6.1 Procesvoorstel Samen & Gezond.pdf

Programma Samen å Gezond

Procesvoorstel Portefeuillehouder: L. Verduin Programmamanager: D. van den Born 23 juli 2024

1

Inhoudsopgave 1.

Inleiding......................................................................................................................................3 1.1

Aanleiding - Waarom een programma Samen ÃGezond...........................................................3

1.2

Resultaat - Een programma Samen à Gezond......................................................................... 4

1.3

Leeswijzer....................................................................................................................................4

2.

Maatschappelijke opgaven voor Samen Å Gezond.............................................................. 5 2.1

Landelijke en regionale context.................................................................................................. 5

2.1.1. Propositie Sociaal Domein......................................................................................................5 2.1.2. Integraal Zorgakkoord en Gezond en Actief Leven akkoord................................................ 6 2.1.3. Landelijke Hervormingsagenda Jeugd................................................................................... 7 2.1.4. Ontwikkelingen ten behoeve van participatiewet.................................................................. 7 2.1.5. Strategische Agenda Flevoland..............................................................................................8 2.1.6. Onzekerheid over het Rijksbeleid.......................................................................................... 8 2.2. Lokale context............................................................................................................................8 2.2.1 Rekenkameronderzoek Armoedebeleid 2024......................................................................... 8 2.2.2 Coalitieakkoord 2022-2026 Ambitie 4: meedoen in de samenleving..................................... 9 2.2.3 Ontwerp Omgevingsvisie 2050................................................................................................9 2.2.4. Manifest ‘Een bloeiende polder in 2040’............................................................................. 10 2.2.5.

Strategische raadsagenda: kansengelijkheid en sociale mobiliteit..................................... 11 3.

Werken naar een programma Samen Å Gezond..................................................................12 3.1

Oriëntatiefase.............................................................................................................................12

3.2. Opbouwfase...............................................................................................................................13 3.2.1 Programmaplan: formuleren van strategische doelen ......................................................... 14 3.2.2. Rollen en invloed................................................................................................................. 15 3.3. Uitvoeringsfase..........................................................................................................................15 4.

Randvoorwaarden...................................................................................................................16 4.1. Communicatie............................................................................................................................16 4.2. Monitoring..................................................................................................................................16 4.3. Organisatie............................................................................................................................... 17 4.4

Financiën ................................................................................................................................. 17

4.4.1 Incidenteel programmabudget Samen à Gezond..................................................................17 4.4.2. Structurele middelen ........................................................................................................... 18 4.4.3. Specifieke uitkeringen (SPUK) nationaleoverheid................................................................18

2

1. Inleiding 1.1 Aanleiding - Waarom een programma Samen Å Gezond Vanaf 2019 is er in het sociaal domein projectmatig gewerkt aan ‘Grip op het sociaal domein’. Per 1 januari 2024 is het project ‘Grip op het sociaal domein’ afgerond en is dit project geëvalueerd1. Vanuit de positieve ervaringen van de afgelopen vier jaar willen we het programmatisch werken als methodiek voortzetten. Namelijk, het intensief samen optrekken met de verschillende clusters en externe partijen bracht een positief effect teweeg en tegelijkertijd ontstond er ook de motivatie om gezamenlijk de ambities voor onze inwoners en gemeente te realiseren. Dat willen we vasthouden. Ook bestaat de wens en de behoefte om het gedachtegoed en de resultaten van Grip (onder andere het datagedreven werken en het kostenbewustzijn) te behouden voor de toekomst. Zodat we de groei in de toekomst kunnen afremmen en bijsturen. De laatste jaren hebben met name in het teken gestaan van het voorliggende veld en de domeinen Participatie, Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en Jeugd (voorveld, toegang en het maatwerk). Op deze onderdelen zijn flinke slagen gemaakt en is er grip op data en daarmee ook op het budget ontstaan.

Grote maatschappelijke uitdagingen De komende jaren hebben we grote maatschappelijke uitdagingen voor de boeg, zoals groei van inwoners, de dubbele vergrijzing, de toenemende tweedeling in de samenleving, het langer thuis wonen en de transformatie in het medische domein (denk hierbij aan het Integraal Zorg Akkoord). Die laatste overigens met een forse opdracht voor de gemeente. Dat betekent dat de komende jaren (nog) meer focus moet komen op thema’s, zoals het versterken van kwetsbare buurten, wijken en dorpen, bestaanszekerheid (werk en een huis), de gezondheid van onze inwoners en de zelf- en samenredzaamheid in de samenleving en samenwerking tussen maatschappelijke partners. Programmatisch werken Gemeente breed wordt er inmiddels programmatisch gewerkt. We willen de lijn vanuit Grip op het sociaal domein dan ook borgen binnen deze werkwijze. Er zijn al twee andere beleidsprogramma’s: Wonen & leefbaarheid en Energie & Klimaat. Het voorstel is om daar een derde programma ‘Samen & Gezond’ voor het sociaal domein aan toe te voegen, zodat de integrale en domein overstijgende aanpak (zoals in project “Grip op het Sociaal domein” opgezet) blijft behouden. Het doel van het programma ‘Samen & Gezond’ is inzicht en samenhang creëren in de majeure opgaven in het sociaal domein en verbinding met de fysieke leefomgeving.

Door strategische ambities door te vertalen naar operationele doelen met meetbare indicatoren, kan de gemeenteraad beter op hoofdlijnen sturen. Daarmee kan efficiënter gestuurd worden op de middelen en is beter te controleren aan welke doelen bepaalde activiteiten bijdragen. Hierdoor is het makkelijker om budgetten te koppelen aan de doelen en ambities die gesteld zijn. Met dit procesvoorstel geven we helderheid over de gekozen route en de voorgestelde werkwijze. Het uitgangspunt van het nieuwe programma blijft een vitale en krachtige samenleving, zoals verwoord in het beleidsplan Krachtig Noordoostpolder 2.0 ‘Doen wat werkt!’. De ambities en doelen uit de omgevingsvisie, het coalitieakkoord 2022 - 2026 en het overkoepelende beleidsplan blijven het vertrekpunt.

1 Zie hiervoor de eindrapportage Grip op het sociaal domein. 3

1.2 Resultaat - Een programma Samen ŠGezond We maken een Programma Samen à Gezond met een inhoudelijk programmaplan waarin zes strategische opgaven centraal staan. Het programma vormt een integraal kader voor het bereiken van de doelen voor de strategische opgaven in het sociaal domein. Dit sluit aan bij het toekomstbeeld (2050) uit de nog vast te stellen ontwerp-omgevingsvisie. In het programmaplan worden de ambities en de strategische doelen beschreven en uitgewerkt en welke activiteiten we hiervoor willen ontwikkelen. Deze activiteiten worden vervolgens opgenomen in de begroting waardoor het programma een flexibel instrument blijft. We gaan het programma jaarlijks updaten met nieuwe activiteiten. Deze activiteiten nemen we op in de reguliere P&C cyclus met bijbehorende monitoring. Het (inhoudelijk) programmaplan wordt in het voorjaar van 2025 opgeleverd.

1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 ‘Opgaven voor Samen & Gezond’ gaan we iets dieper in op het waarom van het programma Samen à Gezond. We leggen de verbinding tussen de landelijke, regionale en gemeentelijke context. In hoofdstuk 3 ‘Werken naar een programma Samen & Gezond’ staat het proces beschreven om te komen tot een programma Samen à Gezond. Er wordt beschreven hoe we de strategische doelen gaan definiëren, hoe we deze verbinden aan operationele doelen en welke rollen we als gemeente kunnen nemen. In hoofdstuk 4 ‘Randvoorwaarden’ gaan we in op een aantal voorwaarden die van belang zijn om het programma te laten slagen.

4

2. Maatschappelijke opgaven voor Samen & Gezond In een tijd van individualisering van de samenleving, lijken we te zijn kwijtgeraakt hoe we ervoor zorgen dat we er sámen goed voor staan als samenleving. Als we meer collectiviteit willen, zullen we collectieven moeten aanspreken en faciliteren. Inwoners voelen zich krachtiger als ze er niet alleen voor staan in de uitdagingen van deze tijd. Zich gezien voelen, gehoord en geholpen worden is voor hen een eerste belangrijke stap die kan helpen om weer mee te doen in de samenleving. Dat is de maatschappelijke waarde. Ieders bestaan doet ertoe. En als we willen dat inwoners zelfredzaam kunnen zijn, is samenredzaamheid daarvoor een belangrijke voorwaarde. Immers, je kan pas zelfredzaam zijn als je in moeilijke tijden even terug kan vallen op iemand anders. Door demografische ontwikkelingen, maar ook als gevolg van de individualisering, verwachten we dat de vraag naar ondersteuning en zorg steeds meer toeneemt. Omdat er meer mensen zijn, die over het algemeen minder gezond leven en zich minder gezond voelen, zowel fysiek als mentaal. Denk hierbij aan een stijging van het aantal inwoners met overgewicht en een toename van psychische klachten. Daarnaast zijn er steeds meer oudere mensen. Terwijl de vraag toeneemt, is er minder ondersteuning en zorg beschikbaar, onder andere door krapte op de arbeidsmarkt.

Als gevolg van krapte op de arbeidsmarkt verwachten we dat de druk op mantelzorgers en het netwerk van inwoners toeneemt. Er wordt in toenemende mate aan twee kanten een beroep gedaan op dezelfde inwoner. Enerzijds als vrijwilliger/mantelzorger, anderzijds om actief deel te nemen aan het betaalde arbeidsproces. Kortom, de zorg en de financiering daarvan staat onder druk: er is steeds meer vraag, terwijl er steeds minder zorg en budget beschikbaar is. Als gevolg van deze ontwikkelingen moeten we nadenken over hoe we de gezondheid van onze inwoners op een positieve manier kunnen beïnvloeden om ook de zorg (zowel medisch als het sociaal domein) in de toekomst toegankelijk en betaalbaar te kunnen houden. Diverse ontwikkelingen, zoals het tekort aan arbeidskrachten in de zorg, toename van zorgvragen vanwege dubbele vergrijzing2 en technologische mogelijkheden en de betaalbaarheid van zorg maken het noodzakelijk om de handen inéén te slaan en hier samen op te acteren.

2.1 Landelijke en regionale context In deze paragraaf verwijzen we naar de belangrijkste landelijke en regionale ontwikkelingen die doorwerken naar ons lokale beleid.

2.1.1. Propositie Sociaal Domein In 2021 is de eerste versie van de landelijke propositie ‘De winst van het sociaal domein’ gepubliceerd. Begin 2024 is deze nogmaals bekrachtigd en overhandigd aan de formateur ten behoeve van de vorming van het nieuwe kabinet3. Daarin onderbouwden diverse maatschappelijke partners dat investeren in het sociaal domein zich terug betaalt. Dat heeft zich in de afgelopen jaren al volop bewezen. Maar willen we dit bereiken, dan is de noodzaak van investeren, actueler dan ooit. Omdat het nog niet is gelukt om de beweging te maken naar collectieve antwoorden op de opgaven die de individuele problemen overstijgen, is deze propositie nog steeds actueel. Antwoorden die de overheid niet alleen kan geven, maar waarvoor wel naar de overheid gekeken wordt. Deze propositie 2 Dubbele vergrijzing: relatieve toename van het aantal ouderen en hogere levensverwachting. 3 https://vna.nl/sites/default/files/2021-04/de-winst-van-het-sociaal-domein def.pdf

5

behelst de belangrijkste opgaven in het sociaal domein en over wat gemeenten kunnen doen om een samenhangende aanpak van deze opgaven te versterken. Opstapelende crises vragen om fundamentele stappen In een wereld waarin crises zich opstapelen, is grote druk om op korte termijn fundamentele stappen te zetten. De hoge energietarieven en prijsstijgingen raken een steeds grotere groep inwoners. De vergrijzing zorgt voor zowel meer inwoners met een zorgbehoefte als minder personeel dat die zorg kan bieden. Er is een nijpend woningtekort, zeker voor starters en aandachtsgroepen zoals mensen die uitstromen uit zorginstellingen, arbeidsmigranten en statushouders. Thema’s: bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezond samenleven De propositie is langs drie grote thema’s ingericht die nauw met elkaar samenhangen: bestaanszekerheid bieden, kansengelijkheid vergroten en gezond samenleven versterken. Zo leidt bestaansonzekerheid tot stress die mensen belemmert deel te nemen aan onze samenleving. Het belemmert mensen ook om kinderen goed op te voeden. Een inwoner kan pas echt meedoen aan onze maatschappij als deze zich mentaal en fysiek gezond voelt.

2.1.2. Integraal Zorgakkoord en Gezond en Actief Leven akkoord In het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) maken gemeenten en verschillende zorgpartijen afspraken over te bereiken gezondheidsdoelen voor de komende jaren. Beide akkoorden hangen nauw met elkaar samen. De inzet van het gemeentelijke sociaal domein is daarin onmisbaar en ook cruciaal voor de houdbaarheid van het gehele zorgstelsel in de toekomst: de toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid ervan staan onder druk. In de aanpak van gemeenten staat niet zozeer het aanbod van (curatieve) zorg centraal, maar de gezondheid en het welzijn van de inwoner. Uitgangspunt daarbij is het terugdringen van gezondheidsachterstanden en ‘gezond leven makkelijk maken’ aan de hand van een integrale aanpak op basis van het gedachtengoed van ‘positieve gezondheid’. Over het Gezond en Actief Leven Akkoord Het Gezond en Actief Leven Akkoord (2023) omvat afspraken over het bereiken van een gezonde generatie in 2040: weerbare, gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. Het GALA biedt gemeenten meer mogelijkheden en extra middelen voor een samenhangende aanpak van gezondheidsvraagstukken en een meer afgestemde inzet op de vaak complexe achterliggende factoren van inwoners en het terugdringen van gezondheidsverschillen.

Het doel van dit akkoord is om het Nederlandse zorgstelsel toegankelijk, goed van kwaliteit en betaalbaar te houden. Voor de uitvoering van de afspraken uit het GALA, samen met het Sportakkoord, is van 2023 - 2026 circa C 300 miljoen per jaar beschikbaar voor gemeenten via een Brede Specifieke Uitkering (SPUK). Over het Integraal Zorgakkoord Het Integraal Zorgakkoord (2023) omvat een werkagenda en aansluitend daarop maken samenwerkingspartners in elke regio een Regiobeeld en een Regioplan. Er zijn tijdelijk extra middelen beschikbaar voor de beoogde transformatie. De focus van het IZA ligt op de curatieve zorg, maar waar relevant worden ook de langdurige zorg, publieke gezondheid en het sociaal domein betrokken. In het IZA is afgesproken dat voor gemeenten structureel maximaal C 150 miljoen beschikbaar komt. In de periode van 2023 tot en met 2026 gebeurt dat met een specifieke uitkering (SPUK). Deze SPUK is toegekend aan samenwerkende regio’s. Voor Noordoostpolder is dat regio Flevoland.

6

De regio Flevoland heeft hiervoor een regiobeeld en regioplan opgesteld. Voor de uitvoering hiervan kent de regio Flevoland budget toe aan elke gemeente die zij kunnen inzetten om onderdelen uit het Regioplan Flevoland uit te voeren. In Noordoostpolder zijn er meerdere projecten die concreet bijdragen aan het Regioplan IZA Flevoland en die de komende jaren worden geïntensiveerd. Denk hierbij aan het uitdragen van positieve gezondheid (wordt gebiedsgericht opgepakt), de ontwikkeling van gezondheidsplein “Het Vlie” waarbij actief wordt ingezet op het verbinden van het sociaal en het medische domein, uitvoering van het lokale manifest ‘Een Bloeiende Polder’ met een tweetal integrale buurtaanpakken in Revelsant en Ens, het terugdringen van het huisartsentekort in Noordoostpolder, uitvoering van GALA en uiteraard de uitvoering van ons vigerende beleid.

2.1.3. Landelijke Hervormingsagenda Jeugd Rijk, gemeenten en vele partners in de jeugdhulp hebben in de Landelijke Hervormingsagenda Jeugd (2023) afspraken gemaakt over fundamentele verbeteringen in de jeugdzorg. De Hervormingsagenda Jeugd bevat een groot pakket afspraken om de jeugdzorg te verbeteren en financieel houdbaar te krijgen. Er zal structureel worden geïnvesteerd in de landelijke kwaliteit en effectiviteit van jeugdhulp. Ook komt er een aanpassing van de Jeugdwet, waardoor duidelijker wordt waarvoor kinderen en ouders hulp kunnen krijgen. Gemeenten worden verplicht bepaalde specialistische zorg regionaal in te kopen om beschikbaarheid en continuïteit van zorg beter te organiseren. Er zal minder papierwerk en administratie nodig zijn, zodat medewerkers daar zo min mogelijk tijd aan kwijt zijn. Ook zullen wijkteams worden versterkt en moet betere samenwerking met bijvoorbeeld het onderwijs ervoor zorgen dat kinderen en jongeren meer met collectieve voorzieningen worden ondersteund. Uithuisplaatsingen willen we zoveel mogelijk voorkomen en terugdringen. Dit staat ook opgenomen in de regiovisie Jeugd van de regio Flevoland. Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Noordoostpolder heeft tijdens de algemene ledenvergadering van de VNG (juni 2024) ingestemd met de motie Jeugdzorg van de gemeente Ridderkerk.

De motie betreft een oproep aan het Rijk om de Jeugdzorg (en de plannen van de hervormingsagenda jeugd daarbij) op een reële wijze, met de juiste randvoorwaarden en bijbehorende financiering uit te voeren. De reikwijdte van de jeugdwet moet tijdig worden aangepast, anders staat deze niet in lijn met de geplande/doorgevoerde bezuiniging op de taken per 2026. Voor de gemeente Noordoostpolder is dit heel belangrijk omdat we met het project “Grip op het sociaal domein” veel beoogde maatregelen vanuit de Hervormingsagenda al hebben ingezet. Denk hierbij aan de maatregel rondom de invoering van de Praktijkondersteuner Huisartsen GGZ Jeugd. Wat we konden doen als gemeente hebben we grotendeels al gedaan. Het is daarom de vraag of wij op basis van de hervormingsagenda jeugd deze besparingen nog een keer kunnen halen.

2.1.4. Ontwikkelingen ten behoeve van participatiewet Volgend jaar bestaat de Participatiewet tien jaar. Het Rijk werkt met het ‘Programma Participatiewet in Balans’ aan verbeteringen in de Participatiewet en de uitvoering ervan. De huidige wet is te complex, gaat onvoldoende uit van vertrouwen. Wat nodig is, is eenvoud, menselijke maat en uitvoerbaarheid. Hoe kunnen we als gemeente de bestaanszekerheid van hun inwoners borgen? Naast de inzet voor betaald werk moet er ook aandacht en ruimte zijn voor onder andere passende ondersteuning naar (begeleid) werk, vrijwilligerswerk, opleiding, omscholing of mantelzorg. Met focus op de uitvoerbaarheid zodat inwoners ook meer vertrouwen krijgen in de overheid. Op dit moment is een landelijke wetswijziging in voorbereiding met een reeks van twintig eerste aanpassingen aan de Participatiewet. Die zijn gericht op het tegengaan van een aantal ongewenste effecten van de huidige Participatiewet. Bijvoorbeeld over de stap van bijstand naar werk, of over de

7

inkomenszekerheid. Daarnaast wordt gewerkt aan de herziening van de Participatiewet op de langere termijn. Ook zijn er maatregelen voorzien voor versterking van de uitvoering van de Participatiewet. Kortom, er zijn meerdere ontwikkelingen ten aanzien van de doelgroep van de Participatiewet, de wetgeving en de arbeidsmarkt. Aan het onderzoeksbureau Berenschot is gevraagd onderzoek te doen naar een toekomstbestendige uitvoering van de Participatiewet in Noordoostpolder.

2.1.5. Strategische Agenda Flevoland De provincie Flevoland, het Rijk, de zes Flevolandse gemeenten en het Waterschap Zuiderzeeland werken langjarig samen aan de ruimtelijke ontwikkeling van Flevoland. De Strategische Agenda Flevoland (SAF) en de daarbij horende uitvoeringsagenda zijn daar de bouwstenen voor. In de agenda beschrijven Rijk en regio waar zij de komende jaren naar toe willen werken. De fysieke leefomgeving staat daarbij centraal, maar wordt duidelijk verweven met een maatschappelijk perspectief omdat de ruimtelijke maatregelen samen moeten bijdragen aan brede welvaart voor alle inwoners. De Strategische Agenda Flevoland kent drie belangrijke pijlers: 1. Vitale Kernen 2. Toekomstbestendige Economie 3. Robuust natuurlijk fundament Er moet meer gebeuren dan alleen het stapelen van stenen. De link met het programma Samen & Gezond ligt het meest bij de pijler vitale kernen waar activiteiten in het fysieke en sociale domein samenkomen.

2.1.6. Onzekerheid over het Rijksbeleid Parallel aan dit schrijven is er recent een nieuw kabinet gevormd. Dat betekent dat er onzekerheid is of de ingezette ontwikkelingen de komende jaren worden voortgezet. Worden ze voortgezet, of worden eventueel andere accenten gelegd. En welke financiële middelen komen en blijven beschikbaar voor de uitvoering van de gemeentelijke taken in het sociaal domein?

2.2. Lokale context Ook lokaal zijn er aanleidingen die pleiten voor een integraal kader voor Samen & Gezond.

2.2.1 Rekenkameronderzoek Armoedebeleid 2024 Armoede en bestaanszekerheid staan hoog op de politieke agenda, zowel landelijk als in de gemeente Noordoostpolder. Ons deelplan Minima heeft als ondertitel ‘Iedereen doet mee’. Dat is het doel waaraan we werken en daar staan wij voor. De recente maatschappelijke ontwikkelingen leiden ertoe dat wij staan voor uitdagende opgaven. Het onderzoek geeft de nodige handvatten om deze opgaven aan te pakken. In mei 2024 is het onderzoek4 van de lokale rekenkamer naar het armoede- en minimabeleid gepresenteerd. Het college heeft via een bestuurlijke reactie aangegeven dat: ^ er ruimte is voor verbetering in meten, monitoren en rapporteren; ^ het bereiken van de doelgroep verbeterd kan worden;

4 4-Rvst-Rekenkameronderzoek-Armoedebeleid.pdf rnoordoostpolder.nl)

8

^ ^ ^

de samenwerking met het voorveld beter kan en de toegang doorontwikkeld wordt; de raad gevraagd wordt kaders te stellen voor het doen van onderzoek naar de mogelijkheid van een participatieregeling voor volwassenen; de raad gevraagd wordt om een uitspraak te doen over het opstellen van scenario’s om de inkomensgrens en de normbedragen van de verstrekkingen aan te passen.

Het college komt met een planning incl. prioriteit wat en wanneer wordt opgepakt.

2.2.2 Coalitieakkoord 2022-2026 Ambitie 4: meedoen in de samenleving Ook het coalitieakkoord 2022-2026 van de gemeente Noordoostpolder geeft ambities weer op het gebied van het sociaal domein. “Zorg in de Noordoostpolder blijft beschikbaar, bereikbaar en betaalbaar. We sluiten aan op wat onze inwoners nodig hebben. Door te werken met ‘positieve gezondheid’ kijken we naar wat mensen kúnnen in plaats van naar hun beperkingen. We geven onze partners ruimte door te werken vanuit vertrouwen en zorg op maat. Ons doel is een samenleving waarin iedereen meedoet en zelfstandig is", aldus de centrale ambitie in de paragraaf ‘Meedoen in de samenleving’. De coalitie koos daarbij voor rust en stabiliteit. De komende vier jaren voeren we het vastgestelde beleid ‘Krachtig Noordoostpolder 2.0’ en de onderliggende beleidsplannen uit. Dat doen we binnen de afspraken uit ‘Grip op het sociaal domein’. Uiteraard monitoren we de uitvoering en sturen we bij als dat nodig is. Met het programma Samen & Gezond willen we dan ook de ingezette lijn vanuit Grip op het sociaal domein voortzetten. Het programma is niet primair bedoeld om nieuw beleid te schrijven, maar juist om als gemeente betekenisvol te zijn in de directe leefomgeving van onze inwoners.

Door meer wijkgericht te werken, te verbinden, met inwoners in gesprek te gaan en de gemeentelijke dienstverlening en die van maatschappelijke partners te verbeteren. We integreren hierin de landelijke en regionale ontwikkelingen en doen onze investeringen op het juiste moment. Indien nodig wordt er op specifieke onderwerpen nieuw beleid ontwikkeld dan wel bestaand beleid geactualiseerd.

2.2.3 Ontwerp Omgevingsvisie 20505 Binnen de Ontwerp Omgevingsvisie wordt een toekomstbeeld geschetst waarbij gezondheid een belangrijke pijler is. In deze visie komt het fysieke en sociale domein samen met gezondheid als ‘verbinder’. Met name in de eerste kernopgave “Groei en bloei van dorpen en wijken” komt het sociaal domein aan bod. Namelijk, brede welvaart gaat ook over vitale en gezonde inwoners, over welzijn. Vitale en gezonde inwoners zijn meer sociaal en maatschappelijk betrokken, hebben een beter mentaal incasseringsvermogen en dragen positief bij aan een weerbare samenleving. Er is samenhang tussen (on)gezondheid en ‘afhaken van de samenleving’. Daarnaast komt er extra aandacht voor de kwetsbare wijken door groen, bewegen en ontmoeten. De inwoners in de meest kwetsbare wijken van Emmeloord krijgen extra aandacht om te voorkomen dat de leefomstandigheden teruglopen. Het gaat bijvoorbeeld om ondersteuning in de persoonlijke leefsituatie, het voorkomen van (energie)armoede en het aantrekkelijker en groener maken van de buurten die daarmee uitnodigen tot bewegen, sport, spel en ontmoeten. Er worden diverse deelopgaven genoemd die binnen het programma Samen & Gezond verder uit gewerkt kunnen worden. Voor de kernopgave “Groei en bloei van dorpen en wijken” zijn dit:

5 Ontwerp Omgevingsvisie 9

Deelopgave 1. We bieden iedereen gelijke kansen om (naar eigen vermogen) mee te doen A. Beschikbaarheid van bestaanszekerheid (voldoende werk à inkomen) B. Toegang tot kindcentra (onderwijs à kinderopvang) C. Duurzame energie-investeringen toegankelijk voor iedereen Deelopgave 2. We zorgen dat inwoners zich vitaal en gezond voelen (en zijn) A. Voldoende aanbod voor sport en bewegen (sportvoorzieningen, recreatieve uitloopgebieden etc.) B. Voldoende zorgvoorzieningenAaanbod bieden C. We maken mensen bewust van hun gezondheid (bijv. rookvrije gemeente) D. Voldoende bescherming tegen emissies Deelopgave 3. We nodigen uit tot omzien naar elkaar, samenwerken en pionieren A. Eigen verantwoordelijkheid van bewoners B. Ruimte bieden voor eigen initiatieven C. Gemeenschapszin en poldermentaliteit bevorderen Deelopgave 5. We willen dat voorzieningen toegankelijk, nabij en bereikbaar zijn A. Herinvulling maatschappelijk vastgoed (breder dan kerkenvisie) B. Centrale/gezamenlijke voorzieningen voor dorpen Deelopgave 6. We zorgen voor een goede leefomgeving A. Een aantrekkelijke openbare ruimte met water, groen en voorzieningen (klimaat adaptief, bereikbaar, passend bij de functie van de omgeving)

2.2.4. Manifest ‘Een bloeiende polder in 2040’ Samen met de bestuurders van Carrefour, GGD Flevoland, Mercatus, politie en Zorggroep Oude en Nieuwe Land en de gemeente is verkend hoe zij in de toekomst goede zorg en welzijn in Noordoostpolder kunnen blijven waarmaken. Het resultaat is een manifest dat beschrijft welke manier van samenwerken daarvoor nodig is. Het manifest zet de koers uit richting 2040 en sluit aan bij het gemeentelijk beleid sociaal domein dat beoogt om zorg en welzijn goed en betaalbaar te houden voor degenen die het nodig hebben. Begin 2024 hebben de bestuurders opdracht gegeven om het manifest verder te concretiseren. We starten met twee initiatieven: 1.

2.

In Ens gaan we aan de slag met het bevorderen van gezond leven. Hiervoor werken we samen met maatschappelijke partners in de Noordoostpolder om uitvoering te geven aan het Manifest ‘Een bloeiende polder in 2040’. In 2026 wordt er een nieuw woonzorgcomplex gerealiseerd waarbij zorg en welzijn samen komen. In aanloop daarnaartoe willen we, samen met de inwoners, een gezonde en hechte gemeenschap stimuleren waarbij gezond leven gemakkelijker wordt gemaakt. Positieve gezondheid is hierbij het uitgangspunt. Dit willen we doen op basis van data en door op zoek te gaan naar de succesfactoren om dit later voor de hele polder te realiseren. In de buurt Revelsant te Emmeloord gaan we aan de slag met het verbeteren van de leefbaarheid. In de jaarlijkse burgerpeiling geven inwoners in Revelsant aan dat zij minder prettig en veilig wonen in de wijk. Buurtbewoners staan minder vaak voor elkaar klaar en zij ervaren meer overlast in de buurt. Zij geven ook aan dat er onvoldoende gebeurt aan de leefbaarheid in de buurt. Revelsant scoort daarop het laagste van alle dorpen en wijken in de Noordoostpolder. Het is een gemêleerde buurt waar veel mensen de taal niet machtig zijn.

10

2.2.5. Strategische raadsagenda: kansengelijkheid en sociale mobiliteit Kansengelijkheid en sociale mobiliteit is één van de onderwerpen van de strategische raadsagenda van de gemeente Noordoostpolder. In 2023 heeft er een inspiratiesessie over het onderwerp plaatsgevonden waarbij politicoloog, bestuurskundige en ervaringsdeskundige Tim ’s Jongers een lezing heeft gegeven. Met de raadsleden die betrokken zijn bij dit onderwerp wordt verkend hoe dit onderwerp zich verhoudt tot het programma Samen & Gezond.

11

3. Werken naar een programma Samen & Gezond Het programma zetten we in vier fasen neer. Dit zijn achtereenvolgens de oriëntatiefase, de opbouwfase, de uitvoeringsfase en de afbouwfase. De eerste drie zijn nu van belang en lichten we toe in de volgende paragrafen. Procesopzet 1. Oriëntatiefase: 2. Opbouwfase: 3. Uitvoeringsfase:

neerzetten van de programmaorganisatie en programmalijnen opstellen programmaplan monitoren, bijsturen en verantwoorden

Betrokkenheid gemeenteraad De raad is kaderstellend, faciliterend en controlerend voor het (inhoudelijk) programmaplan.

3.1. Oriëntatiefase Met het afsluiten van het project “Grip het sociaal domein hebben we direct een vooruitblik naar dit nieuwe programma gedaan. Daaruit ontstond de ambitie van het nieuwe programma: “We willen gezondere inwoners en de samenredzaamheid van onze inwoners versterken”. Het voorstel is om dit uit te voeren aan de hand van de onderstaande thema’s:

Bestaanszekerheid bieden door onzekerheid te verminderen

Inkomen, werk en meedoen Wonen Armoede en schulden Asielopvang en opnemen van statushouders Veiligheid In de buurt

12

Met ingang van 1 april 2024 zijn we als voorbereiding op het programma Samen à Gezond gestart met het neerzetten van de programmaorganisatie. Hierbij hebben we geleerd van de projectorganisatie Grip en verkennen we in werkgroepen de programmalijnen bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezond samenleven (ambities en strategische doelen). In het najaar van 2024 willen we samen met de gemeenteraad - in een themabijeenkomst - de programmalijnen, ambities en strategische doelen verkennen. De eerste fase, de oriëntatiefase ligt achter ons. In het eerste kwartaal 2024 hebben we een voorstel voor een programmakader voor het programma Samen à Gezond ontworpen.

r

Programmastructuur NOORDOOSTPOLDER

Ra ndvoorwaa rde n:

- Onderzoek St statistiek

Stuurgroep

- Communicatie

Samen

- Financiën

Gezond

- Monitoring

Programmateam

Kernteam Samen 8t Gezond

Werkgroep

Werkgroep

Bestaanszekerheid^® Kansengelijkheid

Werkgroep Gezond leven

Overkoepelend wordt een (inhoudelijk) programmaplan opgesteld. In het programmaplan beschrijven we de programmalijnen met de bijbehorende strategische opgaven voor de gemeente Noordoostpolder. Ook leggen we de verbinding naar de landelijke en regionale ambities en de andere beleidsprogramma’s Wonen & leefbaarheid en Klimaat & Energie. Daarnaast beschrijven we in het programmaplan hoe we gaan samenwerken (organisatie) en hoe we werken aan communicatie en monitoring.

3.2. Opbouwfase In de opbouwfase worden in het Programmaplan de ambitie en de strategische doelen beschreven. Hierdoor wordt duidelijk waar de raad op kan sturen. Ook leggen we de verbinding naar de landelijke en regionale ambities. We beschrijven in het programmaplan hoe we gaan samenwerken (organisatie), hoe we werken aan de communicatie en welke rollen we als gemeente hebben. Het programmaplan wordt door de raad vastgesteld.

13

3.2.1 Programmaplan: formuleren van strategische doelen Als basis voor het uitwerken van de strategische doelen in het programmaplan dient de Omgevingsvisie en het vigerend beleid in het sociaal domein. De ambitie van het programma is dat we inzetten op gezondere inwoners en de samenredzaamheid van inwoners versterken. De nadruk ligt hierbij op de samenredzaamheid, omdat je pas zelfredzaam kan zijn wanneer je - als je het moeilijk hebt - terug kunt vallen op een ander. Het is daarom nodig om te (blijven) investeren in de sociale cohesie van buurten en dorpen. Er is samenhang tussen (on)gezondheid en het ‘afhaken van de samenleving’. Investeren in vitale en gezonde inwoners loont, alleen al vanuit het perspectief van welzijn. Kansengelijkheid, perspectief voor individuele inwoners en menselijke maat zijn de cruciale bouwstenen. Iedereen doet mee naar vermogen en werkt aan het eigen welzijn en welvaart. De volgende zes strategische opgaven maken onderdeel uit van het programma: 1. 2. 3. 4. 5.

6.

We stimuleren dat er voldoende werk en inkomen beschikbaar komt voor ieders bestaanszekerheid. We vergroten de kansengelijkheid in de samenleving met de focus op onderwijs en op de arbeidsmarkt. We maken gezond leven makkelijker zodat elke inwoner in staat is en blijft deze kansen te benutten. Nieuwkomers in de Noordoostpolder kansen bieden om te integreren in de directe leefomgeving en zo bij te dragen aan de sociale cohesie. Voorzieningen voor inwoners bereikbaar houden door mobiliteitsoplossingen te bieden, of te bevorderen dat we ze samen in stand kunnen houden zodat langer thuis wonen mogelijk wordt. Zo houden we goede kwalitatieve zorg dichtbij. Samen met partners willen we op innovatieve wijze een goed en kwalitatief zorgaanbod behouden, zodat (medische) basiszorg voor iedereen toegankelijk blijft.

Majeure veranderingen binnen het sociaal domein krijgen een plek in het programma. Wanneer nieuwe majeure veranderingen zich voordoen kunnen deze later toegevoegd worden.

ľROGKAMMATlSCH Vv/eRfcEW WAAROM

hoe

xoew we pat sambw? Hoe weřkT

TROGfcAMM/ttiSCX WEKCfW :

MHATI5CH

wwr is AANlíìOWŭí

—i

SAMENHANCt

mxifJAMttATlSCH VUElZttN

/SlÅ-, Ö t ŬRlP Ĵ OPGA*»/ ^ u W ĩiemeiB oMGev/NGS^isie KAMSfN PASSEND coAUTieAmxcD s .ŭRíļmi IN BELEID

sruuRŭeoep

MAATSCHAPPOlįŕE^ÿ

Centrale

ma**

rríĩn PROGRAMnA

TEťAM

TEAM

crqanisatievisie

AANJAQEN ^V' IbíTERNVERBiNDEN OVfeÄ AFOCUWaCN/TPAMS MCtN STRATEGISCHE TteEMA'S PROGRAMMA PROGRAMMA — Kümaat s eweRuie l86PBAAí2HetD 2, WOWEM te we bouwen een

het duurzame la no

ToefcOf^srBtSTewDiGe en

NOORD006TpOCDee

6 programmalijnen OciVo/Uiri

1~r\

iNcu/sieve

OComfortabel* /yS

vu ant woord w/W woo'd

samenlpviNQ

strategische doelen

ĩtff*ootr*r*n) VV,

* ToeKomitbestends en passend rvg voor raad

O toíûímcelÿc ÜXprxeUjH 1 Ĩ O Sewtt»»/ * dicXbi ĩepüe

HMK

proy

PROGRAMMA SAMEN s, G620ND

l

ce we zetten in op meer

G62owDEce inwoners ew we

VER5TĈRICGN SAMENPED2AAMHeiD G STRATEGISCHE DOELEN » we/Ken aan bestaanszekerheid veroŵten Kar\s«n geJýkheid vergroten Kansen rtnanoKornets

DOOCAME DOEIEN AGENDA’S Concreet

İa^RX(xR06P6NJ

MM

Mn

» Realiseren en behouden van

maatschappelijk* voorzieningen

» gezond tenen mattefcjkes maten * bevorderen langer thuis wonen

» goed Kwalitatief zorgaanbod LiZET

PANiëiie

14

3.2.2. Rollen en invloed Het programma bestaat uit drie lijnen met ieder eigen (deel)opgaven waaraan gewerkt wordt. De inzet in capaciteit en middelen kan per programmalijn verschillen. De opgave is in de ene programmalijn concreter dan in de andere lijn. Ook kan de rol van de gemeente per opgave of per activiteit verschillen. Er wordt gewerkt aan majeure opgaven waarbij het belangrijk is om beweging te creëren. Soms is een activiteit lastig uit te voeren, maar heeft het wel een grote impact. Soms levert een activiteit minder op maar geeft wel de juiste richting om beweging te creëren. De gemeente kan verschillende rollen en verantwoordelijkheden hebben in het op gang brengen van de gewenste transformatie. De ene rol heeft een grotere invloed op de doelen dan de ander. En bij de ene rol heeft de gemeente meer invloed op de uitvoering ervan. Hieronder de rol die de gemeente kan hebben gerangschikt van veel invloed naar minder invloed: 1.

2.

3.

4. 5.

6.

3.3.

Eigenaar en beheerder: de gemeente heeft directe invloed op haar eigen organisatie, eigendom en activiteiten. Denk aan de organisatie van de toegang, uitvoering van de gemeentelijke voorzieningen voor de domeinen Jeugd, Wmo, Participatie, Inburgering en Minima. Binnen haar eigen organisatie kan de gemeente directe doelen stellen en zo resultaat bereiken en/of aan anderen het goede voorbeeld geven. Reguleren (regels stellen en handhaven): De gemeente kan regels stellen via bijvoorbeeld het Omgevingsplan, omgevingsvergunningen, verordeningen en beleidsregels. En daarop handhaven. Faciliteren: De gemeente kan Initiatieven uit de samenleving ondersteunen om beweging op gang te krijgen. Bijvoorbeeld door begeleiding of subsidies aan te bieden. Voorbeeld: inwonersinitiatieven. Stimuleren: Het stimuleren van gezondheidsinitiatieven door middel van subsidies. Voorbeeld: versnelling realisatie Het Vlie, JOGG. Informeren: Zorgen voor een heldere en onafhankelijke informatievoorziening voor inwoners en bedrijven om ze te begeleiden in - en te enthousiasmeren voor - de benodigde stappen in het nemen van maatregelen. Voorbeeld: leefstijlpreventie. Samenwerken en partijen bij elkaar brengen: De gemeente kan actief op zoek gaan naar samenwerkingsvormen om doelen te behalen. Bijvoorbeeld de samenwerking rondom het Manifest dat nu uitgewerkt wordt in twee buurtinitiatieven (Ens en Revelsant).

Uitvoeringsfase

In deze fase wordt uitvoering gegeven aan de drie programmalijnen. Het programma is flexibel en wordt jaarlijks gemonitord en bijgestuurd. Hierbij wordt aansluiting gezocht bij de jaarlijkse planning en control cyclus, zodat nieuwe inzichten input kunnen geven aan de programmabegroting en de perspectiefnota.

15

4. Randvoorwaarden 4.1.

Communicatie

Om het programma Samen à Gezond op een goede manier neer te zetten in de gemeentelijke organisatie en daarbuiten is het van belang een helder verhaal te vertellen. Het is belangrijk een eenduidige boodschap uit te dragen en daar regie op te houden. Vragen die daarbij van belang zijn: “Welke boodschap wil de gemeente vertellen en langs welke kanalen wordt dit gedeeld?”, “Wat is de rol van de maatschappelijk partners en de toegang?”, “Wat wordt gedeeld via de gemeentelijke kanalen?”. Het neerzetten van een goede communicatie- en marketingstrategie is belangrijk. De uitvoering daarvan wordt vertaald in een strategisch communicatieplan.

4.2. Monitoring Per programmalijn wordt inzicht gecreëerd in de doelen op korte, middellange en lange termijn. In de uitvoeringsfase wordt jaarlijks gemonitord en bijgestuurd.Net zoals bij de andere twee beleidsprogramma’s Wonen & Leefbaarheid en Klimaat & Energie, zal het programma Samen & Gezond ook een plekje krijgen in de jaarlijkse rapportage Majeure projecten. Er wordt aansluiting gezocht bij de jaarlijkse planning- en control cyclus, zodat nieuwe inzichten input kunnen geven aan de programmabegroting en de perspectiefnota. We hanteren hiervoor de monitor Brede welvaart en het integrale dashboard sociaal domein om de voortgang te monitoren. Hiervoor hebben we binnen het programma een werkgroep monitoring. De verschillende afdelingen, zoals Financiën, Uitvoering sociaal domein, Onderzoek à Statistiek en Beleidsontwikkeling zijn vertegenwoordigd. Daarnaast denken we na over het opzetten van een monitoringsinstrument, zodat we positieve gezondheid bij aanvang en na afloop van de gedane interventies kunnen meten. Hierbij willen we gebruik van het model (spinnenweb) positieve gezondheid. Tot slot kunnen we voor de monitoring gebruik maken van de Sustainable Development Goals (SDG’s). De Sustainable Development Goals (SDG’s), zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030.

Het zijn mondiale doelstellingen en uitgangspunten voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Het gebruik van de SDG’s geeft bovendien de mogelijkheid om te benchmarken met andere gemeenten.

De 17 Sustainable Development Goals

16

4.3. Organisatie De programmaorganisatie splitst zich uit over drie onderdelen: besluitvorming, participatie en de opstelling van werkgroepen, het kernteam en het programmateam. In de opbouwfase werken we de werkgroepen en het kernteam en het programmateam verder uit. In het procesvoorstel schetsen we alvast de besluitvorming en participatie. Met de programmatische inrichting zijn we wendbaar en kunnen we in de toekomst bijsturen wanneer de situatie daarom vraagt. Besluitvorming ^ Gemeenteraad: De gemeenteraad heeft gedurende het traject een kaderstellende, procesbewakende en controlerende rol. De raad stelt met het vaststellen van het procesvoorstel het proces vast om te komen tot een programma Samen & Gezond met een inhoudelijk programmaplan. ^ College van B&W: het college is binnen de kaders van het procesvoorstel bevoegd gezag en stelt de uitgewerkte programmalijnen vast. ^ Stuurgroep: De stuurgroep stuurt op kwaliteit, resultaten, efficiënte en effectieve inzet van middelen (waaronder capaciteit) en samenhang met andere trajecten. De stuurgroep vormt het voorportaal tot (tussen)resultaten en die vervolgens worden aangeboden aan college en raad. Samenstelling: verantwoordelijke bestuurders, ambtelijk opdrachtgever, clustermanager(s) en programmamanager Participatie Een programma opstellen doe je samen.

Niet alleen omdat allerlei belanghebbenden (inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties, andere overheden, ketenpartners et cetera) hun eigen ideeën hebben en veel kennis kunnen inbrengen, maar ook omdat de gemeente niet de partij is die alles realiseert. Daarom is goede externe participatie van belang. Binnen de gemeente Noordoostpolder gebruiken we voor participatie de systematiek van het relevant gesprek (Visie op Participatie en handboek voor Participatie). Deze methodiek zal ook worden toegepast bij de uitvoering van dit programma.

4.4 Financiën 4.4.1 Incidenteel programmabudget Samen å Gezond Vanuit het gedachtegoed Grip op het sociaal domein willen we zo spaarzaam mogelijk omgaan met de financiële middelen. Op voorhand is het daarom niet nodig structureel uitvoeringsbudget te reserveren voor de inhoudelijke lijnen van het programma. Dat volgt wanneer er concrete activiteiten nodig zijn op basis van het inhoudelijk programmaplan. Deze worden dan opgenomen in de perspectiefnota en later in de programmabegroting. Aangezien het programma moet aanjagen, faciliteren en stimuleren is het wel belangrijk dat er ‘werkbudget’ beschikbaar is voor de uitvoering hiervan. Dit budget kan vervolgens ingezet worden ten behoeve van het programma en de ondersteunende diensten zoals communicatie/marketing, monitoring, data/onderzoek en het organiseren van interne en externe bijeenkomsten. We gaan hierbij uit van C 40.000 euro per jaar en in totaal C 160.000 voor de periode 2025 - 2028. We stellen voor de nog beschikbare middelen vanuit het overgebleven projectbudget ‘de kanteling’ ad. C 116.000 en het restant projectbudget ‘Grip op het sociaal domein’ in te zetten voor nieuwe programmabudget ‘Samen & Gezond’. Dit zal verwerkt worden binnen de december begrotingswijziging 2024 als overheveling naar de komende 4 jaren.

17

We lichten hieronder de verschillende beschikbaar gestelde en relevante budgetten verder toe. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen structurele en incidentele middelen.

4.4.2. Structurele middelen Het programma Samen & Gezond is een programma dat breder is dan het sociaal domein. Immers, onderwijs, cultuur en sport en bewegen zijn ook fundamentele bouwstenen. Juist de samenhang tussen de verschillende onderwerpen zorgen voor een synergie. De structurele middelen hiervoor zijn terug te vinden in programma 2 en 6 van de programmabegroting. Jaarlijks investeert de gemeente Noordoostpolder zo’n 4307o van de begroting in het sociaal domein, sport & bewegen en cultuur.

4.4.3. Specifieke uitkeringen (SPUK) nationale overheid Naast de middelen die in de gemeentelijke begroting een plek hebben zijn er specifieke uitkeringen, die beschikbaar zijn gesteld door de rijksoverheid. Deze uitkeringen kunnen worden aangevraagd en op specifieke onderwerpen ingezet worden. SPUK-Energiearmoede 1+2 De SPUK Energiearmoede 1 + 2 zijn door de gemeente Noordoostpolder aangevraagd en toegekend door het ministerie. Voor de eerste SPUK zijn inmiddels acties uitgevoerd in de Gebouwde Omgeving bij de specifieke doelgroep die het betreft. De tweede SPUK is ook toegekend. Hiervoor wordt een plan van aanpak uitgewerkt voor komend najaar. (Lokale) SPUK Integraal Zorg Akkoord Als gemeente Noordoostpolder ontvangen we zowel voor 2024 als voor 2025 een lokaal IZA-budget van c.a. 265.000 euro. Mogelijk is dit voor 2027 ook het geval, maar daarover wordt in de regio Flevoland later een besluit genomen. Het is ook mogelijk dat deze IZA-SPUK later opgenomen wordt in de SPUK GALA. SPUK GALA De brede SPUK is voor alle gemeenten beschikbaar gesteld voor sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis. De stip op de horizon is een gezonde generatie in 2040. Voor de jaren 2023 - 2026 zijn hiervoor incidentele middelen ter beschikking gesteld. Per jaar ontvangen we ongeveer 780.000 euro.

Voor 2026 wordt dit bedrag naar beneden bijgesteld, omdat een aantal onderwerpen dan zijn afgerond. Structureel blijft dan een bedrag van 515.000 euro beschikbaar om een gezonde generatie te blijven bevorderen. (mogelijk) Regiodeal Bloeizones Ens en Revelsant Samen met de gemeenten Dronten en Urk zijn we in voorbereiding op een aanvraag voor de Regiodeal Zwolle. Daarom dienen we als Dronten, Urk en Noordoostpolder een gezamenlijk initiatief in voor de eerste ronde (5e tranche) van de Regiodeal Zwolle. Wanneer deze aanvraag toegekend wordt, creëren we extra budget om te investeren in onze gemeenschappen. Impuls gezonde leefomgeving (subsidie ZonMw) In 2024 hebben we een impuls voor de gezonde leefomgeving aangevraagd. Deze bedroeg max. 40.000 euro en hebben we toegekend gekregen. Deze impuls biedt financiële ondersteuning voor gemeenten die aan de slag willen met een gezonde leefomgeving om zo de gezondheid van inwoners te helpen verbeteren.

18