6.2 Cultuurhistorische waardestelling Rietstraat en omgeving, Emmeloord, april 2022, Het Oversticht.pdf
Tekst van het document
Rietstraat en omgeving Emmeloord Cultuurhistorische waardestelling Zwolle, december 2021
Afb. 1 - Bouw van de eerste woningen in Emmeloord
2
Afb. 2 - Graafwerkzaamheden
Inhoudsopgave Inleiding
5
1. Ontwikkelingsgeschiedenis
7
Nieuw land
7
Emmeloord als poldercentrum
11
De eerste woningen in de (on)kruidbuurt
13
2. Omschrijving woningen
19
Opzet en architectonische uitwerking
19
Woningen type A
23
Woningen type B
27
De Delftse School
31
Latere wijzigingen
33
Tijdlijn
40
Wooncorporatie Mercatus
41
3. Waardering
43
Cultuurhistorische waarden
43
Stedenbouwkundige waarden
43
Architectonische waarden
43
Gaafheid
45
Zeldzaamheid
45
4. Aanbevelingen
47
Literatuurlijst
49
Archieven
49
Websites
49
Colofon
50
Afb. 3 - Het onderzoeksgebied Rietstraat en omgeving
4
Inleiding In opdracht van de gemeente Noordoostpolder heeft
Het Oversticht heeft de historie en betekenis van dit
Het Oversticht een cultuurhistorische analyse uitge-
gebied in beeld gebracht en tekstueel uiteengezet.
voerd van de Rietstraat en omgeving in Emmeloord.
Hiervoor is literatuur- en archiefonderzoek verricht en
Deze buurt ten noordwesten van de Poldertoren heeft
is de locatie bezocht. Het veldwerk heeft plaats ge-
zijn oorsprong in de jaren ‘40 van de twintigste eeuw;
vonden op 8 november 2021. Arjen van den Berg van
hier staan de eerste woningen van Emmeloord. Wo-
de gemeente Noordoostpolder, Durk Grouwstra van
ningcorporatie Mercatus bezit het merendeel van de
woningcorporatie Mercatus en Sacha Schram van HKB
woningen in deze buurt, enkele woningen zijn verkocht
Stedenbouwkundigen zijn zeer behulpzaam geweest in
en in particulier bezit. In 1979 heeft er een renovaties-
het aanleveren van informatie. Het Flevolands Archief
lag plaatsgevonden, maar inmiddels voldoen veel van
heeft ons voorzien van historische foto’s en andere
de woningen niet meer aan het in deze tijd gewenste
archiefstukken.
wooncomfort. Bovendien ligt er een grote verduurzamingsopgave. Om een zorgvuldige afweging te kunnen
In voorliggend rapport wordt onderbouwd over wel-
maken bij het opstellen van toekomstige plannen voor
ke cultuurhistorische waarden het precies gaat bij de
de buurt, heeft de gemeente Het Oversticht gevraagd
Rietstraat en directe omgeving en waar deze kwaliteiten
een cultuurhistorisch onderzoek uit te voeren naar de
zich manifesteren. Met dit inzicht kunnen de gemeente
Rietstraat en omgeving.
en woningbouwvereniging Mercatus ook ruimtelijke en cultuurhistorische aspecten meenemen bij de ontwikke-
Het onderzoeksgebied ligt in de oude kern van Emme-
ling van toekomstige plannen voor de buurt.
loord. Het gaat om de Rietstraat, de Zeebiesstraat, de Duizendknoopstraat en de Moerasandijviestraat. De
Gesien van Altena & Hannah Geerdink
noordelijk gelegen Meldestraat vormde de oorspronke-
december 2021
lijke groene begrenzing van Emmeloord. De Espelerlaan aan de oostzijde is een belangrijke entree van Emmeloord vanuit het noorden. De Zeeasterstraat bakent het onderzoeksgebied in het zuiden af. Hier waren de eerste winkels en bedrijfjes gevestigd, hetgeen in het straatbeeld nog steeds herkenbaar is. Aan de westzijde ligt de Espelervaart.
5
Afb. 4 - Verkavelingsplan Noordoostpolder.
6
1. Ontwikkelingsgeschiedenis Nieuw land De ontwikkelingsgeschiedenis van Emmeloord gaat terug tot 1918. Toen is de wet voor het droogleggen van de Zuiderzee in de Tweede Kamer der Staten-Generaal aangenomen en ondertekend door Koningin Wilhelmina. Deze wet bepaalde de aanleg van de Afsluitdijk en de droogmaking van een deel van de Zuiderzee. Als eerste werd in 1920 begonnen met het droogleggen van de Wieringermeer. De drooglegging van de noordoostelijke polder startte veel later, in 1937 en viel op 9 september 1942 officieel droog. Voor de nieuwe polder waren verschillende namen in omloop. Zo werd eerst de naam Urkerland vastgelegd, maar sinds 1948 is Noordoostpolder de officiële naam. Na de voltooiing van de Afsluitdijk in 1932 wordt het afgesloten deel van de Zuiderzee IJsselmeer genoemd. De inpoldering van Oostelijk Flevoland en Zuidelijk Flevoland was in respectievelijk 1957 en 1967 een feit. Nederland werd door de drooglegging van de Noordoostpolder uitgebreid met 48.000 ha vruchtbare grond. Het voornaamste doel was het landbouwareaal te vergroten. Om het nieuwe land zo optimaal mogelijk te benutten, werd de ontginning van de polder planmatig aangepakt. Vanaf 1941 was de Directie van de Wieringermeer (Noordoostpolderwerken), kortweg de Directie, hiervoor verantwoordelijk.
De inrichting van polder komt tot stand op basis van het Uitgifteplan, het Verkavelingsplan, het Dorpenplan en het Landschapsplan. Afb. - 5 Uitgifteplan.
7
Afb. 6 - Beplantingsplan.
8
Bij de planuitwerking waren meerdere disciplines be-
Het modernistische Nagele is de spreekwoordelijke
trokken. Stedenbouwkundigen als M.J. Granpré Molière,
uitzondering.
C. Pouderoyen en C. Van Eesteren) tekenden voor de
Hier werkten architecten van De Acht de Opbouw, zoals
ruimtelijke inrichting en verkaveling. Door Cornelis van
Aldo van Eyck en Gerrit Rietveld, aan wat hèt icoon van
Eesteren werd een plan van uitgifte opgesteld (1947) en
het Nieuwe Bouwen zou worden. Lichte woningen met
een gedetailleerde verkavelingskaart (1948) gemaakt.
platte daken gegroepeerd rond hoven, met midden in
Het stelsel van wegen, kanalen en dorpen was hier
het dorp een centrale groene ruimte met de belangrijke
nauwkeurig op afgestemd. Ook tekende Van Eesteren,
voorzieningen - kerken en scholen - en winkels nabij. De
na het verkavelingsplan en de infrastructuur, het Alge-
toekomstige bewoners van de polders werden al even
meen beplantingsplan voor de Noordoostpolder (1947).
zorgvuldig gekozen, niet alleen op grond van hun agrari-
Hier was vanaf 1938 door diverse bureaus aan gewerkt
sche kennis en bedrijfsvoering. De dappere pioniers, uit
door ontwerpers zoals J.T.P. Bijhouwer, C. Pouderoyen,
de verschillende provincies, moesten een afspiegeling
M.J. Granpré Molière en P. Verhagen.
zijn van de toenmalige Nederlandse bevolking, in economisch, sociaal en cultureel opzicht. In 1962 was de
In het definitieve Landschapsplan is het groen op drie
inrichting van de polder op papier voltooid.
schaalniveaus gedacht: op de schaal van de polder, de dorpen en de erven. De open polder wordt ingericht met duidelijk zichtbaar en herkenbaar groen. Zo worden langs doorgaande wegen en de randen van de polder bomen geplant, worden bij de kernen dorpsbossen aangelegd en worden erven voorzien van windkerende singels. Het merendeel van de dorpen werd ontworpen in de jaren ’40 en ’50. Het Dorpenplan uit 1946 legde hiervoor de basis. Emmeloord kreeg een centrumfunctie toebedeeld, als stad in de polder. De dorpen liggen in een ring om deze centrale kern heen op ongeveer gelijke (fiets)afstand. Onder invloed van Granpré Molière, tot 1948 werkzaam als stedenbouwkundig adviseur van de Directie, kregen de dorpen een traditionele opzet en aanblik door de Delftse School architectuur.
Afb. 7 - Emmeloord als centrum van de polder met de ring van dorpen.
9
Afb. 8 - Het definitief ontwerp van Emmeloord (1947) van Pouderoyen.
10
Emmeloord als poldercentrum De plannen voor Emmeloord werd uitgewerkt in de periode 1942-1948. Het definitieve ontwerp uit 19471948 van Pouderoyen wordt gekenmerkt door stedenbouwkundige en bouwkundige invloeden van de Delftse School. Het is traditionele stedenbouw. Er is een duidelijke hiërarchie in de opbouw van de stad met heldere hoofdassen, met bijzondere gebouwen op markante plekken of in belangrijke zichtlijnen, met ontworpen water- en groenstructuren en een herkenbaar silhouet. De kern van Emmeloord wordt gevormd door De Deel, centraal gelegen op het kruispunt van de oost-west verbinding van Vollenhove naar Urk en de noord-zuid verbinding van Lemmer naar Nagele. De Deel is de stadsbrink met de Poldertoren als hèt baken, niet alleen van Emmeloord, maar van de gehele Noordoostpolder. Er omheen liggen openbare gebouwen, het winkelgebied De Lange Nering, de drie hoofdkerken (Nederlands Hervormd, Rooms Katholiek en Gereformeerd) en de eerste woongebieden.
Afb. 9 - Emmeloord ligt op de kruising van hoofdwegen (geel) en vaarten (blauw), bebouwing (rood), bedrijven (paars) en groen.
11
Afb. 10 - De eerste bebouwing in een nog vrijwel leeg Dorp A.
12
De eerste woningen in de (on)kruidbuurt Met de bouw van de eerste woningen in Emmeloord
De eerste woningen aan de Rietstraat waren bestemd
wordt al vlak na het droogvallen van de polder be-
voor leidinggevend personeel van de Directie Wierin-
gonnen. Hoe pril alles was, wordt weerspiegeld in de
germeer en winkeliers. Eind 1943 werd de eerste sleutel
naamgeving. Het gaat om de woningblokken aan de
overhandigd aan de bewoners van de Middenstraat /
straten die aanvankelijk eenvoudigweg werden aan-
Rietstraat 2. Andere inwoners moesten vooralsnog zelf
geduid als de Middenstraat, de Zuiderstraat, de West-
voor onderdak zorgen en vonden die bijvoorbeeld in
straat en de Ooststraat; Emmeloord werd toen nog
woonarken langs de Espelervaart en Urkervaart. Tijde-
Dorp A genoemd. Later kregen ze de namen Rietstraat,
lijke huisvesting boden ook de arbeiderskampen, de
Zeeasterstraat, Zeebiesstraat en Espelerlaan – naar het
keten en houten huizen in het zogenoemde Tuindorp.
onkruid dat volop groeide op de voormalige zeebodem. De hoofdstructuur van de buurt is de oorspronkelijke
Na de Rietstraat volgden de (arbeiders)woningen aan
verkaveling en hiërarchische opbouw van de stad. De
de Zuidstraat / Zeeasterstraat en de Weststraat/ Zee-
woonstraten Rietstraat, Zeebiesstraat en Duizend-
biesstraat in 1944. Door de oorlog was er nog steeds
knoopstraat zijn noord-zuid gericht. De bredere ont-
sprake van materiaalschaarste. Ook deze woningen
sluitingsweg, de Moerasandijviestraat, loopt oost-west.
kregen daarom één bouwlaag onder een kap voorzien
Hierlangs liggen kleine winkels en voorzieningen.
van een dakkapel en decoratief metselwerk. Vervolgens werd de Ooststraat (later Lischdoddenstraat, nu Espelerlaan) bebouwd. De huizen hier waren bestemd voor ingenieurs, groter van opzet en beduidend chiquer
Afb. 11 - Voorlopige en latere namen van de oudste straten in Emmeloord.
in uitwerking. Vanaf 1955 kwamen de woningen in de Duizendknoopstraat tot stand.
Afb. 12 - Tijdelijke behuizing: woonboten in de Espelervaart.
13
Afb. 13 - Ontwikkeling van de eerste woonstraten in Emmeloord. Linksboven het onderzoeksgebied van Rietstraat en omgeving. In het open deel links van de Espelerlaan wordt vanaf 1955 de Duizendknoopstraat bebouwd. Rechts van de Espelerlaan zijn de middenstandswoningen aan de Koningin Juliana en de woningen aan de Meidoornlaan gebouwd evenals de vrijstaande houten huizen aan de Acacialaan. In de loop van 20 jaar vult het centrumgebied van Emmeloord zich rond de kern, De Deel met de Poldertoren. Aan de noordzijde van De Deel verschijnt al snel een belangrijke ontmoetingsplek, ‘t Voorhuys, een combinatie van cafe, restaurant, hotel, met een beurszaal en een schouwburgzaal; later ook kantoren (o.a. Landbouwhuis, Domeinkantoor). Aan de oostzijde is in de jaren ‘50 volop activiteit in de winkelstraat, de Lange Nering. Deze licht gebogen straat wijkt af van de rechte polderlijnen.
14
Afb. 14 - De brede Espelerlaan met links het onderzoekgebied Rietstraat en omgeving; links vooraan de Zeeasterstraat, rechts de hoek van de Koninging Julianastraat.
15
Afb. 15 - Topografische kaart uit 1962 (bron: Topotijdreis).
16
Afb. 16 - Topografische kaart uit 1975 (bron: Topotijdreis).
Afb. 17 - Topografische kaart uit 2020 (bron: Topotijdreis).
17
Afb. 18 - De Bouwkundige Afdeling van de Directie van de Wieringermeer, afdeling Noordoostpolderwerken ontwierp verschillende typen woningen
18
Afb. 19 - In de Rietstraat werden woningen van type A een de rechter (even) zijde van de straat gebouwd en type B aan de linker (oneven) zijde. Op de kruising met de Moerasandijviestraat kwamen woningen/winkels F en G. In de Zeebiesstraat werden alleen woningen van type A opgetrokken.
2. Omschrijving woningen Opzet en architectonische uitwerking De eerste woningen aan de Rietstraat waren bescheiden woningen, smal en ondiep, traditioneel vormgegeven in de stijl van de Delftse School. Ze werden gebouwd als (arbeiders)woningen in opdracht van de Directie van de Wieringermeer, afdeling Noordoostpolderwerken. Voor het ontwerp en de constructie van de woningen was de Bouwkundige Afdeling van de dienst verantwoordelijk. Op de bouwtekeningen is te zien dat er meerdere typen woningen ontwikkeld waren, van A tot en met G. In de Rietstraat treffen we type A aan de ene zijde van de straat, type B aan de andere zijde, type F en G zijn eindwoningen op de hoeken met de Moerasandijviestraat. Op afbeelding 20 worden F en G aangeduid als winkels. Op deze afbeelding van de kapplannen van A, B, F en G is het verschil in grootte van de woningen goed te zien, waarbij A en F kleiner zijn dan B en G. Woningen van type A werden ook gebouwd in de Zeebiesstraat.
Afb. 20 - Het verschil in grootte tussen de woning types is op deze bouwtekening goed te zien.
19
Afb. 21 - Rietstraat.
Afb. 22 - Zeebiesstraat.
20
De woningen in de Rietstraat staan in een rooilijn en zijn opgeknipt in verschillende blokken van wisselende omvang. Tussen de blokken waren doorgangen naar het achtergebied. De woningen hebben een kleine voortuin en diepe achtertuinen. De straat werd aanvankelijk op de middenas gescheiden door een groenstrook beplant met bomen. In de Zeebiesstraat staan drie blokken van zes woningen in een rooilijn. De woningen hebben diepe tuinen aan de voorzijde en zicht op de brede groenstrook langs de Espelervaart. De woningen aan de Duizendknoopstraat, gebouwd vanaf 1955, hebben een soberder verschijningsvorm en zijn typische rijtjeshuizen uit de Wederopbouw. Ze hebben twee bouwlagen onder een flauw hellend zadeldak. De straat is in het zuidelijk deel beduidend smaller dan in het noordelijk deel. Bij de kruising met Moerasandijviestraat zit een knik. Ook deze rijtjes zijn opgedeeld in blokken van verschillende aantallen woningen, met hier deels verspringende rooilijnen. Hierdoor hebben de woningen aan de ene kant kleine voortuinen en aan de andere kant voortuinen van wisselende diepte. De latere bejaardenwoningen uit de jaren ’80 op de hoeken Duizendknoopstraat – Moerasandijviestraat vallen vormen een breuk met de eerdere eenheid in het straatbeeld. Ze wijken af van het oorspronkelijke gedachtengoed, zowel wat hiërarchie, structuur, als uiterlijk betreft.
Afb. 23 - Duizendknoopstraat (1962).
21
Afb. 24 - Woning type A ontwerp met luiken.
22
Woningen type A De woningen zijn opgetrokken over een bouwlaag onder een zadeldak. Er is gebruik gemaakt van traditionele materialen als baksteen, hout, gebakken pannen. De gevels en schoorstenen werden op verschillende
Op de erfgrens waren telkens twee schuurtjes achter elkaar geplaatst met ingebouwd kolenhok. De erfscheidingen bestonden uit houten paaltjes met draad. Later werden er hagen aangeplant.
plaatsen voorzien van decoratief metselwerk. De woningen van het type A hadden behalve de woonkamer en keuken ook een slaapkamer op de begane grond; op de verdieping, de vliering, was een grotere slaapkamer aan de voorzijde en twee kleinere aan de achterzijde. Onder de trap was een kelder. Zowel voor als achter was centraal in het dakvlak eenzelfde maat en model dakkapel geplaatst met een karakteristieke puntig vormgegeven daklijst. In een eerste ontwerptekening waren alle vensters voorzien van roedeverdeling en behangen met luiken (afbeelding 24). Op afbeelding 25 is te zien dat de woningen zijn aangepast en vereenvoudigd: de luiken zijn verdwenen, de keukendeur is dezelfde dichte deur geworden als aan de voorzijde, maar dan zonder het kijkluikje Afbeelding 26 toont het ontwerp zoals het werkelijk is uitgevoerd, met de keukendeur uit het eerste ontwerp. Uiteindelijk werd het toch de keukendeur met een getoogd vierruits raam. Er moest spaarzaam worden omgesprongen met het schaarse bouwmateriaal, zo laat afbeelding 27 zien waarop de herschikking van onderdelen is aangegeven. Achter de woningen lagen diepe achtertuinen, te gebruiken als moestuin en voor het bleken en ophangen van de was.
23
Afb. 25 - Een blokje van drie woningen type A. Gewijzigd ontwerp .
Afb. 26 - Uiteindelijk toch uitgevoerde keukendeur achtergevel.
24
Afb. 27 - Er werd spaarzaam met het schaarse bouwmateriaal omgesprongen.
25
Afb. 28 - Woningtype B heeft een oppervlakte van 43 m2.
26
Woningen type B De woningen van het type B waren iets groter en telden
De originele bouwdrukken geven een mooi inkijkje hoe
een oppervlakte van 43 m2 (zie 3015). Ze hadden een
zorgvuldig de woningen ontworpen zijn en hoe over elk
vergelijkbare opzet en uitwerking als type A, maar een
onderdeel is nagedacht. Op afbeelding 26 is de variatie
andere indeling en op onderdelen een andere detail-
in schijnbaar gelijke gevelopeningen goed te zien. Op de
lering. Hier was de slaapkamer op de begane grond
begane grond aan de achterzijde bevinden zich naast
aan de voorzijde geplaatst en de woonkamer aan de
de keukendeur twee op het oog identieke vensters. Een
achterzijde. In het voordakvlak zat een kleine dakkapel
is een schuifraam met vast bovenlicht, de ander is een
met houten klauwstukken voor de grotere slaapkamer,
vast raam met er boven een uitzetraam. De dakkapel
in het achterdakvlak voorzag een grotere dakkapel met
heeft stolpramen voorzien van een hor. De keukendeur
fronton de twee kleinere slaapkamers van licht en lucht.
heeft een getoogd vierruits raam, het bovenlicht is een
Ook hier de dubbele schuurtjes, waarin basaltine tegels,
uitzetraam.
hetzelfde materiaal dat ook voor de buitenruimte tus-
De tekening geeft verder informatie over de opbouw
sen woning en schuur was toegepast.
van de houten sporenkap met onder meer de vooral na de oorlog veel toegepaste asbestplaat, de schoorsteen met verschillende rookkanalen. Afbeelding 27 toont de zijgevel: op de begane grond een klein en vast, vierruits rechthoekig venster bekroond met een gemetselde boog, waarvan de “boogvulling gelijk met voorkant kozijn”. Op de verdieping twee kleine, licht getoogde vensters met een eveneens getoogde dubbele gemetselde strek; dit zijn achterover vallende raampjes. De zijgevel is voorzien van vlechtwerk.
27
Afb. 29 - Gevelopeningen achterzijde type B.
28
Afb. 30 - Gevelopeningen zijgevel type B.
Afb. 31 - Keukenbetimmeringen voor type B en G met aanrecht (kastjes) en schouw.
29
Afb. 32 - Aanrechtbladen voor de verschillende typen woningen en winkels.
30
De Delftse School Zoals gezegd, zijn de stedenbouw en architectuur van
In de Rietstraat en en Zeebiesstraat vertonen de toe-
de Delftse School beeldbepalend voor Emmeloord.
gepaste woningtypes A en B door ontwerp en materi-
In de periode van ongeveer 1925 tot 1955 was deze
aalgebruik een grote samenhang en zorgen voor een
traditionele ontwerpstroming dominant. Direct hiermee
duidelijke eenheid en ritmiek in het straatbeeld. De
verbonden was een maatschappijvisie waarin hiërar-
eindwoningen met winkels van types F en G horen her-
chie, gemeenschapszin en traditie een belangrijke rol
kenbaar tot dezelfde familie.
speelden. Prof. ir. M.J. Granpré Molière was de spil van de Delftse School. En hij kreeg veel navolging. Kenmerkend voor de architectuur, gebaseerd op eenvoudige plattelandshuizen, is de sobere uitstraling en zorgvuldige detaillering. De toepassing van traditionele materialen (baksteen, hout, gebakken pannen) in traditionele kleuren (rood, bruin, wit, groen) zorgt voor een vanzelfsprekende vertrouwdheid in he straatbeeld. De Rietstraat en omgeving zijn onmiskenbaar onderdeel van de hiërarchische opbouw van de stad. Bij het ontwerp van de woonblokken ging het niet zozeer om de variatie in de architectuur, maar om de compositie van de openbare ruimte. Hierin spelen de noord-zuid en oost-west gerichte straten met hun wisselende straatbreedtes en -profielen een rol. De woonstraten (met woningen, arbeiderswoningen en middenstands woningen langs de Espelerlaan) tonen een heldere ritmiek van strokenbouw, groen afgezette voortuinen, stoepen, verharding en beplanting. Langs de bredere en groen ingerichte ontsluitingsweg ligt verspreid andere bebouwing, zoals winkels en voorzieningen.
Afb. 33 - Informatie over fundering type A en betonsamenstelling werkvloer, kelder en overig betonwerk.
31
Afb. 34 - Renovatieplan woningtype A.
32
Latere wijzigingen In 1979 werd door woningbouwvereniging ‘Nooroostpolder’ een renovatieplan voor 98 woningen aan de Rietstraat en Zeebiesstraat opgesteld. Voorafgaand had de woningbouwvereniging met de bewoners gesproken en hun wensen geïnventariseerd. Bij de renovatie werden onmiskenbaar goten, dakkapellen en buitenkozijnen aangepakt, waardoor aanzicht en uitstraling van de
Afb. 35 - Bestaand voorgevel type A.
Afb. 36 - Voorgevel nieuw type A.
Afb. 37 - Achtergevel bestaand type A.
Afb. 38 - Achtergevel nieuw type A.
Afb. 39 - Zijgevel rechts bestaand type A.
Afb. 40 - Zijgevel rechts nieuw type A.
woningen behoorlijk zou wijzigen. Door een aanbouw aan de achterzijde (een uitdrukkelijke wens van de bewoners) werden de woningen vergroot en verbonden met de schuur. In deze aanbouw kwam voor de eengezinswoningen de keuken, de oude keuken werd bijkeuken; op de verdieping kwam een badkamer in de plaats van een slaapkamer. De individuele dakkapellen aan de achterzijde verdwenen en veranderden in een over de woningen doorlopende exemplaar. In de Zeebiesstraat werd een deel van de woningen geschikt gemaakt als bejaardenwoning door de aanbouw te gebruiken als slaapkamer.
33
Afb. 41 - Rietstraat even zijde.
Afb. 43 - Rietstraat oneven zijde.
34
Afb. 42 - Woningen aan de Zeebiesstraat met nog overwegend groene voortuinen.
Afb. 44 - Duizendknoopstraat vooraanzicht even zijde.
Afb. 45 - Bejaardenwoningen op hoek Duizendknoopstraat met Moerasandijviestraat.
Afb. 46 - Duizendknoopstraat vooraanzicht oneven zijde.
35
Afb. 47 - Rietstraat straatprofiel noordzijde.
Afb. 48 - Moerasandijviestraat met rechts de Zeebiesstraat.
Afb. 49- Zeebiesstraat met nog overwegend groene voortuinen.
Afb. 50 - Rietstraat straatprofiel z-uidzijde.
36
Ook de straten werden in de loop van de tijd heringericht. Nu zijn er in de Rietstraat parkeervakken aan weerszijden van de straat. Bij de doorgangen tussen de blokken en op de hoeken van de straat is de stoep plaatselijk verbreed en deels ingevuld als groenvak; in de weg verkeersdrempels aangebracht. In de Zeebiesstraat zijn de parkeervakken gesitueerd aan de overzijde van de straat, aan de brede groenstrook langs de Espelervaart. Hier zijn eveneens verkeersdrempels aangebracht ter plaatste van de doorgangen tussen de woningen. De Moerasandijviestraat kent een vergelijkbare inrichting met parkeervakken langs stoepen en in een voormalige groenstrook met bomen, verkeers-
Afb. 51 - Zeebiesstraat met brede groenstrook langs de Espelervaart.
drempels en stoepverbredingen.
Afb. 52 - Rietstraat met doorgang tussen de woonblokken.
37
Afb. 53 - Woning met winkel op hoek Rietstraat en Moerasandijviestraat.
Afb. 55 - Woning met winkel op hoek Rietstraat en Moerasandijviestraat.
38
Afb. 54 - Moerasandijviestraat.
Afb. 56 - Duizendknoopstraat verspringende rooilijn.
Afb. 57 - Duizendknoopstraat straatprofiel.
39
Tijdlijn 1918 - Zuiderzeewet aangenomen: bepaalde de aanleg van de Afsluitdijk en de droogmaking van een deel van de Zuiderzee. 1937 - Start drooglegging noordoostelijke polder, o.a. ook wel Urkerland genoemd. 1942 - De polder valt officieel droog. 1943 - Start bouw eerste woningen Emmeloord aan de Middenstraat (nu Rietstraat), Zuiderstraat (nu Zeeasterstraat), Weststraat (nu Zeebiesstraat) en Ooststraat (nu Espelerlaan). Rietstraat 2 is het oudste huis van Emmeloord en werd op 15 december 1943 officieel opgeleverd. 1943 - Bouwjaar Rietstraat even zijde, 40 woningen waarvan 27 eengezinswoningen en 13 multifuntioneel. 1944 Bouwjaar Rietstraat oneven zijde, 30 eengezinswoningen. 1944 - Bouwjaar 18 woningen Zeebiesstraat, waarvan 16 eengezinswoningen en 2 multifunctioneel. 1948 - De naam van de polder wijzigt in Noordoostpolder. 1955 - Woningen aan de Duizendknoopstraat gerealiseerd. 1979 - Grote renovatieslag, waarbij veel oorspronkelijke details verloren zijn gegaan. Ook zijn er toen bijv. bijkeukens geplaatst grenzend aan de schuur en opbouwen aan de achterzijde geplaatst zodat de bovenverdieping groter werd. Jaren ’90 - Bouw van bejaardenwoningen op hoeken Moerasandijviestraat en Duizendknoopstraat. Jaren ’90 - Wederom grote renovatieprojecten. 1995 - Woningbouwvereniging Noordoostpolder verkoopt deel van het woningbezit om te kunnen investeren in renovatie en nieuwbouw.
2001 - Naamswijziging: van Woningbouwvereniging Noordoostpolder naar Mercatus.
40
Wooncorporatie Mercatus Eind negentiende eeuw waren de woonomstandigheden van de Nederlandse arbeidsbevolking vaak erbarmelijk. Men leefde met velen bij elkaar in kleine ruimtes, goede drinkwatervoorzieningen ontbraken en de uitbraak van epidemieën was een groot probleem. De voor die tijd revolutionaire Woningwet, vastgesteld in 1901, moest daaraan een einde maken. Het doel van deze wet was om bouw en bewoning van slechte en ongezonde woningen onmogelijk te maken en de bouw van goede woningen te bevorderen. Voortaan moesten
De overheid droeg haar bezit in Emmeloord in 1965 over aan Woningbouwvereniging Noordoostpolder. Deze woningbouwvereniging was ontstaan vanuit de fusie van drie andere corporaties: de ‘Algemene Woningbouwvereniging Noordoostpolder’, de ‘Christelijke Woningbouwvereniging Noordoostelijke Polder’ en de ‘R.K. Woningbouwvereniging St. Michaël’. Deze woningbouwverenigingen hadden tot 1965 wel besturen (vrijwillig), maar geen woningen in bezit. In 2001 veranderde de naam van Woningbouwvereniging Noordoostpolder in Mercatus.
gemeenten een bouwverordening opstellen en een uitbreidingsplan. Bovendien bood de Woningwet de mogelijkheid tot kredietverlening bij en subsidiering van de nieuwbouw van arbeiderswoningen. De woningen die in het begin in de Noordoostpolder werden gebouwd, waren aanvankelijk in bezit van de gemeente Noordoostpolder en van de ‘Domeinen van de Staat der Nederlanden’. Een domein was een stuk land dat in handen was van de staat. Nieuwe inpolderingen behoorden destijds ook tot de domeinen. Een afzonderlijke dienst van het Ministerie van Financiën, beter bekend als de ‘Directie der Domeinen’, had de woningen in bezit. Deze woningen werden verhuurd aan mensen die zelf niet in staat waren een woning te kopen of bij een particulier te huren.
41
Afb. 58 - Luchtfoto Markt met Poldertoren.
42
3. Waardering Cultuurhistorische waarden
Stedenbouwkundige waarden
Architectonische waarden
Dit woongebied van Emmeloord, waar de eerste blok-
Het gebied van de Rietstraat en omgeving heeft ste-
De woningen aan de Rietstraat en Zeebiesstraat zijn
ken permanente woningen werden gebouwd, heeft een
denbouwkundige waarde vanwege de ligging in het
architectuurhistorisch van belang vanwege de estheti-
hoge cultuurhistorische waarde. Het gebied vertelt het
centrum van Emmeloord, in de nabijheid van de Pol-
sche kwaliteiten van het oorspronkelijk ontwerp in de
verhaal van een maakbare samenleving. De woningen in
dertoren. De ruime opzet en hierarchie van de noord-
stijl van de Delftse School, de zorgvuldige (baksteen)
de Rietstraat, Zeebiesstraat, Duizendknoopstraat en het
zuid lopende woonstraten (Rietstraat, Zeebiesstraat,
detaillering en het traditionele materiaalgebruik. De
betreffende deel van de Moerasandijviestraat zijn een
Duizendknoopstraat) en de oost-west lopende ontslui-
woonblokken van type A en B vertonen een sterke
uitdrukking van de planmatige aanpak bij het ontwerp
tingsweg (Moerasandijviestraat) en doorgangen tussen
eenheid en heldere ritmiek (o.a. dakkapellen, schoor-
en de rationele inrichting van de Noordoostpolder; en
de woonblokken heeft stedenbouwkundige waarde,
stenen). De woningen aan de Duizendknoopstraat zijn
daarmee zijn de (arbeiders)woningen van verschillende
want volgt het strakke, rechtlijnige verkavelingspatroon
van architectuurhistorisch belang vanwege de voor de
typen een uitdrukking van een sociaal-economische
van de polder. De Rietstraat en omgeving heeft steden-
bouwtijd karakteristieke wederopbouw vormgeving en
ontwikkeling in de Noordoostpolder. Ze zijn goede voor-
bouwkundige waarde vanwege het ontwerp met brede
het materiaalgebruik.
beelden van de vroegste woningbouw in Emmeloord,
straatprofielen, waar een groene inrichting onderdeel
gedurende en na de tweede wereldoorlog. Ook ademt
van is, heldere rooilijnen, woningen met voortuinen en
de buurt nog het gedachtengoed waarop het ontwerp
diepe achtertuinen. De woningen aan de Rietstraat en
was gebaseerd.
Zeebiesstraat hebben ensemblewaarde vanwege de situering en de sterke visuele en functionele samenhang tussen de rijtjes met typen A en B.
43
Afb. 59 - Rietstraat 1946.
44
Gaafheid
Zeldzaamheid
Alhoewel de oorspronkelijke hoofdopzet en de samen-
Als oudste woongebied met de eerste permanente wo-
hang van de woningen aan de Rietstraat en omgeving
ningen van Emmeloord heeft het gebied Rietstraat en
duidelijk herkenbaar is, is de gaafheid van het geheel
omgeving een zekere zeldzaamheidswaarde.
aangetast. Op alle fronten is het gebied verschraald: de openbare ruimte, de groenstructuren, de bebouwing. De straatprofielen zijn gewijzigd door onder meer de toevoeging van bejaardenwoningen, parkeervakken en verkeersdrempels; het openbare groen is hierdoor vooral sterk verminderd, en niet zozeer opnieuw ontworpen; de voortuinen zijn deels versteend; de woningen zijn in hoofdvorm weliswaar herkenbaar, maar door de renovaties zo gewijzigd dat het oorspronkelijk ontwerp nauwelijks te ontdekken is. De latere renovaties doen in vormgeving, materiaalgebruik en detaillering afbreuk aan de vroegere architectonische kwaliteit en het karakter van het gebied.
45
Afb. 60 - Voortuinen met haag in de Rietstraat.
46
4. Aanbevelingen Uit voorgaande analyse is gebleken dat het gebied van
Op basis van de vastgestelde waarden, wordt geadvi-
Rietstraat en omgeving hoge cultuurhistorische waar-
seerd genuanceerd te kijken naar de herontwikkeling
den bezit.
van de wijk en de cultuurhistorische waarden te laten
De belangrijkste daarvan zijn:
meewegen in de te maken keuzes voor sloop-behoud.
•
Wijkje van Emmeloord met de eerste permanente
Hieronder volgen enkele aanbevelingen vanuit cultuur-
woningen;
historisch oogpunt:
Hiërarchische en planmatige stedenbouwkundige
•
•
opzet met heldere principes, zoals: - Brede straten (woonstraten noord-zuid en ontsluiting west-oost);
Behoud de waardevolle kenmerken van de wijk en versterk deze waar mogelijk;
•
Herstel en versterk groene inrichting;
•
Herstel bij renovatie de architectonische kwaliteit;
- Groene straatprofielen ;
•
Houd licht, lucht en ruimte in het wijkje;
- Doorgaans strakke verkaveling, soms
•
Behoud de dorpse sfeer;
•
Behoud verschillende tijdslagen;
•
Voeg met een eventuele nieuwe tijdlaag nieuwe
verspringende rooilijnen; - Voortuinen; - Diepe achtertuinen; - Kleinschalige woonblokken;
kwaliteit toe; •
Houd rekening met de stedenbouwkundige opzet.
- Ruimte tussen woonblokken; •
Laagbouw in baksteen met kap;
•
Planmatig ontwerp van verschillende woningtypes;
•
Sobere, zorgvuldige materiaalgebruik en detaillering architectuur;
•
Herkenbare tijdslagen in bebouwing;
•
Dorpse sfeer.
47
Afb. 61 - Zicht op de Rietstraat met onder de Espelervaart.
48
Literatuurlijst Mercatus, De Noordoostpolder – stad Emmeloord: DNA van een stad als bouwsteen voor de toekomst I en II, Emmeloord 2013 Mercatus, Analyse onderdeel ontstaansgeschiedenis, herstructurering Rietstraat, Zeebiesstraat en omgeving, Emmeloord 2021 Logtmeijer, W., Noordoostpolder 75 jaar droog: beeld van een polder, Emmeloord 2017 Loo, J. van, ‘Sloop en renovatie opties voor oudste woningen van Emmeloord: ‘Ik ga hier voor geen goud weg’’, in: De Stentor, 13 april 2021 Pol, J. van der e.a., 50 jaar Mercatus: 50 jaar volkshuisvesting in de Noordoostpolder, Emmeloord 2015 Auteur onbekend, ‘Oudste straat van Emmeloord: platgooien en nieuwbouw of toch opknappen?’, in: Omroep Flevoland, 12 april 2021
Archieven Het Flevolands Archief
Websites https://dnanoordoostpolder.nl/dna-emmeloord https://historischeverenigingnoordoostpolder.nl/ https://mijnstadmijndorp.nl/ http://schatkamer.nai.nl/nl/projecten/noordoostpolder www.ansichtkaartenvandezeebodem.nl/emmeloord www.canonnoordoostpolder.nl/ www.emmeloord.info
49
Colofon Titel Cultuurhistorische waardestelling Rietstraat e.o. Emmeloord
Opdrachtgever Gemeente Noordoostpolder
Samenstelling Gesien van Altena Hannah Geerdink
Redactie Gesien van Altena
Contactgegevens Datum December 2021
Aan de Stadsmuur 79-83 Postbus 531 8000 AM Zwolle 038 – 421 32 57 www.hetoversticht.nl