8.5 Visie herontwikkeling Museum Nagele.pdf

Museum Nagele Visie herontwikkeling Oktober 2023

Museum Nagele

1

Nagele, een collectief ontwerp

Museum Nagele

2

Foto tijdens de opname van de film ‘Een nieuw dorp op nieuw land’ van Louis van Gasteren

Museum Nagele

3

inhoudsopgave

Inleiding: Toen en nu

6

Kernboodschap

10

Voortdurende dynamiek

12

Binnen is buiten en buiten is binnen

15

Materialisering en hergebruik

17

Thema’s Overzicht indeling

20

Nieuw land nieuwe samenleving; Nagele en de Noordoostpolder

21

Bedenkers van toen: portretten van architecten en stedebouwkundigen

22

Het nieuwe wonen: stedebouwkundig experiment

25

Huidige interieur museum

Actualiteit: betekenis en waarde van Nagele voor de huidige samenleving

29

Wat als? Visies op Nagele

33

Balie en tribune

35

Multifunctionele ruimte

36

Van binnen naar buiten

38

Impressies

39

Colofon

42

Huidige interieur museum Museum Nagele

4

Ontwerp voor Nagele van ‘Wergroep de 8’

Museum Nagele

5

Toen en nu

Nagele is een unicum in de geschiedenis van Nederland en daarbuiten: een volledig nieuw dorp op een volledig nieuw stuk land in de voormalige Zuiderzee, ontworpen door jonge architecten en stedenbouwkundigen met nieuwe ideeën over stedenbouw, architectuur en interieur. Ten tijde van de totstandkoming was hier daarom internationaal veel belangstelling voor. Sindsdien is Nagele een bedevaartsoord voor architecten en ontwerpers. Maar de samenleving is veranderd en daarmee ook het beeld van Nagele, zowel voor bezoekers als voor bewoners: Situatie toen • architectonisch en sociaal

Situatie nu • icoon

experiment • groene belofte

• wonen in een park

• nieuwe visies op comfort

• nieuwe visies op energievoorzieningen

• platte daken als noviteit

• platte daken voor zonnepanelen

• bewoners: selectie

• bewoners: gemêleerd

Museum Nagele

6

Ook op het gebied van stedenbouwkundige ontwikkeling is er veel veranderd. Wijken en gebouwen komen op de dag van vandaag op geheel andere wijze tot stand. Werkwijze toen • maken voor

Werkwijze nu • maken met

•

gescheiden functies

•

gecombineerde functies

•

exclusieve bevolking

•

inclusieve bevolking

•

harde grenzen

•

zachte grenzen

•

tekentafelontwerp

•

veldwerk

•

top down

•

bottom up

Maar niet alles is anders Ambitie toen • betaalbaar wonen

Ambitie nu • betaalbaar wonen

•

innovatie als drijvende kracht

•

innovatie als drijvende kracht

•

licht, lucht en ruimte

•

licht, lucht en ruimte

Museum Nagele

7

Informatiemiddag voor bewoners van Nagele over uitbreidingsplannen

Museum Nagele

8

Zitten is een werkwoord. Als je moe bent, ga je maar liggen. Gerrit Rietveld

Museum Nagele

9

Kernboodschap

Opening MATCH- project met speeltoestel Aldo Van Eyck uit collectie Rijksmuseum. 2023

Ontmoet de bewoners van Nagele en ontdek het leven in een architectonisch experiment in de polder. Het vernieuwde Museum Nagele laat zien hoe en in welke tijdgeest het dorp in de jaren ’50 tot stand kwam, wie het dorp ontworpen, wie daar mochten wonen, en vertaalt dit verhaal naar het nu. Hoe kijken we nú naar dat bijzondere proces, wat zijn de verschillen met het bouwen vandaag en ervaren de huidige bewoners Nagele? Museum als speeltuin Bezoekers, zowel volwassenen als kinderen, worden uitgedaagd om proefondervindelijk te leren: bedenk een dorp, teken een wijk, ontwerp een huis, bouw een meubel. Het museum wordt een speeltuin van architectuur en planning voor jong en oud. En bewoners van toen en nu nemen je mee in hun leven in de polder...

Museum Nagele

10

Om van blijvende betekenis te blijven zal het vernieuwde Museum Nagele de verbinding maken met de actualiteit en deze verbinding ook borgen voor de toekomst. Liset Moerdijk, vice-voorzitter bestuur Museum Nagele

Museum Nagele

11

Voortdurende dynamiek

De reeds door het Museum Nagele verworven relaties met ontwerp- en architectuuropleidingen zullen worden bestendigd door ze uit te nodigen als partner bij nieuwe ontwikkelingen op het gebied van tentoonstellingen en organiseren van seminars, lezingen en workshops. Casussen uit de hedendaagse ontwerp praktijk van architecten laten de nieuwste ontwikkelingen zien. Om te beginnen de visie op de ontwikkeling van een nieuwe woonwijk in Nagele die architectenbureau Dérive naar aanleiding van een initiatief van Bureau Rijksbouwmeester vanuit de Erfgoeddeal heeft ontwikkeld. Naar aanleiding van een opdracht van de Gemeente Noordoostpolder is dit project inmiddels weer een stap verder gebracht. In het onderzoek van Dérive is bewust gezocht naar nieuwe vormen van wonen en bouwen zoals dat ook bij de ontwikkeling van Nagele is gebeurd. De actuele ontwikkeling over de totstandkoming van de nieuwe wijk kunnen in het museum de komende jaren op de voet worden gevolgd. Een nieuw dorp op nieuw land De film Een nieuw dorp op nieuw land van Louis van Gasteren is een van de topstukken van het museum en wordt integraal getoond. Daarnaast wordt gewerkt aan een nieuwe film die de ontwikkelingen van de nieuwe wijk in Nagele in al haar facetten vastlegt.

Museum Nagele

12

Boom is blad en blad is boom Huis is stad en stad is huis Een boom is een boom maar ook een groot blad Een blad is blad maar ook een kleine boom Een stad is geen stad als het niet ook een groot huis is Een huis is alleen huis als het ook een kleine stad is Aldo van Eyck

Museum Nagele

13

Voormalige RK kerk Nagele, tegenwoordig de locatie van Museum Nagele

Museum Nagele

14

Binnen is buiten en buiten is binnen

Museum Nagele is gevestigd in de voormalige rooms-katholieke St. Isidoruskerk van de architecten Theo Taen en Thomas Nix. Een toonbeeld van het Nieuwe bouwen en een van de gebouwen van het eerste uur. Het interieur is ontworpen als plattegrond van een wijk met straten. De vlakken waarin vroeger de koorbanken stonden zijn gemarkeerd in de vloerafwerking, op het middenplein stond het altaar. Deze indeling vormt de basis van de thematische indeling van het museum. De bezoekers vinden hun weg via de ‘straten’ waardoor vroeger de kerkgangers liepen. In de voormalige biechtstoelen zijn de getuigenissen te horen van bewoners, stedenbouwkundige en architecten. Verhalen van toen en verhalen van nu wisselen elkaar af.

Museum Nagele

15

Wandeling met onderzoekers van de TU Delft onder regie van Dérive, 2023

Museum Nagele

16

Materialisering en hergebruik

Bouwmaterialen, nieuw en gebruikt, vormen de basis voor de tentoonstellingsinrichting. Materialen van toen worden gemixt met nieuwe 3d print-technieken. Tafels worden samengesteld uit deuren op schragen. Tweedehands tekeningenkasten bevatten origineel materiaal. Bijna alles is aanraakbaar, een enkel origineel wordt beschermd door vitrineglas.

Museum Nagele

17

Still uit de film ‘Een nieuw dorp op nieuw land’ van Louis van Gasteren

Museum Nagele

18

Nieuw land en nieuwe samenleving: Nagele en de Noordoostpolder

Het nieuwe wonen: stedebouwkundig experiment

Bedenkers van toen: portretten van architecten en stedenbouwkundigen

Thema’s

Actualiteit: betekenis en waarde van Nagele voor de huidige samenleving

Wat als?: visies op Nagele

Museum Nagele

19

Overzicht indeling

Het nieuwe wonen: Stedebouwkundig experiment

Leestafel, tevens ruimte voor ontmoetingen en workshops

Bedenkers van toen: Portretten van architecten en stedebouwkundigen

Wat als? Visies op Nagele

Actualiteit: Betekenis en waarde van Nagele voor de huidige samenleving Balie met tribune. Filmprojectie met o.a. ‘Een nieuw dorp op nieuw land’ van Louis van Gasteren

Nieuw land en nieuwe samenleving: Nagele en de Noordoostpolder

Entree

Museum Nagele

20

Nieuw land en nieuwe samenleving: Nagele en de Noordoostpolder

Na de inpoldering van de Noordoostpolder zijn over heel Nederland boeren uitgenodigd zich in te schrijven voor een nieuw stuk land. Vervolgens heeft selectie plaatsgevonden, zowel op papier als middels bezoek aan huis. Verhalen hiervan zijn opgetekend zowel van de gelukkigen als van personen die zijn afgewezen. Een aantal daarvan is te beluisteren vanaf de rand van een ronde zandbak waar hun kinderen voor hun ogen nieuw land aan het inrichten zijn met behulp van speciaal gemaakte gereedschappen: stempels die verschillende kavelgroottes laten zien kunnen worden afgedrukt in het zand. Boerderijen en schuren worden geplaatst. Er kan gekozen worden uit verschillende typen gewassen of vee. Publiek dat op de rand an de zandbak zit te luisteren ziet voor hun ogen hoe kinderen het land opnieuw inrichten.

Museum Nagele

21

Bedenkers van toen: portretten van architecten en stedenbouwkundigen Nagele

Bijzondere gebouwen in het openbaar of algemeen nut: 3 kerken 3 lagere scholen

Wie waren de makers en bedenkers van Nagele? Aan de hand van interview-

1 dorpshuis

fragmenten verrijkt met beelden uit hun ontwerppraktijk leer je ze kennen.

1 postkantoortje

De diverse grondplannen van Nagele -van de hand van meerdere

1 spuithuisje

ontwerpers- kunnen interactief over elkaar heen worden gelegd zodat je een

1 café/hotel, tevens autobusstation

goed beeld krijgt van de verschillen.

2 kleinere cafés 1 consultatiebureau

Het thema wordt ingeleid door 1 A4tje in een authentieke typemachine.

kerkhof

Een facsimile van het originele programma van eisen dat de basis vormde

sportterrein

voor de plannen.

zwemgelegenheid industrieterrein

Woningen: 130 landarbeiderswoningen 30 winkels plus woning 30 ambachtsbedrijven plus woning 40 middenstandswoningen 60 arbeiderwoningen 10 woningen voor notabelen

Cornelis van Eesteren Museum Nagele

22

Van Eyck / Van Ginkel

Kamerling

Jaap Bakema

Aldo van Eyck

Pouderoyen

Lotte Stam Beese

Mien Ruys

Verhagen

Van Eyck / Van Ginkel

Gerrit Rietveld

Rietveld Museum Nagele

23

Ontwikkelinen in de Noordoostpolder in relatie tot de uitbreiding van Nagele. Beeld: Dérive, 2023

Museum Nagele

24

Het nieuwe wonen: stedebouwkundig experiment

Bezoekers worden meegenomen in het ontwerp-proces van architecten stedenbouwkundige en meubelontwerpers onder de noemer: ‘Geef de samenleving vorm door de ruimte te ontwerpen’. Je kunt proefondervindelijk kennis opbouwen over verschillenden delen van de opdracht, van stedenbouwkundig tot interieur-detail. Als voorbeeld worden telkens 3 objecten of maquettes getoond: 1

wat gebruikelijk was in de jaren 50 van de vorige eeuw

2

de Nagele aanpak

3

voorbeeld van een hedendaags project

Model van een dorp: 1:2000 - Emmeloord toen, Nagele toen, Oosterwold nu

Aan de hand van deze voorbeelden kunnen bezoekers ervaren hoe architectuur niet alleen nieuwe fysieke ruimtes creëert maar ook een stimulans kan zijn voor een nieuwe manier van leven. Je krijgt middelen aangereikt om zelf mee aan de slag te gaan; tekenmateriaal, meetinstrumenten en maquette-onderdelen. De schaal waarop wordt gewerkt is afgestemd op de materie •

Model van een dorp 1:2000

•

Model van een wijk 1:200

•

Model van een huis 1:20

•

Model van een meubel 1:1 Museum Nagele

25

Model van een huis: 1:20 - Emmeloord toen, Nagele toen, Nagele nu

Model van een wijk: 1:200 - Emmeloord toen, Nagele toen, Nagele nu

Ontwerp voor Nagele: Derive Architecten Museum Nagele

26

Ontwerp je eigen dorp

Model van een meubel: 1:1 - traditionele stoel, Nagele toen, Nagele nu Museum Nagele

27

Bouw je eigen wijk

Bouw je eigen huis Museum Nagele

28

Actualiteit: betekenis en waarde van Nagele voor de huidige samenleving

Een sectie van het museum is gereserveerd voor tijdelijke tentoonstellingen, hierin kunnen telkens nieuwe thema’s die Nagele aangaan worden gepresenteerd. De ruimte biedt ook plek om nieuwe ontwikkelingen in het dorp te tonen (verduurzaming, restauratie, nieuwbouw, onderhoud) zodat plaatselijke bewoners kunnen worden geïnformeerd. Daarmee is het voor nieuwe bewoners van Nagele ook een plek om zich te oriënteren. Het tentoonstellingsmeubilair is multifunctioneel en de tentoonstelling is gemakkelijk aan te passen door de medewerkers van het museum.

Museum Nagele

29

Museum Nagele

30

Locatie uitbreidingsplan voor Nagele - Dérive architecten

Museum Nagele

31

Het woont er wel mooi, maar het is ja, gewoon Nagele, gewoon….... goed Martje van der Meer, bewoonster, 22 juni 1996

Museum Nagele

32

Wat als?: visies op Nagele

‘We moeten de kans grijpen om het dorp Nagele en de Noordoostpolder met de uitbreideing weer op de kaart te zetten als plek van innovatie, zowel voor de fysieke als de sociale duurzaamheid’ Kevin Westerveld & Hedwig van der Linden - Dérive architecten

‘Met deze uitbreiding van Nagele dient de kans te worden gegrepen om de verbinding te leggen tussen het geplande en

In de voormalige biechtstoelen zijn beeldschermen geplaatst met interviews of reportages 1.

bewoners: wat vinden en vonden bewoners van Nagele van hun dorp

2.

architecten: hoe werd door andere architecten naar Nagele gekeken na de oplevering en wat zijn de meningen in de voorbij decennia

het geleefde dorp’ Wouter Veldhuis, College van Rijksadviseurs - Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving

3.

media: wat is er in de media gezegd over Nagele

Bezoekers kunnen zelf ook hun mening achterlaten. In ladekasten zijn tekeningen te vinden van Nagele, zowel origineel (achter glas) als in facsimile. Het gaat hierbij om stedenbouwkundige plannen, schetsen en onderzoek. De originelen worden regelmatig door het museum gewisseld.

‘Nagele is een symbool van vooruitgang en innovatie, en ik hoop dat we over zeventig jaar wederom zo terugkijken op het uitbreidingsplan’ Bas Horsting, lid kwaliteitsteam - supervisor Nagele

Foto: Cary Markerink. Uit: Nagele Revisited, een modernistisch dorp in de polder (NAi Uitgevers, 2006)

Einde van een ideaal ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Nagele in de Noordoostpolder werd ontworpen als socialistisch modeldorp. Hier zou de naoorlogse landarbeider verheven kunnen worden. Vijftig jaar later rest de illusie. ............................................................................................

Hans van de Wetering

.........................................................................................

P

latte daken. Overal platte daken. Huizen, kerken, alles plat. Heel veel ruimte ook, veel lege, groene plekken. Dit is geen gewoon dorp. Nagele in de Noordoostpolder. Vijftig jaar geleden gebouwd om 1800 landarbeiders te huisvesten. Proeftuin ook voor in hun tijd moderne architecten als Mart Stam, Cornelis van Eesteren en Aldo van Eyck. Vervuld van socialistische idealen wisten zij één ding zeker: Nagele moest geen replica worden van een Oudnederlands dorpje, maar een plaats waar de landarbeider verheven kon wor-

gele ten grondslag liggen, waren niet nieuw in hun tijd, maar het was wel de eerste keer dat ze op het platteland werden toegepast. Het Nieuwe Bouwen heet de stroming, die zich kenmerkt door grootschalig opgezette wijken met hoogbouw en veel (semi-) openbaar groen, en een strikte scheiding van functies als wonen, werken, verkeer en recreatie. Nagele kreeg een strak, geometrisch stratenpatroon en een apart winkelcentrum. Andere dorpen groepeerden zich steevast rond een geborgen plein, maar het hart van Nagele was een uitgestrekt grasveld op het kruispunt van twee wegen. De strakke vorm van de verkaveling kwam ook terug in de architectuur van de huizen. En terwijl op het platteland het puntdak een vanzelfsprekende traditie was, ontwierpen de architecten in Nagele uitsluitend woningen met platte daken — zonder vliering of zolder.

jaarlijkse rommelmarkt aan de gang. Te midden van het Douwe Egberts-spaarzegelservies en de jaargangen Donald Duck staat een flink aantal afgetrapte speelgoedtractors. Erg veel loop zit er niet in. Veel meer dan tweeduizend zielen telt Nagele ook niet. Misschien heeft het wel met die platte daken te maken, met de afwezigheid van een zolder. De huizen hadden geen zolder hadden omdat de mensen anders maar rotzooi gingen bewaren. De modernistische architecten geloofden in de toekomst. Geschiedenis was louter ballast, onderdrukking zelfs — Sterft, gij oude vormen en gedachten! De arbeiders moesten worden opgevoed. De huizen kregen daarom piepkleine keukentjes waar geen eettafel in paste. Want eten in de keuken, dat deden alleen de armen, de onderklasse waar die landarbeiders juist uit weg moesten.

D

Groningen

Friesland

Drenthe Noord-Holland Flevoland Zuid-Holland Utrecht

Overijssel

Gelderland

Zeeland Noord-Brabant Limburg

was daar aan het filmen, en toen het eerste blok er stond, kwam de brommer. Toen wist ik: nu is het gebeurd. Want de jongens van het dorp gingen niet meer op het land werken, maar reden in plaats daarvan elke ochtend naar de fabriek in Emmeloord, en zelfs naar Kampen, op het oude land.’ De tractor betekende dat er minder behoefte was aan handarbeid dan vooraf werd gedacht. Na de brommer kwam de auto, en in het spoor van de tractor volgde de schaalvergroting. De lokale middenstand verpieterde omdat de inwoners net zo gemakkelijk naar goedkope supermarkten in verderop gelegen plaatsen konden rijden. En de ooit homogeen gedachte bevolking veranderde. De aanleg van de snelweg A6 (Amsterdam-Joure) zorgde er in combinatie met de lage huren voor dat het dorp aantrekkelijk werd voor mensen van buiten. Nagele werd

Museum Nagele

33

Waarom een plat dak ontwerpen als je er niet op kunt staan? Aldo van Eyck

Museum Nagele

34

Balie en tribune

In het hart van de ruimte, op de voormalige plek van het altaar, staat de balie. Deze heeft aan de voorzijde de vorm van een huis met een plat dak, en is aan de achterzijde een tribune die uitzicht biedt op de monumentale Claustrawand en van waar het publiek films kan bekijken op een groot scherm dat centraal in de ruimte hangt. De film van Van Gasteren wordt permanent getoond, en ook de film over de nieuwe wijk. Daarnaast kunnen op afroep films worden getoond en is de tribune te gebruiken voor lezingen en presentaties. Het gebouwtje is tevens winkel en opslag en bevat de koffie-automaat tbv de bezoekers. Vanuit het hart van de ruimte kan de baliemedewerker de hele tentoonstellingsruimte overzien en tevens permanent aanspreekpunt.

Museum Nagele

35

Multifunctionele ruimte

Een lange tafelopstelling nodigt uit om, temidden van de opstellingen, even te zitten en te bladeren in een van de boeken over de uiteenlopende onderwerpen in relatie tot Nagele, de ruimte is tevens inzetbaar als discussieplek, ruimte voor lokale ontmoetingen en ruimte voor workshops. Het scherm kan worden gedraaid en aan twee zijden van de tafel gebruikt: ten behoeve van het verhaal van de architecten en stedebouwkundigen en van de workshops..

Museum Nagele

36

Het nieuwe wonen: stedebouwkundig experiment Multifunctionele ruimte

Actualiteit: betekenis en waarde van Nagele voor de huidige samenleving

Wat als? Visis op Nagele

Bedenkers van toen: portretten van architecten en stedenbouwkundigen Balie en tribune

Nieuw land en nieuwe samenleving: Nagele en de Noordoostpolder

Museum Nagele

37

Van binnen naar buiten

Bezoekers worden gestimuleerd om na het bezoek de buitenruimte in te gaan. Vrijwilligers van het museum geven rondleidingen. Er zijn wandel- en fietsroutes beschikbaar en bij de gebouwen wordt plaatselijk nieuwe informatie aangebracht

Museum Nagele

38

Impressies

Museum Nagele

39

Museum Nagele

40

Museum Nagele

41

Colofon

Dit document is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de werkgroep transitie Museum Nagele: Liset Moerdijk, Marten van der Molen, Anneke Zelhorst en Jan Broekhuizen. Onder regie van projectleider Mirjam Blott van De Culturele Zaak In het kader van Erfgoeddeal Nagele, waarin de gemeente Noordoostpolder zich samen met de provincie Flevoland en rijk tot en met 2024 substantieel inzet voor een betere beleefbaarheid van dit bijzondere dorp. Met als doel: versterking van de lokale trots en dus de lokale samenhang, en het geven van een ‘boost’ aan de lokale economie. In totaal een injectie aan de leefbaarheid in Nagele. Concept, ontwerp en tekst: Kinkorn Met dank aan Dérive architecten - Kevin Westerveld en Hedwig van der Linden - en de Gemeente Noordoostpolder voor het ter beschikking stellen van beeldmateriaal van de uitbreidingsplannen van Nagele.

Museum Nagele

42