor landbouw Woningen, infrastructuur en zonneparken

Digitale transformatie Digitalisering verandert onze maatschappij ingrij­

Landbouwgronden

Bron: WUR

Toename bevolking en verstedelijking De bevolking blijft groeien en huishoudens

worden ‘intelligenter’ en het gebruik van moni-

pend en is tegelijkertijd essentieel om de maat­

toringtechnologieën neemt toe. Als neveneffect

schappij draaiende te houden. Tijdens de corona-

van deze (versnelde) digitale transformatie

crisis heeft de digitale transformatie een enorme

neemt de (stedelijke) mobiliteit mogelijk af,

vlucht genomen. Digitale technologieën bleken van

terwijl de behoefte aan (duurzame) digitale

cruciaal belang voor de economie en het sociale

infrastructuur juist sterk groeit. Dit kan grote

leven. Naar verwachting zijn veel veranderingen

gevolgen hebben voor de ruimtelijke inrichting.

- denk aan video-vergaderen en onderwijs op

Het waterschap investeert in het breder toe­

afstand - van blijvende aard. De digitale dienst­

gankelijk maken van informatie, het verbeteren

verlening van bedrijven en overheden ontwikkelt

van de digitale dienstverlening en de datakwaliteit,

zich daarnaast voortdurend: digitale systemen

en in digitale dataverwerking en -analyse.

Woningbouwopgave tot 2050

worden kleiner. Daardoor zijn er de komende járen veel nieuwe woningen nodig. Om de woningnood te verkleinen krijgt Nederland er de komende tien jaar een miljoen wonin­

Verscheepte computers

80.000 65.000-75.000

gen bij. Ook voor ons gebied ligt er een flinke

Q12020

Groei t.o.v. 2019

opgave, als onderdeel van de metropoolregio Amsterdam en de stedelijke regio Zwolle.

Zakelijke desktop

125,085

U.4%

Tot 2050 worden in de drie Flevopolders

Consumentendesktop

45.813

-8,304i

90.000-115.000 woningen gebouwd. Almere

Zakelijke laptop

wordt misschien wel de vijfde stad van

Consumentenlaptop

281.338 209.722

-ũ.6%

Nederland, direct na Utrecht. Dit zal leiden

Totaal

661.958

4,40/0

ľ.9%

tot een toenemende druk op de toch al schaarse ruimte. Niet alleen door de woning­ Bronnen: IDC EMEA PC Tracker 7 rtlnieuws.nl

bouwopgave. maar ook door de groeiende mobiliteitsbehoefte en doordat er meer ruimte

Oosterwold en Pampus)

Lelystad Centrum en Drenten)

Emmeloord en overige locaties)

nodig is voor bedrijvigheid en recreatie. Bronnen: CBS. Kamerbrief dd. 6-11-2020

16

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

17

Cora Smelik,

Verdeling C02 naar activiteit 2018

gedeputeerde van provincie Flevoland,

9.647

over het belang van waterkennis voor

Energietransitie

de ontwikkeling van Flevoland: Om klimaatverandering tegen te gaan moet de energievoorziening in 2050 bijna helemaal duur­ 'De opgaven in de leefomgeving zijn steeds

zaam en CŨ2-neutraal zijn. Om dit te bereiken is er ruimte nodig voor hernieuwbare energie­

integraler en complexer geworden. Het is een

bronnen zoals wind en zon. Van alle provincies

taak van ons allemaal om elkaar vanuit onze

wekt Flevoland nu al de meeste windenergie op:

verschillende rollen en expertises te helpen bij

1.200 megawatt, zo'n 20*70 van het landelijke totaal.

het voltooien van de opgaven die voorliggen.

Tot 2030 wil Flevoland opschalen naar een duur­

Waarbij relevante kennis zo vroeg mogelijk

zame elektriciteitsproductie met 1.700 megawatt

53.356

- aan de voorkant - bij het proces wordt

15^0

betrokken. Vanuit die gemeenschappelijkheid

wind en 1 gigawattpiek zon. Het zuiveren van afvalwater en het uitpompen van overtollig water

Zuiveringsbeheer (brandstof en elektriciteit)

kunnen we samen op een strategische manier

door de gemalen kost veel energie. Het waterschap

Zuiveringsbeheer (spuibiogas)

naar het gebied kijken.'

gebruikt zoveel mogelijk groene energie en blijft de

Zuiveringsbeheer (metaalzouten en polymeren)

'De afwegingen bij het opstellen van beleid en

mogelijkheden verkennen om het energieverbruik

Watersysteem (brandstof en elektriciteit)

de deskundigheid van uitvoerende instanties

verder te verminderen, en daarmee de C02-voet-

Vrachttransport en personenvervoer

mogen wel wat meer met elkaar verstrengeld

afdruk te verminderen.

Huisvesting (brandstof en elektriciteit)

raken. Daarbij moetje wel letten op rolvastheid: niet op eikaars stoel gaan zitten, maar wel proberen elkaar te begrijpen. Waar het om gaat,

Circulaire economie Meer dan de helft van de menselijke invloed op het

Dit vraagt om forse besparingen op energie en

klimaat is toe te schrijven aan de winning van grond­

grondstoffen, o.a. in de industrie en in de gebouwde

stoffen, waaronder biomassa (o.a. hout, textielvezels

omgeving. Bij het terreinbeheer door gemeenten,

en landbouwproducten), fossiele brandstoffen (o.a.

terreinbeherende organisaties, recreatiebedrijven en

olie, kolen en gas), oppervlaktedelfstoffen (o.a. zand,

het waterschap in Flevoland komt jaarlijks 287 kton aan

grond en klei) en ertsen (o.a. ijzer, koper en bauxiet).

groene grondstoffen vrij. Deze bestaan uit gras, snoei-

Nederland streeft naar een volledige circulaire eco­

hout en waterplanten, en vormen mogelijk een grond­

nomie in 2050. Alle grondstoffen zijn dan duurzaam

stof voor nieuwe materialen. Ook bagger- en rioolslib

geproduceerd, hernieuwbaar en ruim voorradig.

kunnen worden gebruikt voor nieuwe toepassingen.

Herkomst en verdeling type reststromen uit terrein- en waterbeheer (in kton per jaar) Binnenwater - 25

Randmeren - 25

Droog terrein -19 Nat terrein - 37

1 r \ 1 „; 1f į v* -. 1 -; /•Ŵjfļřf av 1 1 m

is dat je echt met elkaar kunt en durft mee te

Z

denken.' 'De Omgevingswet biedt handvatten om gesprek­

(ļ n r J ļ; s /T.

įfj

.

iğm m

”

ken met elkaar te voeren, bijvoorbeeld aan de hand van de omgevingsvisies en samenwerkingsagenda’s. Wat is belangrijk en waar moet je op letten bij de ontwikkeling van een gebied? En hoe kun je water inzetten als ordenend principe?’

Samen optrekken ‘Ik nodig het waterschap uit om met een brede

‘Waar het om gaat, is dat je echt met elkaar kunt en durft mee tė denken’

blik naar de toekomst te kijken, zodat we samen kunnen werken aan een gezonde, schone en veilige leefomgeving. Daarbij is het de kunst om te schakelen tussen schaalniveaus: hoe kom je van pilots en lokale initiatieven tot een systeemverandering? Dit speelt bijvoorbeeld bij van klimaatverandering en circulaire economie. De kennis van het waterschap is van belang voor de brede maatschappelijke discussie over de ontwikkeling van Flevoland. Doordat we inzichtelijk kunnen maken waar de grenzen aan het watersysteem zitten. Of door samen op te

Bos-88

trekken in discussies met het Rijk, bijvoorbeeld over wanneer je reststromen grondstoffen Dagrecreatie terrein - 7 Parken en plantsoenen -19

mag noemen.'

Sportterreinen -17 Verblijfsrecreatief terrein - 3 Overig -1

19

WAT WATER KAN BETEKENEN De maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op het watersysteem en het waterbeheer. Vijf verhaallijnen laten zien wat dit kan betekenen. Per verhaallijn wordt het huidige systeem getypeerd en schetsen we de opgaven van de toekomst.

Laat de ondergrond doorklinken

Bij de toekomstige inrichting krijgt de onder­

rekening houden met bodemdaling? En hoe

grond weer een belangrijke rol: er wordt

kun je landbouw bedrijven in gebieden met

Het natuurlijke bodem- en watersysteem was eeuwenlang bepalend voor het ruimtegebruik.

rekening gehouden met de aanwezigheid

verzilting van het grondwater of met nattere

Maar in de strijd tegen het water en vanwege de schaarse ruimte zijn we steeds meer

van bijzondere bodemstructuren, zoals rivier-

omstandigheden? Door de gevarieerde

duinen of rivierbeddingen, en vooral ook met

ondergrond als vertrekpunt te nemen, kun­

bodemdaling en met de zoutconcentraties

nen we het gebied zo efficiënt en duurzaam

opgeschoven naar het maakbaarheidsdenken. Zo is een deel van de voormalige Zuiderzee ingepolderd om ruimte te maken voor een vruchtbaar landbouwgebied en voor steden, om

in het grondwater. We staan voor grote uit­

mogelijk inrichten en gebruiken. Zo ontstaan

de groeiende bevolking te voeden en te huisvesten. De keuze voor deze lage plek met een

dagingen. Hoe gaan we om met natte natuur­

er verschillende gebieden, met verschillende gebruiksmogelijkheden en een verschillende

slappe ondergrond brengt soms knelpunten met zich mee, zoals bodemdaling, bodem-

gebieden. die hoger in het landschap komen

degradatie en verzilting. Kun je deze problemen verkleinen door meer rekening te houden

te liggen doordat ze minder snel dalen?

inrichting. Eenvormigheid is in de Flevopolders

met de eigenschappen en kwaliteiten van de ondergrond?

Hoe kun je in stedelijk gebied zoveel mogelijk

niet langer vanzelfsprekend.

Door de gevarieerde ondergrond als vertrekpunt te nemen, kunnen we het gebied zo efficiënt en duurzaam mogelijk inrichten en gebruiken. Eenvormigheid is in de Flevopolders niet langer vanzelfsprekend

Neem de ondergrond als uitgangspunt voor een gevarieerde, toekomstbestendige inrichting

yv De bodemkundige opbouw van ons gebied

Ook hier liggen de niet-agrarische functies

kent veel variatie, zowel qua hoogte als qua

zoveel mogelijk op schrale zandgrond, in de

samenstelling. In sommige delen treedt

oostelijke randzone en rond de Knardijk.

(flinke) bodemdaling op. Ook zijn er grote

Veeteelt vond plaats op de Knarplaat. Naar­

verschillen in de kwaliteit en de samenstelling

mate de vraag naar recreatie- en natuur­

van het (ondiepe) grondwater: plaatselijk is

gebieden toenam, nam het belang van de

dat zoet, elders is het zout.

ondergrond bij de inrichting af. Vandaar dat

įBļļf

Waterpeilen zakken niet mee met de bodemdaling

____ A_______________________________________________

in Zuidelijk Flevoland ook op rijkere klei

22

Bij de ontginning van de polders is al rekening

recreatie- en natuurzones liggen, zoals het

In delen van het beheergebied treedt bodem­

In Flevoland hanteren we het uitgangspunt dat

gehouden met variaties in de ondergrond.

Horsterwold. Bij de Oostvaardersplassen

daling op. Sinds het droogvallen is Oostelijk

waterpeilen niet automatisch mee zakken met

Een efficiënte agrarische inrichting was het

was de oorspronkelijke, diepe ligging door­

Flevoland gemiddeld 0,75 meter gedaald en

de bodemdaling. Hierdoor neemt de ontwate-

belangrijkste uitgangspunt bij de aanleg van

slaggevend voor de inrichting als natuur­

Zuidelijk Flevoland al bijna 1 meter. Ook in

ringsdiepte (het verschil tussen maaiveld en

de Noordoostpolder. Dankzij de rijke klei is

gebied; de bodemkwaliteit speelde geen rol.

de Noordoostpolder is de bodemdaling op

grondwaterpeil) af en beperken we het oxi­

dit immers een van de vruchtbaarste land­

sommige plaatsen aanzienlijk. De mate

deren van veenlagen en het inklinken van de

bouwgebieden ter wereld. Op voor landbouw

waarin de bodem daalt, hangt af van de

bodem. Gewassen ondervinden hinder van de

ongeschikte keileem-, zand- en veengronden

bodemopbouw en van het moment van

afnemende ontwateringsdiepte, waardoor het

kwamen grotere bossen, zoals het Kuinderbos,

drooglegging: beide kennen flinke ruimtelijke

bedrijfsresultaat van agrariërs kan verslech­

het Urkerbos. het Schokkerbos en het

variaties. In de toekomst zijn de grootste

teren. Als alternatief kunnen ze overschakelen

Voorsterbos. Anders dan in de Noordoost­

bodemdalingen te verwachten in gebieden

naar waterminnende gewassen of veeteelt, of

polder. was in Oostelijk Flevoland zo'n 250A van

waar nog rijping optreedt van de jonge klei-

kiezen voor andere gebruiksfuncties. In stede­

de ruimte bestemd voor andere functies, zoals

bodems (met name in Zuidelijk Flevoland)

lijk gebied kunnen aangepaste bouwmethoden

wonen, recreatie en bos- en natuurgebieden.

en waar op geringe diepte in de bodem veen

worden toegepast die hoge grondwaterstan­

In Zuidelijk Flevoland was dit zelfs 5007o.

aanwezig is (met name in kleine delen van

den mogelijk maken, waardoor bodemdaling

de Noordoostpolder).

en schade aan infrastructuur worden beperkt.

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

Waar komen we vandaan? Vergroot de sponswerking van de bodem

/V

De ondergrond van ons gebied is minder

en Schokland keileembulten uit de voor­

homogeen dan je zou verwachten op

laatste ijstijd. Ze bestaan uit een door het

basis van het grootschalige karakter van

landijs meegevoerd mengsel van klei. zand.

het gebied. Onder de grote agrarische

grind en zwerfkeien. Ook dekzandruggen

percelen, de natuurgebieden en de ruim

(in de laatste ijstijd door de wind aan­

opgezette steden en dorpen ligt een

gevoerd zand), stroomruggen (verlaten

Goede landbouwbodems hebben een spons­

decennia aantoonbaar afgenomen, o.a. door

gevarieerde bodem. In de Noordoostpolder

rivierbeddingen, bestaande uit zand en

en zuiverende werking. Ze zijn goed door­

landbouwkundige bewerkingen en versnelde

ligt onder het maaiveld zand, klei en

grind) en rivierduinen (opgewaaid rivier­

laatbaar. hebben een geschikte structuur en

waterafvoer. Ook in ons gebied komt deze

- plaatselijk - veen. De ondergrond van

zand) zijn nog te herkennen in het land-

bevatten veel open ruimtes. Zijn er bijvoor­

bodemverdichting voor.

Oostelijk Flevoland bestaat uit lichte klei;

schap. Als je rijdend over de A6 enkele

beeld kleischeuren aanwezig, dan kan een

Om meer water te kunnen bergen, is herstel

die van Zuidelijk Flevoland uit zware klei.

oude stroomruggen passeert, voel je het

bodem veel water bergen. Ook plantenresten,

van de sponswerking van de bodem belang­

Kort na de inpoldering waren de polders

wegoppervlak even ‘golven’.

bodemdieren en humus zorgen ervoor dat

rijk. Dit kan door het organische stofgehalte

helemaal vlak. Later ontstonden er steeds

water in de bodem wordt vastgehouden. Op

te verhogen en het land anders te bewerken.

meer hoogteverschillen, doordat de bodem ongelijkmatig daalde.

veel plaatsen in Nederland is deze natuurlijke

Zo'n 1500 jaar geleden ontstond het Flevomeer (ook 'Almere' genoemd), de voorloper van de Zuiderzee. Begin 17de

buffercapaciteit van de bodem de afgelopen Vaak hangen hoogteverschillen niet alleen

eeuw ontstond er een open verbinding

samen met de grondsoort, maar ook met

met de Noordzee en veranderde het meer

de ontstaanswijze of geschiedenis van een

in een binnenzee. Daardoor is er nog

gebied. Zo zijn de voormalige eilanden Urk

steeds zout aanwezig in de ondergrond.

Vertrekpunt Voormalige rivierbedding

Rivierduin Voormalig eiland

I \

Zandopduiking Hoger gelegen zandige rand Bodemdalingsgebied Verziltingsgebied

Water opnieuw in balans Elke ontwikkeling is waterinclusief: stem landgebruik Het watersysteem is ontworpen om water af te voeren. Het toenemende aantal

en inrichting af op het watersysteem

extreme regenbuien maakt dat steeds lastiger. En misschien moeten we, gezien de droge zomers van de afgelopen járen, wel meer water vasthouden. Ook door de dalende bodem en de toenemende druk op de schaarse ruimte, wordt de

____ A______________________

(her)verdeling van water een steeds grotere uitdaging. Kunnen we de water­ behoefte verkleinen, meer water vasthouden of water via andere routes - en dus slimmer - afvoeren? Op zoek naar een nieuwe balans.

Over het droogleggen en in cultuur brengen van de polders is destijds goed nagedacht. Dat geldt ook voor de functies, de inrichting en de drainage van het landelijk en het stedelijk gebied. De komende decennia gaat er echter veel veranderen. De ruimtelijke inrichting blijft in beweging. Een sterke groei van het aantal

Voer water slim af: op het juiste moment en niet meer dan nodig

inwoners zal leiden tot grote bouwopgaven in en rond de bestaande steden en dorpen. Ook neemt de ruimtevraagvoor bedrijvigheid en recreatie dan toe. Tegelijkertijd neemt de kans op zware regenval en - in de steden - hitte-

____ A______________________

stress toe. De vraag is hoe we het waterbeheer op orde houden, zowel onder normale als

Overtollig kwel- en regenwater moet altijd op

Op sommige locaties optimaliseren we het

kunstmatige wijze worden afgevoerd, via

maalregime en de routes van het water. Dit

overlast, watertekorten en een mindere

tochten, vaarten en gemalen. Dat kost veel

gaat vooral over timing (op het juiste moment)

waterkwaliteit te voorkomen, fungeert het

energie. Fossiele energiebronnen worden

en over de hoeveelheid (niet meer dan nodig).

Ijsselmeer als waterbuffer voor onze polders

schaarser en het gebruik ervan leidt tot onge­

Daarnaast is het mogelijk om meer water

en voor andere gebieden die grenzen aan het

wenste uitstoot van CO2. Daarom verminderen

vast te houden en zo de aanvoer van water

Ijsselmeer. Dit laat zien dat water niet alleen

we het energiegebruik van de gemalen en

te voorkomen. Daar zitten grenzen aan, want

een lokaal vraagstuk is. maar ook regionaal

(bijvoorbeeld van datacenters). Het bodem­

vergroten we het aandeel duurzame energie.

doorstroming dient ook andere doelen: de

of zelfs (inter)nationaal.

en watersysteem vormt daarmee integraal

Afvoeren van overtollig water gebeurt zoveel

vismigratie bevorderen en de waterkwaliteit

mogelijk met elektrische gemalen.

verbeteren.

droge en natte omstandigheden. Om water­

onderdeel van planologische verkenningen Woningbouw vindt plaats in planmatig ontwor­

en keuzes.

pen wijken en in de vorm van zelfbouw door Bij het inzetten van stuwen en gemalen

26

houden we rekening met het peilbesluit

toekomstige bewoners. In sommige gevallen, zoals in woongebied in ontwikkeling Ooster-

Door water slim te gebruiken, bufferen en af te voeren, vergroten we de sponswerking,

(met de afgesproken waterpeilen, niet te

wold, realiseren zij samen het collectieve

de biodiversiteit en de aantrekkelijkheid van

veel peilfluctuaties), de weersvoorspellnig

gebied. De optelsom van hun individuele

de leefomgeving. In sommige delen van het

(regen, droogte), onze waterkwaliteitsdoelen

keuzes leidt niet automatisch tot een duur­

gebied daalt de bodem snel. Hier verminderen

(doorstromen om kwaliteit te verbeteren),

zaam en robuust watersysteem. Dat geldt

we de wateraanvoer door toekomstige ont­

de kosten en de afspraken met derden

zowel voor waterkwantiteit als waterkwaliteit.

wikkelingen van het landgebruik beter af te

(bijvoorbeeld waterakkoorden). Dankzij

Mede door de steeds vaker voorkomende

stemmen op het wateraanbod. Zo moet er

nieuwe technieken om het weer te voor­

weersextremen (droogte, hevige neerslag)

bij stedelijke ontwikkelingen ruimte overblijven

spellen, anticiperen we beter op de ver­

kan het systeem niet altijd voldoen aan de

voor buffercapaciteit in groenblauwe (hoofd)-

wachte regenval.

watervraag van alle gebruikers. Daarom is

structuren, bijvoorbeeld tussen woningen en

het belangrijk om op systeemniveau te

op daken. Agrariërs kunnen kiezen voor teelten

kijken naar nieuwe ontwikkelingen (zoals

die niet afhankelijk zijn van (grootschalige)

woningbouw) of grote nieuwe watervragen

beregening.

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEEIAND

27

Waar komen we vandaan? Optimaliseer de kringloop en benut de (schone) kwel

Een groot deel van ons gebied is diep gelegen

verschillen ontstaan: te veel of te weinig

en omgeven door hoog buitenwater. Zonder

water, goede of slechte waterkwaliteit.

het uitgekiende watersysteem staat er

(Her)verdeling van water is dan cruciaal.

binnen een week water op het land en zouden

A.

we niet kunnen wonen en werken op de voor­

In de polders stroomt het water via een

malige bodem van de Zuiderzee. Een deel

kunstmatig systeem van tochten, vaarten

Er komt veel kwelwater de polder in. Zo komt

In de Noordoostpolder is de kwaliteit van het

van de regen die valt, verdampt, maar het

en gemalen naar het IJsselmeer, het

direct achter de dijken kwel omhoog, vanuit

overtollige water onvoldoende om het af te

grootste deel moet de polder worden uit­

Markermeer en de randmeren. Van oorsprong

het Ijsselmeer, het Markermeer en het rand­

voeren naar het Vollenhovermeer. een Natura

gemalen. Door klimaatverandering neemt

is dit systeem voornamelijk ingericht om

merensysteem. Deze kwel is soms zoet en

2000-gebied. Het water stroomt daarom eerst

het aantal extreme regenbuien toe. waardoor

water af te voeren, zodat er landbouw moge­

soms zilt, afhankelijk van de samenstelling

af van de hoge afdeling naar de lage afdeling,

(lokaal) grote wateroverschotten kunnen

lijk is. In de droogtegevoelige gebieden van

van de ondergrond en van diepere grond-

voordat het bij Urk wordt uitgemalen. Als het

ontstaan. Bovendien komt er door de diepe

de Noordoostpolder, waar sprake is van weg-

waterstromen. Verder landinwaarts komt

lukt om de waterkwaliteit te verbeteren (door

ligging veel kwel de polders binnen. Dit is

zijging in plaats van kwel, wordt tegenwoordig

regionale kwel de polder binnen, afkomstig

vervuiling bij de bron aan te pakken), dan zijn

deels ondiepe kwel. onder de dijken door.

juist water aangevoerd. Dit is al bij de aanleg

uit het Ijsselmeer, de Veluwe, de Utrechtse

ook andere afvoerroutes mogelijk. Het is dan

Maar er is ook een substantiële, permanente

van de polder zo ingericht. In sommige

Heuvelrug en de Weerribben. Over het

niet meer nodig om het water, voordat het

grondwaterstroom naar de randgebieden

gebieden wordt water aangevoerd om nacht­

algemeen is deze regionale kwel van goede

wordt uitgemalen, eerst naar de laagste

van Flevoland, afkomstig vanaf het oude land

vorst te bestrijden: soms wordt water door­

kwaliteit.

polderdelen te laten stromen. Dit scheelt

van Noordwest-Overijssel. de Veluwe en de

gevoerd om de waterkwaliteit te verbeteren

In Oostelijk en Zuidelijk Flevoland wordt het

1,20 meter opvoerhoogte voor bemaling en

Utrechtse Heuvelrug. Door de continue aan­

(doorspoelen). Tegenwoordig dient het water­

water van goede kwaliteit dat aanwezig is in

daarmee een substantiële hoeveelheid energie.

voer van kwel is het zelfs in droge perioden

systeem veel meer functies op of langs het water, waaronder wonen, natuur en recreatie.

de hoge afdeling, soms niet direct uitgemalen.

Het is nog onduidelijk wat het gevolg hiervan

nodig om water uit te malen. Vooral onder

In plaats daarvan wordt het benut om lokale

is voor de waterkwaliteit in de lage afdeling.

extreme omstandigheden kunnen lokale

verzilting door zoute kwel in de lage afdeling

Mogelijk moet daar meer water worden

tegen te gaan.

ingelaten. Buma

Vertrekpunt

7Z\ - ļ

Sterke kwel Veluwe Drinkwaterwinning Gemaal Peilvak lage afdeling Hoger peil dan afdeling Lager peil dan afdeling Peilvak hoge afdeling

Wortman

Hoger peil dan afdeling Lager peil dan afdeling Peilvak tussenafdeling Hoger peil dan afdeling

28

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

De Blocq van Kuffeler

Naar een natuurlijk, schoon netwerk Sinds de járen 90 zijn er flinke stappen gezet in het verlagen van de milieudruk door

Hef barrières in het ecologisch netwerk op, binnen het

vermesting, verzuring en verdroging. Ook in Flevoland. Maar we zijn er nog niet.

poldersysteem én tussen binnen- en buitenwater

Onder andere woningbouw, landbouw, industrie en verkeer leiden tot een te grote stikstofuitstoot, de aanwezigheid van (nieuwe) zeer zorgwekkende stoffen en de

y\

afname van de biodiversiteit. Daarnaast zijn er nieuwe bedreigingen, zoals klimaat­ verandering en de aanwezigheid van exoten die inheemse soorten verdrijven.

De aanwezigheid van bepaalde planten- en

ondiep plas-dras-oeverland. Hierdoor ontstaat

Hoe kan het netwerk van sloten, vaarten, tochten, plassen en meren bijdragen aan

diersoorten in een watersysteem is een teken

meer dynamiek en diversiteit in de binnen- en

een gezond ecosysteem en een schone leefomgeving?

van gezondheid en draagt bij aan een aantrek­

buitendijkse natuurgebieden. Tegelijkertijd

kelijke leefomgeving. We streven naar optimale

staat het borgen van de waterveiligheid met

verbindingen tussen de polderwateren en

een beheerbare en duurzame waterkering

met de grote Rijkswateren, onder meer door

voorop, en heeft continue doorstroming vanuit

gemalen vispasseerbaar te maken. Bij de

het Markermeer effecten op ons regionale

Ontwikkel waterlopen met oeverzones tot een

Oostvaardersplassen en de Lepelaarplassen

watersysteem. Het creëren van interessante

aantrekkelijke verbinding tussen stad en land

wordt verkend of een grootschalige, geleide­

migratiemogelijkheden tussen ecosystemen is

lijke overgang mogelijk is van diep water naar

niet zonder obstakels.

____ A______________________ Tijdens het ontwerp en de aanleg van de

Om ruimte te bieden aan aquatische soorten,

IJsselmeerpolders was het nog niet gebrui­

landdieren, vogels en insecten zijn gezonde

kelijk om verschillende gebruiksfuncties te

waterlopen nodig. De aanleg van natuur­

combineren. Het systeem van sloten, tochten

vriendelijke of duurzame oevers draagt hieraan

en vaarten in de polders is zakelijk en ratio­

bij. Door de groenblauwe lijnen te verbreden of

Verbeter de waterkwaliteit: pak vervuiling aan

neel. Deze waterlopen zijn aangelegd om

te verstevigen, raken (natuur)gebieden beter

bij de bron en alleen schoon water stroomt af

overtollig water zo snel mogelijk af te voeren,

met elkaar verbonden. Zo ontstaan er nieuwe

waardoor een efficiënte agrarische bedrijfs­

levensaders in het agrarisch en stedelijk

voering mogelijk is. Tussen landbouw, natuur

gebied, en aangename stad-landverbindingen.

en bebouwing liggen scherpe grenzen; natuur-

Ecologische zones kunnen daarnaast een rol

en bosgebieden liggen geïsoleerd in het land-

spelen bij natuurlijke insectenbestrijding, een

schap. Voor een aantrekkelijke en productieve

waardevolle stap op weg naar emissieloze

leefomgeving worden functies als landbouw,

landbouw.

naar sloten, vaarten en tochten /V Een goede waterkwaliteit is van belang voor landbouw, natuur en (water)recreatie en vormt

goede waterkwaliteit. De eerste mogelijkheid is: vasthouden aan het huidige systeem,

de basis van elk ecosysteem. Chemische

waarbij partijen die water nodig hebben zo

gewasbeschermingsmiddelen, microplastics,

goed mogelijk worden bediend. Mogelijk leidt

neerd in overgangszones.

medicijnresten en zogenoemde Zeer Zorg­

dit ertoe dat vaker wateraanvoer nodig is om

Het water heeft zowel een hydrologische

wekkende Stoffen verontreinigen het water.

bijvoorbeeld verzilting tegen te gaan. Een

als een ecologische waarde. Een robuust en

Er lijkt een toename te zijn van stoffen waar­

andere mogelijkheid is: landgebruik aanpassen

verbonden ecosysteem is bestand tegen de

van we nog niet goed weten hoe we daarmee

aan de plaatselijke waterkwaliteit, ook als die

gevolgen van klimaatverandering. Robuuste

om moeten gaan. Door bewustwording te

niet goed is. Als laatste zijn er meer verfijnde

watersystemen, ook in stedelijk gebied, zijn

vergroten, vervuilingsbronnen bij de bron

opties, zoals het jaarrond opzetten van het

bijvoorbeeld minder gevoelig voor hoge

aan te pakken, emissies te verminderen en

waterpeil. Daardoor kan zilt water verzoeten,

temperaturen dan krap bemeten systemen.

de zuiverende werking van oevers te benutten,

is grondwater gemakkelijker bereikbaar voor

Een hoge temperatuur leidt tot lagere zuur­

zal de ecologische kwaliteit van het water

plantenwortels en vermindert de beregenings-

stofgehalten, meer eutrofiëring (algenbloeí),

steeds verder verbeteren.

behoefte van landbouwgewassen. Maar de

meer kans op plagen.

Er zijn verschillende mogelijkheden om in land­

bergingscapaciteit van het bodem- en water­

bouwgebieden om te gaan met een minder

systeem neemt er ook door af.

natuur en recreatie steeds vaker gecombi­

30

Een robuust en verbonden ecosysteem is bestand tegen de gevolgen van klimaatverandering

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

31

Ben Huisman,

Waar komen we vandaan?

directeur van het Flevo-landschap, over De Flevopolders zijn ontstaan door inpoldering

Markermeer en de randmeren. De kwel van de

van de Zuiderzee. De voormalige zeebodem heeft

kant van het IJsselmeer bevat op sommige

een gevarieerde samenstelling (zand, klei en veen).

plekken vrij veel zout en ijzer en leidt tot troebel

Door de lage ligging treedt er ook kwel op (uit­

water. Teelten kunnen hier (erg) gevoelig voor zijn.

treding van grondwater). De verschillen in land­

Verder de polder in komt regionale kwel voor.

gebruik, de lokale bodemkundige eigenschappen

De regionale kwel die vanaf het Veluwemassief

en de kwelintensiteit en -kwaliteit leiden tot een

naar de polder stroomt, komt voornamelijk naar

grote variatie in de grond- en oppervlaktewater­

boven langs de oostrand van Zuidelijk en Oostelijk

kwaliteit: van zoet tot brak, van relatief voedsel-

Flevoland. Deze kwel is van goede kwaliteit.

de cruciale rol van water voor de natuur:

‘Omdat dit gebied nu eenmaal onder zeeniveau ligt, past in grote delen van Flevoland het natuurtype natte deltanatuur, dat van levensbelang is voor de vogeltrek. Daarnaast zijn onze bossen op

arm tot extreem voedselrijk en van helder tot troebel (door ijzer). De drooglegging en de kwel

Sommige regionale wateren en alle grote wateren

zijn onomkeerbaar en bepalend voor de achter-

maken deel uit van het Natuurnetwerk Nederland.

grondconcentraties van chloride, stikstof, fosfor

Dit is het Nederlands netwerk van bestaande en

en het hiermee samenhangende doorzicht. De

nieuw aan te leggen natuurgebieden. Het netwerk

kwaliteit van het oppervlaktewater kan verslech­

moet natuurgebieden beter verbinden met elkaar

teren als ondiep grondwater van mindere kwaliteit

en met het omringende agrarisch gebied. Om te

wordt gebruikt voor beregening. Dit komt dan

voldoen aan de eisen uit de Kaderrichtlijn Water

(versneld) terecht in het oppervlaktewater.

(KRW), wordt in het netwerk van vaarten, tochten,

klei uniek voor Nederland en Europa. Ons streven is om binnen deze kunstmatige omgeving proces­ sen te bevorderen die zo natuurlijk mogelijk zijn en waarvoor zo min mogelijk beheer nodig is.' ‘In diverse natuurgebieden is de waterpositie nog wel een uitdaging, mede door de grote bodem­ daling in de gehele provincie. Het Flevo-landschap beheert enkele natuurgebieden die inmiddels

sloten, plassen en meren stap voor stap gewerkt Direct achter de dijken komt dijkkwel omhoog,

aan het verbeteren de (chemische) waterkwaliteit

dat gevoed wordt vanuit het IJsselmeer, het

en de ecologische waarden.

hoger zijn komen te liggen dan de omringende landbouwgebieden, soms wel tot een meter. Het (grond)waterpeil is in deze natuurgebieden altijd hoog gehouden, waardoor de bodem er veel minder is gedaald dan het omliggende landbouw­ gebied. Door de bodemdaling zal de komende

Vertrekpunt

járen drieduizend hectare te nat worden voor agrarisch gebruik. Waarom zou je geen natte natuur ontwikkelen op plekken waar landbouw

KRW waterlichamen

niet meer mogelijk is? Voor ons is het bespreek­ Stromend kwelwatersysteem

baar om daarvoor enkele hooggelegen natuur­

KRW Z Natuur Netwerk NL (rijk)

gebieden terug te geven. We zijn een jonge provincie, waarom zouden we niet opnieuw

Vissering

Natuur Netwerk NL (prov)

kunnen kijken naar de toekomstige inrichting,

Ecologische verbindingszone

één die duurzaam en houdbaar is?'

Natte as Vispasseerbaar gemaal Vispasseerbaar te maken gemaal Vispasseerbare stuw Vispasseerbaar te maken stuw Zwemwaterlocatie (binnendijks)

32

De Blocq van Ķuffeler a

‘We zijn een jonge provincie, waarom A ' ^kijken we niet opnieuw naar de toekomstige inrichting?»

Vrijuit denken ‘Het is goed om vaker strategische gesprekken te voeren met elkaar, zowel over de toekomst als over het hier en nu. Praten over het langetermijnperspectief is behulpzaam, omdat je dan vrijuit kunt denken over de grote zaken zoals ruimtelijke inrichting, kwelgebieden, klimaatontwikkeling, bodemdaling en waterbuffering. Vervolgens moet je het hebben over de kleine stapjes die je nu al kunt zetten om de langetermijnvisie te realiseren.’

33

Van zuiveren naar slim ketenmanagement Nederland streeft naar een volledig circulaire economie in 2050. Dit betekent dat er geen grondstoffen, water en energie wordt verspild en dat (rest)stromen uit land­ bouw, industrie en huishoudens duurzaam worden (her)gebruikt. Uit het afvalwater van inwoners en bedrijven zijn energie, grondstoffen en herbruikbaar water terug te winnen. Wat kan het waterschap doen om deze kringlopen te sluiten? En met wie?

Dagelijks produceren inwoners en bedrijven

uitbreiding van het transportstelsel (riolering,

miljoenen liters afvalwater en door de

rioolgemalen en persleidingen) in verband met

bevolkingsgroei neemt deze hoeveelheid

de woningbouwopgave en de economische

steeds verder toe. Een klein deel dit water

ontwikkelingen. Als afvalwaterzuiveraar volgt

wordt gezuiverd met behulp van Individuele

het waterschap deze ontwikkelingen op de

Behandeling Afvalwaterinstallaties (IBA).

voet. Door samen met deze partijen pilots uit

Het grootste deel komt via (pers)leidingen

te voeren, zijn we actief betrokken bij kennis­

terecht bij een afvalwaterzuivering. Het

ontwikkeling en kennisverspreiding.

samenhangende afvalwaternetwerk heeft de potentie om uit te groeien tot een cruciale schakel in de kringlopen van water, energie en stoffen. We zetten in op de dóórontwikkeling van het bestaande netwerk en efficiënte clustering rond de zuiveringen, waardoor een aanpak met grootschalige en hoogtechnologische installaties mogelijk is. Gemeenten, bedrijven en kennisinstituten onderzoeken de mogelijkheden om in lokale zuiveringen grondstoffen en water terug

Zowel bij grootschalige, centrale zuiveringen

en verregaande zuivering (o.a. verwijderen

als bij kleinschalige, lokale zuiveringen zijn

medicijnresten en hormoonverstorende

er mogelijkheden voor het terugwinnen van

stoffen) bieden een aantrekkelijk perspectief.

energie, grondstoffen en water. Op dit moment

We zoeken naar de juiste schaalgrootte om

ligt onze focus bij centrale afvalwaterzuiverings­

slim om te gaan met onze grond- en rest­

installaties en de productie van grondstoffen

stoffen. Zo bundelen we de krachten met

zoals cellulose en struviet. Op termijn zijn er

andere waterschappen om ons slib te ver­

mogelijkheden om nieuw afvalstromen te

werken.

verwerken, zoals groente- en fruitafval, en om warmte uit rioolwater en effluent te her­ gebruiken in warmtenetten.

Samenwerking met gemeenten is essentieel bij deze ontwikkelingen, omdat zij verant­ woordelijk zijn voor inzameling en gedeeltelijk

Energiewinning en -levering aan hoogstedelijk

het transport. Ook het koppelen van vraag

gebied (o.a. biogasproductie door meer anaë­

en aanbod is nodig, omdat teruggewonnen

roob te zuiveren), productie van stoffen uit

energie, grondstoffen en water pas van

afvalwater (o.a. door stikstof en nitraat om te

waarde zijn als er ook vraag naar is.

zetten in struviet. een kunstmestvervanger)

te winnen. In een korte keten (afvalwaterinzameling

afvalwaterzuivering

grond­

stoffe ngeb ruik) is weinig energie nodig voor transport. Een tweede voordeel van lokale zuivering is de beperkte noodzaak voor de

34

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

Het samenhangende afvalwaternetwerk heeft de potentie om uit te groeien tot een cruciale schakel in de kringlopen van water, energie en stoffen 35

Waar komen we vandaan? Bouw het afvalwaternetwerk uit tot schakel in de kringloop

Riolering en afvalwaterzuiveringsinstal­

van water, energie en grondstoffen

laties (awzľs) dragen sterk bij aan een

Nederland - deels een gemengd riool­

goede hygiëne en volksgezondheid.

stelsel. Het afvalwater en het hemel­

Gemeenten zamelen het afvalwater in.

water worden gezamenlijk afgevoerd.

____ A______________________ Een andere stap die we nemen is het optima­

Als ultieme stap kan het gezuiverde water als

liseren van het zuiveringsproces. Met moderne

'proceswater' worden geleverd aan industrie,

technieken maken we het afvalwater steeds

landbouw en natuur. Of het kan zelfs als drink­

verder schoon. In de toekomst mogelijk zó

water terug naar de keten. Daarnaast kun je

schoon, dat lozing van gezuiverd water

verduurzamen door minder drinkwater te ver­

(effluent) leidt tot een verbetering van de

bruiken en minder afvalwater te produceren.

oppervlaktewaterkwaliteit. Hiervoor moeten

Door minder energie en hulpstoffen te gebrui­

ook medicijnresten, microverontreinigingen

ken. of ze te hergebruiken, zorgen we voor een

en andere (giftige) stoffen worden verwijderd.

beter en ‘schoner’ zuiveringsproces.

ligt - net als in de meeste steden van

het waterschap vervoert het naar

De gemeentelijke rioolstelsels van

zuiveringsinstallaties in Tollebeek,

Almere, Lelystad en Zeewolde zijn bij

Lelystad. Dronten. Almere en Zeewolde.

aanleg zo goed als volledig gescheiden

Na zuivering voldoet het water aan alle

aangelegd. Dat betekent dat in deze

milieunormen en belandt het in een van

gemeenten het hemelwater direct

de oppervlaktewateren. Een deel van

wordt geloosd op het oppervlaktewater.

het buitengebied is niet aangesloten op de riolering. Waterzuivering gebeurt hier

In de afgelopen decennia is het zuiverings­

met de Individuele Behandeling Afvalwater-

proces steeds weer aangepast. Door het

installaties (IBA). Dit komt. afhankelijk van

verwijderen van stikstof en fosfaat is de

het zelfreinigend vermogen van het opper­

kwaliteit van het oppervlaktewater op

vlaktewater, de waterkwaliteit niet altijd

veel plekken verbeterd. Momenteel vraagt

ten goede.

de groeiende hoeveelheid aanwezige

Het afvalwatersysteem is in samenhang

om aandacht. En ook hergebruik van

ontworpen, relatief nieuw en robuust.

energie en grondstoffen speelt een steeds

In de Noordoostpolder, Urk en Dronten

grotere rol.

medicijnresten en andere giftige stoffen

Vertrekpunt Gescheiden riolering Gemengde riolering AWZI I « o *

Concentratie IBA's

U '■■"ļ

Rioolpersleiding

I

Bedrijventerrein

»!

Groot uitbreidingsgebied

Kassencomplex ļ

Van waterkering naar dynamisch dijklandschap

Op steeds meer plekken wordt de dijkomgeving ontdekt als bijzonder landschap

Maatschappelijke opgaven op het gebied van duurzame energie, biodiversiteitsherstel, klimaatadaptie en woningbouw zorgen voor extra druk op de toch al schaarse ruimte. Deze druk wordt ook gevoeld op en rond de waterkeringen. Voor welke ruimtelijke keuzes staat het waterschap, als bewaker van de waterveiligheid en beheerder van de dijken?

m

Stel de veiligheid van de dijken voorop

TV Werk samen aan een veelkleurig dijklandschap De veiligheid van de waterkeringen staat ook in de toekomst voorop. De dijken scheiden de polders van het buitenwater en zijn dé

/V

fundamentele voorwaarde voor het leven op de bodem van de voormalige Zuiderzee. Om het gebied ook in de toekomst de vereiste

Bij de aanleg van de polders was het karakter

recreatieve route en wordt onderzocht hoe de

bescherming tegen overstromingen te kunnen

van de dijken eenduidig: een functionele

ecologische waarde van de dijkvegetatie te

bieden, is het nodig de dijken voortdurend te

waterkering, niet meer en niet minder. Sinds­

versterken. Daarbij wordt de kracht van de

onderhouden en aan te passen aan de nieuw­

dien zijn de strakke, rechte polderdijken een

dijken zelf, als onderdeel van het ecologische

ste inzichten.

kenmerkend onderdeel van het nieuwe land.

en recreatieve netwerk, verder uitgebouwd.

Naast hun functie als waterkering fungeren ze

Voor de biodiversiteit valt er veel winst te

Klimaatverandering leidt enerzijds tot zee­

als landschappelijke en ecologische barrière

behalen op en rond de dijken, o.a. door het

spiegelstijging en anderzijds tot droogte in de zomer. Mogelijk vraagt dit om een hoger

tussen nat en droog. De vraag naar meervou­

verzachten van overgangen: ook de water­

dig gebruik neemt toe: de dijkomgeving wordt

kwaliteit van de kwelsloten onderaan de dijk

waterpeil in het Ijsselmeer: daardoor ontstaat

meer en meer ontdekt als bijzonder landschap.

kan beter. Maar helemaal vanzelfsprekend

een waterbuffer om in droge perioden water­

Langs de randmeren zijn er veel recreatieve

is dit niet. Ecologisch gewenste inrichtings-

tekorten te voorkomen en kan overtollig water

ontwikkelingen. Ook de randgebieden langs

varianten, zoals het vernatten en verdrassen

(groten)deels onder vrij verval worden geloosd

het Ijsselmeer en het Markermeer hebben de

van zones langs de binnenzijde van de dijken,

op de Waddenzee. Hoe hoger het waterpeil,

potentie om de ruimtelijke kwaliteit rond de

staan op gespannen voet met de wens om

des te groter de gevolgen van zo’n ingreep

groeiende steden te versterken.

geen concessies te doen aan de waterveilig­

voor het regionale watersysteem: de water­

heid.

keringen moeten worden versterkt en de

Het waterschap werkt mee aan ruimtelijke

gemalen hebben een grotere opvoerhoogte nodig om het water uit de polders te pompen.

38

WATERVISIE WATERSCHAP ZUIDERZEELAND

Samen met gebiedspartners laten we het dijklandschap uitgroeien tot een aantrekkelijke zone op de grens van land en water

oplossingen die hand in hand gaan met het

Naar verwachting neemt de druk vanuit ruim­

waarborgen van de veiligheid. Op basis

telijke ontwikkelingen verder toe. Samen met

van dit uitgangspunt is er ruimte voor meer­

gebiedspartners maken we het Flevolandse

voudig gebruik, passend bij het karakter van

dijklandschap veelkleuriger en laten we het

het IJsselmeergebied en de randmeren.

verder uitgroeien tot een aantrekkelijke zone

Nu al zijn inspectiepaden opengesteld als

op de grens van land en water.

39

INTERVIEW Waar komen we vandaan?

Dirk Bruins, voorzitter van Land- en Tuinbouw

Water vormt een reële bedreiging. Het

De meeste dijken zijn vrij van bebouwing.

Organisatie Noord, over het waterschap

beheergebied van Waterschap Zuiderzee-

Een uitzondering hierop vormen de dijken in

als onafhankelijk adviseur:

land ligt ingeklemd tussen enkele grote

stedelijke gebieden; daar nadert op sommige

buitenwateren: het IJsselmeer, het Marker­

plaatsen de bebouwing de dijk. of is er op

meer en de randmeren. Een stelsel van

de dijk gebouwd. Mede vanwege enkele

dijken (waterkeringen) houdt permanent

200 meter hoge windturbines naast de

een muur van vijf meter water tegen. Uiter­

Westermeerdijk en de Zuidermeerdijk is

‘De rol van het waterschap is breder dan zorg

aard moeten de waterkeringen voldoen aan

Provincie Flevoland nationaal koploper op

dragen voor de veiligheid van mens en dier en

het gebied van windenergie, een positie die

een goede waterkwaliteit. De wereld om ons

verder zal worden uitgebouwd.

heen verandert erg snel en wat mij betreft wordt

Een bijzondere dijk ligt er tussen Oostelijk

gebiedsontwikkelingen betrokken. Bijvoorbeeld

gras. Aan de waterkant is de voet van de

en Zuidelijk Flevoland: de Knardijk. Deze

omdat het waterschap objectief constateert dat

dijken bekleed met basaltblokken en stort-

dijk fungeerde bij de aanleg van Oostelijk

het verstandig is om rekening te houden met

steen. Deze strak afgewerkte dijken vormen

Flevoland als een waterkerende dijk. Na de

het thema water. Er zit echt enorm veel des­

een scherpe grens rond het beheergebied.