4.1 Rapport kerkenvisie Noordoostpolder uit Corsa.pdf

tot museum Schokland, De Nederlands Hervormde Kerk in Ens (gemeentelijk monument) nr. 17 is tegenwoordig woning en de Heilige Jozef in Luttelgeest (gemeentelijk monument) nr 39 wordt verbouwd en er komen appartementen in.

Van deze kerken zijn er 7 herbestemd en 2 in religieus gebruik. Twee hiervan zijn bedreigd in het voortbestaan. Het gaat om nr. 24 de H. Isidoruskerk in Nagele (herbestemd tot museum) en nr. 25 de H. Hubertus in Tollebeek (in religieus gebruik).

Ook potentieel beschermen waardige kerken in religieus gebruik zijn bedreigd

Van de potentieel beschermenswaardige kerken in religieus gebruik, in totaal 10 kerken, zijn er 8 bedreigd (80%).

Het cultuurhistorisch onderzoek wijst uit dat voor nog wellicht 12 kerken de gemeentelijke monumentale status overwogen moet worden. Van deze kerken zijn er 9 bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar). Het gaat om de volgende kerken: nr. 1 de Nieuw Jeruzalemkerk in Emmeloord, nr. 13 de Ontmoeting, Emmeloord, nr. 22 de Hervormde Kerk Nagele in Nagele, nr. 27 Una Sancta in Espel, nr. 31 de Ontmoetingskerk in Creil, nr. 34 de Heilige Servatiuskerk in Rutten, nr. 40 de Schakel in Luttelgeest, nr. 44 de Verlosserkerk in Marknesse en nr. 48 de Protestantse Kerk Kraggenburg in Kraggenburg, waarvan er nog 7 in religieus gebruik zijn. Daarbij adviseert de architectuurhistoricus om voor 9 kerken de status ‘beeldbepalend pand’ toe te kennen.

Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

Nr.

Kerk

Plaats

Funct. Monu. Urgentie

Nr.

Kerk

Plaats

1

Nieuw Jeruzalemkerk

Emmeloord

​

26

Protestants Kerkcentrum

Tollebeek

​

2

Het Baken

Emmeloord

​

27

Una Sancta

Espel

​

3

De Hoeksteen

Emmeloord

28

Verrijzenis des Heren

Espel

4

Baptistengemeente de Regenboog

Emmeloord

29

Burgwalkerk

Creil

5

Doopsgezinde gemeente Emmeloord

Emmeloord

30

Heilige Nicolaas

Creil

6

Koninkrijkszaal

Emmeloord

31

Ontmoetingskerk

Creil

7

Vrije Baptistengemeente de Fontein

Emmeloord

​

32

Voormalige GKv

Creil

​

8

Yunus Emre Moskee

Emmeloord

​

33

Emmaüskerk

Rutten

​

9

Assalaam Moskee (Moskee As-Sàlaam)

Emmeloord

​

34

Heilige Servatius

Rutten

​

10

De Rank

Emmeloord

​

35

Gereformeerde Kerk

Rutten

​

11

Heilige Michaël

Emmeloord

​

36

Bantsiliek

Bant

​

12

Moriakerk

Emmeloord

​

37

Gereformeerde Kerk

Bant

​

13

De Ontmoeting

Emmeloord

38

Hervormde Kerk

Bant

14

Nieuw Apostolische Kerk

Emmeloord

​

39

Heilige Jozef

Luttelgeest

​

15

Pro Rege

Emmeloord

​

40

De Schakel

Luttelgeest

​

16

Apostolisch Genootschap

Emmeloord

​

41

Gereformeerde Kerk

Luttelgeest

​

17

Hervormde Kerk Ens

Ens

42

Heilige Maria Sterre der Zee

Marknesse

18

t Gebouwtje

Ens

43

Het Anker

Marknesse

19

Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand

Ens

44

Verlosserkerk

Marknesse

20

De Zaaier

Ens

45

Gereformeerde Gemeente

Marknesse

21

De Ruimte

Nagele

46

De Kandelaar

Marknesse

22

Voormalige hervormde kerk

Nagele

47

Heilige Johannes de Doper

Kraggenburg

23

De Akker

Nagele

48

Protestantse Kerk Kraggenburg

Kraggenburg

24

Heilige Isidorus

Nagele

49

Enserkerk

Schokland

25

Heilige Hubertus

Tollebeek

​

?

?

Functie:

36

Funct. Monu. Urgentie

​

Monument:

Urgentie:

Religieus gebruik

Rijks

Geen urgentie

Herbestemd

Gemeentelijk

Urgentie op termijn

Leegstaand

Acute urgentie

Urgentie om actie te ondernemen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

37

Of een kerk bedreigd wordt in het voortbestaan, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruiker. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het huidige religieuze gebruik, als voor ombuiging naar een combinatieof nevengebruik en herbestemming. Niet alle kerken hebben een heldere toekomstverwachting. Nadenken over de toekomst van kerken en andere gebedshuizen verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & gebed, als plaats van samenkomst, als baken in de buurt, als plek van ‘zijn’, economisch/ als vastgoed object en als kristallisatiepunt van cultuur (Kerkenvisies feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed).

Hoe urgent het is om actie te ondernemen hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. Maar ook de eerdergenoemde waarden wegen mee.

“Wij zijn een grote en jonge gemeenschap die nog steeds groeit. Met name veel jongeren in deze tijd zoeken naar zingeving. Een deel van het gebouwencomplex wordt verhuurd aan een jongerencentrum.” “De kerk is van belang voor de leefbaarheid van het dorp. Als je gepensioneerd bent, is dit een mooi sociaal gebeuren. We willen de kerk graag houden als ontmoetingsplek.” “Omzien naar elkaar is belangrijk. De wijkdames zijn allen verantwoordelijk voor een gedeelte van de gemeenschap. Lief en leed, ze bellen leden en gaan langs.”

Rutten

Urgentie

33

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Geen urgentie Urgentie op termijn Acute urgentie Herbestemd Onbekend

Bant Creil

32

37

30

31

29

Nieuw Jeruzalemkerk

23

De Akker

2

Het Baken

24

Heilige Isidorus

3

De Hoeksteen

25

Heilige Hubertus

4

Baptistengemeente de

26

Protestants Kerkcentrum

Regenboog

27

Una Sancta

Doopsgezinde gemeente

28

Verrijzenis des Heren

Emmeloord

29

Burgwalkerk

6

Koninkrijkszaal

30

Heilige Nicolaas

7

Vrije Baptistengemeente

31

Ontmoetingskerk

de Fontein

32

Voormalige GKv

8

Yunus Emre Moskee

33

Emmaüskerk

9

Assalaam Moskee

34

Heilige Servatius

(Moskee-As-Sàlaam)

35

Gereformeerde Kerk Rutten

10

De Rank

36

Bantsiliek

11

Heilige Michaël

37

Gereformeerde Kerk Bant

12

Moriakerk

38

Nederlandse Hervormde

13

De Ontmoeting

14

Nieuw Apostolische Kerk

15

Pro Rege

16

Apostolisch Genootschap

21

21

De Ruimte Nagele

22

Voormalige hervormde Kerk

24

5

38 36

1

Nagele

38

34

35

Emmeloord

Espel 28

6

12

27

14

9

7 10

8

11

13 16 15

1

5 3

4

2

Tollebeek 25 26

Kerk Bant 49

Enserkerk

Nagele 22 23 49

17

Hervormde Kerk Ens

18

‘t Gebouwtje

19

OLV van Altijddurende Bijstand

20 39

Luttelgeest

40

39

41

41 42

40

43 44

Marknesse

45 46

46 45

47

42 44

48

43

Van de 10 kernen rondom Emmeloord De Zaaier dreigen er 7 kernen hun enige overgebleven Heilige Jozef dorpskerk te verliezen. Het gaat om De Schakel de dorpen: Creil, Espel, Kraggenburg, Gereformeerde Kerk Luttelgeest Luttelgeest, Bant, Nagele en Rutten. Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee Als deze kerkgebouwen verdwijnen Het Anker of een zogenaamde ‘onomkeerbare’ Verlosserkerk herbestemming krijgen (een functie Gereformeerde Gemeente Marknesse waardoor de ontmoetingsfunctie van het De Kandelaar kerkgebouw onomkeerbaar verloren gaat, Heilige Johannes de Doper zoals bijvoorbeeld bij de woonfunctie), Protestantse Kerk Kraggenburg dan zullen toekomstige generaties nooit meer in hun dorp in een kerkgebouw bijeen kunnen komen voor bijzondere of gewone gelegenheden.

Kraggenburg 47 48

Ens 17 18

39

20 19

Van 7 van de 10 dorpen rondom Emmeloord is de laatste dorpskerk bedreigd

Zwarte bolletjes zijn herbestemde kerken. De H. Isidorus (24), is de enige herbestemde kerk die is bedreigd in het voortbestaan. Het museum is geheel afhankelijk van vrijwilligers.

7.

Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse De inhoud van deze SWOT analyse (SterkteZwakten-Kansen- Bedreigingen) komt voort uit de gesprekken met kerk- en moskee eigenaren, de workshop met de ambtelijke collega’s van relevante beleidsvelden en met verbindingsfuncties en de bijeenkomst met kerkeigenaren. Aangevuld met de onderzoeksresultaten.

‘Eendracht’ De klokkentoren van het Protestants kerkcentrum in Tollebeek. In de toren hangt de klok met het opschrift Concordia het Latijnse woord voor eendracht. Die eendracht wordt in de praktijk gebracht door de vroege samenwerking tussen Gereformeerden en Hervormden in Tollebeek, maar ook door de Tollebeekse traditie dat bij een uitvaart de klokken van de Protestantse Kerk en de Katholieke kerk samen de dode uitluiden.

40

Algemeen

7. Onderzoeksresultaten: SWOT

Sterkte

Zwakte

Kansen

Bedreigingen

Ondernemende mentaliteit is kenmerkend voor de polderbewoners en ook aanwezig in religieuze gemeenschappen.

Door de ontkerkelijkingstrend gaan steeds minder mensen naar de kerk, de gemiddelde leeftijd van kerkgangers is in het algemeen hoog. Het is moeilijk om bestuursleden te vinden. Financiën lopen terug en onderhoud van het gebouw staat onder druk.

Door corona zijn kerken hun diensten ook gaan streamen. Hiermee bereiken ze meer mensen, die ook financieel doneren.

Na corona minder kerkbezoekers, het ritme om op zondag naar de kerk te gaan is doorbroken geraakt. Hierdoor versnelde fysieke leegloop van kerkgebouwen.

Kerken lopen voorop in samenwerking, al vanaf het begin van de Noordoostpolder.

Tussen nu en 15 jaar is voor 20 religieuze gebouwen (41%) de toekomst onzeker. Dit terwijl al 39% van de kerken is herbestemd. Over 15 jaar is naar verwachting nog slechts 20%, 10 kerken, in religieus gebruik.

Het kerkenvisietraject maakt de ‘kerkenopgave’ duidelijk en genereert energie bij de betrokken partijen om krachten te bundelen om proactief over bedreigde kerken na te denken en om in actie te komen.

Relatief veel kerkgemeenschappen zijn niet heel sterk gehecht aan hun eigen gebouw. Dit is een risico voor het behoud van kerkgebouwen. Kerken, bakens in het landschap en de dorpen en buurten, zijn vaak ook voor niet-kerkleden emotioneel belangrijk.

Veel kerken hebben allerlei bijruimten die ook goed inzetbaar zijn voor niet-kerkelijke activiteiten.

Kerken zijn in het algemeen lastig te verduurzamen gebouwen.

Verduurzamen van het kerkgebouw is bij alle kerken een hot topic, vanwege de hoge stookkosten. Dit biedt kansen om gezamenlijk op te trekken en maatregelen te nemen.

Hoge stookkosten.

Omdat veel kerken bijruimten hebben of een groot deel van de week leeg staan, biedt dit kansen voor nevenfuncties. De gemeente Noordoostpolder kan onderzoeken of reeds gesubsidieerde sociaal-maatschappelijke functies ( zoals mfa’s) wellicht verplaatst kunnen worden naar kerkgebouwen. In plaats van appartementen in de kerk, kunnen dan minder interessante mfa’s wellicht worden herbestemd.

In 7 dorpen dreigt de laatste kerk die nog in religieus gebruik is, te verdwijnen. Ook de ontmoetingsfunctie van een kerkgebouw in een dorp ( voor bijvoorbeeld grote begrafenissen) gaat dan verloren.

De kerken spelen een een belangrijke rol in het DNA van de Noordoostpolder. Zowel als bakens in het landschap, als architectonisch en stedenbouwkundig en maatschappelijk.

41

7. Onderzoeksresultaten: SWOT

42

Sterkte

Zwakte

Kansen

Bedreigingen

Veel kerken stellen hun gebouw beschikbaar (tegen lage huur) voor kerkkoren, vergaderingen van VVE’s, bridgeverenigingen etc.

Bedreigde kerkgemeenschappen worstelen met het vraagstuk over de toekomst. Zowel emotioneel is het ingewikkeld als inhoudelijk. Er komt veel kennis en ervaring bij kijken om na te denken over een toekomstbestendig scenario voor de kerk als het ledenaantal blijft afnemen.

Kerkbesturen geven aan mee te willen doen met een vervolgtraject om met elkaar en de gemeente Noordoostpolder over de kerkenopgave verder op te trekken om krachten te bundelen.

De cultuur-historische analyse van de kerkenvisie (hst 4) geeft aan dat het religieus erfgoed in Noordoostpolder onvoldoende is beschermd. Als onbeschermde kerken nu worden verkocht, dan is er geen sloopbescherming. Dit is een risico voor het “DNA van de polder’.

Moskeeën zijn stabiel of groeien.

Bij lokale initiatieven voor een leegkomende kerk kan het zijn dat hulp en/of begeleiding van de gemeente of bepaalde expertise, die nodig is om het initiatief verder te brengen, ontbreekt.

Er wordt een nieuwe visie op toerisme gemaakt, recreatieve en/ of overnachtingsfuncties voor leegkomende kerken zijn wellicht mogelijk.

De maatschappelijke bestemming is weleens te ruim. Nu kun je woonzorg in een kerk binnen de maatschappelijke bestemming ontwikkelen, waarmee de ontmoetingsfunctie vervalt. De vraag is of dit wenselijk is. Er ontstaan dan zogenaamde onomkeerbare herbestemmingen. Toekomstige generaties kunnen de kerk nooit meer in en dorpen hebben geen kerk als ontmoetingsruimte meer.

Kerken en moskeeën dragen in belangrijke mate bij op sociaalmaatschappelijk gebied. Zij bezoeken zieken, bestrijden eenzaamheid, helpen mensen inburgeren, zetten zich in voor vluchtelingen en mensen die in armoede leven.

Er is een tekort aan (goede) predikanten en die maken het verschil.

Er zijn inspirerende voorbeelden van kerken die na of naast de religieuze functie creatieve oplossingen vinden om de kerk voor de gemeenschap te behouden. Zoals de Bantsiliek en kerken in Espel en Creil waar dorpsbewoners donateur zijn.

Er is veel druk vanuit behoefte aan meer woningen op kerkgebouwen. Herontwikkeling is populair.

Sterkte

7. Onderzoeksresultaten: SWOT

Zwakte

Kansen

Financiële situatie van de kerken in het algemeen redelijk, maar veel kerkbesturen moeten wel creatief of heel zelfredzaam zijn om dit vol te houden. Door de relatief korte geschiedenis van de kerken is er in het verleden, zoals op veel andere plekken in Nederland wel is gebeurd, geen groot vermogen opgebouwd in de vorm van nalatenschappen: landerijen, panden etc.

Een aantal kerkbesturen heeft een subsidie aangevraagd om deskundige ondersteuning te krijgen bij het nadenken over een duurzaam toekomstperspectief.

Knelpunt bij verhuur van het kerkgebouw voor koren, bridgeverenigingen etc is dat dit zwaar rust op vrijwilligers. Er zijn geen betaalde krachten om dit te regelen.

Er zijn veel subsidiemogelijkheden voor verduurzaming. Het energie expertise centrum Flevoland zou wellicht hierin een rol kunnen spelen.

Moskeeën worstelen deels met andere vraagstukken dan de meeste kerken: ze willen uitbreiden, hebben beveiligingsproblemen, taaluitdagingen en vinden het lastig om contact te krijgen met het COA om nieuwe instroom van gelovigen te bereiken.

Een multi-functionele accommodatie (mfa) ontvangt subsidie van de gemeente. Kan een kerk, als daar vergelijkbare en passende functies worden opgenomen, hier ook subsidie voor ontvangen?

Nagele is een proeftuin voor een nieuw warmteprogramma met opslag van warmte in een waterbuffer. Wellicht ook een optie voor kerken (duurzamer en goedkoper verwarmen).

43

Bedreigingen

Emmeloord Sterkte

7. Onderzoeksresultaten: SWOT

44

Zwakte

De kerken in Emmeloord zijn nauw verbonden en organiseren van alles gezamenlijk, zoals: ‘lichtjes voor de polder’, ‘Hart voor de polder’en ‘Hart en Vrouw’.

Kansen

Bedreigingen

Verschillende kerkgemeenschappen (met en zonder gebouw) in Emmeloord zijn op zoek naar passende huisvesting: ofwel omdat de kerk te groot is, ofwel te klein of omdat de kerkgemeenschap een eigen gebouw zoekt. Wellicht kan matching van deze partijen leiden tot meer kerken passend in religieus gebruik.

Dorpen Sterkte

Zwakte

Kansen

Sterke gemeenschapszin, in sommige dorpen wordt bijv. veel geld opgehaald voor gewenste dorpsinitiatieven (als een buurtsuper met mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt of een multi-functionele accommodatie)

Dorpsraden en kerken soms onvoldoende op elkaar afgestemd. Kerken en kansen/bedreigingen niet altijd voldoende in beeld bij het dorp en de politiek.

Er zijn inspirerende voorbeelden van kerken die na of naast de religieuze functie creatieve oplossingen vinden om de kerk voor de gemeenschap te behouden. Zoals de Bantsiliek en de kerk in Espel waar dorpsbewoners donateur zijn.

Samenwerking over kerkmuren heen. ‘De laatste kerk’ in dorpen wordt in veel gevallen beschikbaar gesteld aan andere denominaties die hun kerk in het dorp moesten sluiten. Zo kunnen bewoners vanuit het eigen dorp begraven worden.

In alle dorpen zijn meerdere kerkgebouwen die al zijn herbestemd of vragen om een passende herbestemming. In relatief kleine dorpen zijn herbestemmingsmogelijkheden beperkt als alleen wordt gekeken naar sociaalmaatschappelijke voorzieningen voor het dorp zelf.

Bedreigingen

8. Onderzoeksresultaten: Dorpsavonden In het voorjaar van 2023 zijn de uitkomsten van het kerkenvisietraject gepresenteerd in een informerende en daarna op 17 april 2023 in een oordeelsvormende bijeenkomst aan de Commissie Bestuur Financiën en Economische zaken van de gemeenteraad van Noordoostpolder Daar is de wens geuit om een extra stap aan het Kerkenvisieonderzoeksproces toe te voegen en ook de 10 dorpen te informeren en te betrekken. Zowel bewoners als de Dorpsbelangen van de dorpen. Er zijn twee avonden georganiseerd. De eerste avond vond plaats in De Zaaier, de kerk van de Protestantse gemeente Ens. Op deze avond waren dorpsbewoners en de Dorpsbelangen van Marknesse, Kraggenburg, Ens, Nagele en Tollebeek uitgenodigd. Op de tweede dorpsavond waren de bewoners en dorpsbelangen van Espel, Creil, Rutten, Bant en Luttelgeest welkom in de Bantsiliek in Bant. Op beide avonden was er een ruime opkomst. Ieder dorp was vertegenwoordigd door leden van het dorpsbelang en Dorpsbewoners. Ook de eigenaren van enkele kerken waren aanwezig.

45

Naast informatie over het kerkenvisietraject tot dan toe: het gevolgde proces, de uitkomsten en de gewenste vervolgstappen vanuit kerkeigenaren, was er op de avonden veel ruimte gereserveerd voor het gesprek met alle dorpsvertegenwoordigers. De bezoekers van de dorpsavonden waren enthousiast over het initiatief vanuit de gemeente om een kerkenvisie op te stellen. Het besef dat de laatste dorpskerken nu bedreigd zijn in het voortbestaan kwam aan of was al wel bekend. Er werd gereageerd: “Zonder kerk is een dorp niks meer dan een groepje huizen’. De meeste aanwezigen gaven aan het belangrijk te vinden om nu, 5 voor 12, met alle betrokkenen te proberen om voor deze kerkgebouwen een duurzame oplossing te vinden, waarbij de kerk voor het dorp behouden blijft. Als ontmoetingsruimte. Er is binnen de dorpen al vaak over gesproken en nagedacht, maar men wil nog wel een poging wagen. Mits alle betrokkenen, inclusief de gemeente aan boord zijn. Tegelijkertijd werd aangeven dat er veel dynamiek is en kerken er soms al slecht bijstaan of op de nominatie voor verkoop staan, het is daarom belangrijk om met alle betrokken partijen, inclusief de gemeente, snel door te pakken.

De dorpsavond in De Zaaier in Ens voor de zuidelijke dorpen. (foto: Omroep Flevoland)

Aan de hand van vijf stellingen werd de dorpen gevraagd om hun visie op de dorpen en de dorpskerken. Hieronder zijn aan de hand van de stellingen de belangrijkste opbrengsten van de dorpsavonden weergegeven. Stelling 1: Kerken zijn bakens in het landschap en bepalen de identiteit en herkenbaarheid van de dorpen en buurten. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met de ontstaansgeschiedenis van de polder. Veel kerken zijn bepalend voor het beeld van de dorpen en daarmee de identiteit van de dorpen. De gemeente heeft geïnvesteerd in het onderzoek naar het DNA van de polder. Van de gemeente wordt dan ook verwacht een stapje extra te doen als het gaat om het behouden van dit DNA. Zowel beleidsmatig als financieel.

8. Onderzoeksresutltaten: Dorpsavonden

Tegelijkertijd wordt ook aangegeven dat het voor sommige dorpen heel lastig is om alle beeldbepalende kerken te behouden, sommige kerkgebouwen zijn in technisch slechte staat en er zijn beperkte opties voor herbestemming. Daarvan moet je durven zeggen dat sloop ook een optie is. Dit kan pas na zorgvuldig onderzoek, daar was iedereen het over eens. Het geduld wordt hierbij wel op de proef gesteld geven sommige dorpsbewoners aan. In enkele gevallen staan kerkgebouwen er slecht bij, een bouwval is storend en kan wellicht beter plaats maken voor nieuwbouw van woningen, maar dan gebeurt er niets. Stelling 2: We koesteren de maatschappelijke bestemming van de overgebleven (laatste) kerken. Tenminste 1 dorpskerk willen we openhouden als ontmoetingsruimte en als ontmoetingsruimte doorgeven aan volgende generaties. Op beide avonden is iedereen het eens met deze stelling. Er zijn in dorpen al goede voorbeelden van samenwerkingen tussen dorp en kerken onderling rondom de laatste dorpskerk. Het gebruik kunnen maken van een kerk in het dorp voor hoogteen dieptepunten in het leven wordt erg belangrijk gevonden.

46

De aanwezigen geven aan dat voor het openhouden het belangrijk is gebruik te maken van de energie in de dorpen en de lokale initiatieven. De gemeente moet hierin een ondersteunende rol hebben. Tegelijkertijd is men ook realistisch over de financiële consequenties. In veel dorpen is er al een ontmoetingsruimte in de vorm van een MFC. Het ook nog open houden van een (monumentaal) kerkgebouw is een financiële uitdaging. Ook is de conclusie dat het maatwerk is, per dorp is de situatie verschillend. Stelling 3: Als er geen passende maatschappelijke invulling voorhanden blijkt, is een woon-of werkbestemming in de kerk beter dan sloop. Door de aanwezigen worden diverse voorbeelden van kerken in de dorpen genoemd die een woon- of werkbestemming hebben gekregen. Op deze manier zijn beeldbepalende gebouwen behouden. Het onderbrengen van maatschappelijke woonvormen als zorgwonen of woonvormen van ouderen zouden een tussenvorm kunnen zijn. Ook hier wordt aangegeven dat de financiële haalbaarheid en de technische staat van de gebouwen een rol speelt.

Stelling 4: De gemeente pakt de rol op van inspirator en initiator en komt tot een gezamenlijke projectgroep van kerkbesturen, afvaardigingen van de dorpen en de gemeente. Als reactie op deze stelling werd op beide avonden aangegeven dat tot op heden de energie en inspiratie voor initiatieven in de dorpen veelal vanuit de dorpen zelf komt. Voor het vervolg van de kerkenvisie is het daarom belangrijk om een grote rol bij de dorpen neer te leggen. Het is belangrijk dat de gemeente daarin ondersteunt. Door constructief meedenken, maar ook in financiële zin. Vanaf nu is het belangrijk dat er gezamenlijk voortvarend vervolgstappen worden genomen waarbij de gemeente initieert en faciliteert. En dat er tempo wordt gemaakt, voordat kerkgebouwen qua bouwkundige staat verder verslechteren of dat ze al verkocht worden.

De dorpsavond voor de noordelijke dorpen in De Bantsiliek

8. Onderzoeksresutltaten: Dorpsavonden

Stelling 5: Kerken zijn bakens in het landschap en bepalen de identiteit en herkenbaarheid van dorpen en buurten. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met de ontstaansgeschiedenis van de polder. We gaan samen met kerkeigenaren en bewoners op zoek naar een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken. We koesteren de maatschappelijke bestemming van de overgebleven (laatste) kerken en zetten in op behoud van de ontmoetingsfunctie. Dit zien wij als raad als een overkoepelend belang voor de gemeente Noordoostpolder. De aanwezigen waarderen het dat er vanuit de gemeente aandacht is voor de problematiek rondom de kerken en voor het feit dat de verantwoordelijkheid daarvoor breder wordt gevoeld dan dat de kerkeigenaren en dorpen hier alleen voor staan. De gemeente heeft instrumenten en middelen die samen met de creativiteit vanuit de dorpen en ideeën uit de rest van het land moeten worden ingezet om tot oplossingen te komen. Vanuit de dorpen is de wens om samen met de gemeente de handschoen op te pakken om voortvarend aan de slag te gaan. Daarbij moeten uiteindelijk ook (evt. gedurfde) keuzes worden gemaakt voor de toekomst van de

47

kerken. Iedereen kan zich vinden in het voorstel dat een jaar wordt uitgetrokken om voor de laatste dorpskerken oplossingen te vinden om ‘de dorpskerken voor het dorp te behouden’. Per dorp is de situatie verschillend. Hier moet aandacht voor zijn. Tegelijkertijd zijn er overkoepelende kansverkenningen mogelijk. Het is mooi en nodig om het gezamenlijk aan te pakken.

De Zaaier Kunstenaar G. van der Linde maakte een geëmailleerd kunstwerk voor de Heilige Michaël ter gelegenheid van het 25 jarig bestaan van de parochie in 1970. Het werk verbeeld de Noordoospolder met daarin de Poldertoren duidelijk afgebeeld. Op de voorgrond is een zaaier te zien, een verwijzing naar de nieuwe agrarische geschiedenis van de polder én naar het Bijbelse beeld van de zaaier die de wereld ingaat om het Goede Nieuws te zaaien. Maar die in goede aarde werd gezaaid, is hij die het woord hoort en begrijpt en daarom vrucht draagt: bij de één is de opbrengst honderdvoudig, bij een ander zestigvoudig en bij een ander dertigvoudig. (Mattheus 13:23)

48

9. Conclusies & aanbevelingen Conclusie 1. Religieus erfgoed ernstig bedreigd 1a. Over 15 jaar naar verwachting nog slechts 20% van de kerken in religieus gebruik Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken onzeker. In de komende 15 jaar is de verwachting dat 66% van de 30 kerkgebouwen met een religieuze functie, deze zullen verliezen. Dit betekent dat in 2037 naar alle waarschijnlijkheid nog 10 gebouwen van de 49 religieuze gebouwen zeker in religieus gebruik zijn. Deze kerken en moskeeën zijn merendeels vitale gemeenschappen en zullen naar verwachting stabiel blijven of zelfs groeien. Dit betekent dat dat in de komende 10 tot 15 jaar voor circa 20 kerkgebouwen een andere functie of een nevenfunctie (naast kerkelijk gebruik) zal moeten worden gevonden. Ook de sloop van kerkgebouwen kan hierbij aan de orde zijn. 1b. Alle monumentale kerken in religieus gebruik zijn bedreigd Noordoostpolder kent 3 rijksmonumenten, waarvan 1 nog in religieus gebruik en 8 gemeentelijke monumenten, waarvan 6 nog in religieus gebruik. Zowel de rijksmonumentale als alle gemeentelijk monumentale kerken in religieus gebruik ( 100%) zijn bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar).

1c. Ook potentieel beschermenswaardige kerken in religieus gebruik zijn bedreigd Het cultuurhistorisch onderzoek wijst uit dat voor nog wellicht 12 kerken de gemeentelijke monumentale status overwogen kan worden. Van deze kerken zijn er 9 bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar). Daarbij adviseert de architectuurhistoricus om voor 12 kerken de status ‘beeldbepalend pand’ toe te kennen. Van deze kerken zijn er 8 herbestemd en 4 in religieus gebruik.

49

3 hiervan zijn bedreigd in het voortbestaan. Van de potentieel beschermenswaardige kerken in religieus gebruik, in totaal 12 kerken, zijn er 9 bedreigd. 1d. Van 7 van de 10 dorpen rondom Emmeloord is de laatste dorpskerk bedreigd Van de 10 kernen rondom Emmeloord dreigen er 7 kernen hun enige overgebleven dorpskerk te verliezen. Het gaat om de dorpen: Creil, Espel, Kraggenburg, Luttelgeest, Bant, Rutten en Nagele. Voor de aantrekkingskracht en leefbaarheid van deze kernen op de lange termijn is het belangrijk om de ontmoetingsfunctie van deze kerkgebouwen te behouden en om op zoek te gaan naar nevenfuncties en op termijn wellicht herbestemmingen die dit mogelijk maken. Te denken valt hierbij aan culturele en sociaalmaatschappelijke functies. Wellicht kan de uitbreiding van sommige kernen hiervoor een beter draagvlak geven dan nu het geval is. Alternatief dient de voorzieningenstructuur in de dorpen onder de loep genomen te worden en moeten keuzes worden gemaakt tussen een teveel aan gebouwen. Door in de meest waardevolle gebouwen publieke functies onder te brengen, kan de gemeente Noordoostpolder met hetzelfde geld 2 vliegen in 1 klap slaan. Behoud en het beleven van religieus erfgoed in combinatie met de huisvesting van maatschappelijke functies.

9. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 1 Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen

Aanbeveling 2 Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio.

Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte van de buurt of kern waar de kerk staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe (neven)functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Bij een verkoop en herbestemming speelt dit in mindere mate.

Ook op provinciaal of regionaal niveau kunnen kansen zijn of ontstaan voor leegkomende kerken. Er wordt bijvoorbeeld nieuw beleid opgesteld voor recreatie, maar ook cultureel toerisme of het ondersteunen van migrantenarbeiders zijn wellicht mogelijkheden. Het is goed om bij neven- en herbestemmingen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken.

Denken in ‘kerken als kansen’!  De gemeente Noordoostpolder kan integraal kijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen gezondheidsen/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaal-maatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Noordoostpolder, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentale kerk, kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld, kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale domein nadere studie. Soms staat er een (nieuw) dorpshuis of andere voorziening, of is dit ook een monumentaal pand. Ook kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. Maar zelfs dan is het belangrijk de vraag te stellen of een dorp zonder toegankelijke kerk ook voor volgende generaties wenselijk is.

50

“Per zondag zitten er 35 mensen in de kerk, de leeftijdsopbouw: in de grijze regio. Als er geen gekke dingen gebeuren gaat het nog wel 5 tot 10 jaar goed.”

Conclusie 2. Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument of als beeldbepalend pand 9. Conclusies & aanbevelingen

Om de unieke ruimtelijke hoofdstructuur van de Noordoostpolder te helpen behouden, is het van belang om de belangrijke functie van de kerkgebouwen hierin te borgen voor de toekomst. Typisch voor de meeste kerken in de Noordoostpolder is de ligging op een van de hoekpunten van de centrale brink of van de (groene) zijbrink. Het uitgangspunt was dat geen van de (3) kerken het dorpsbeeld moest domineren omdat alle kerken even belangrijk waren. De ligging van deze gebedshuizen aan de ruimtelijke hoofdstructuur is beeldbepalend. Onderzocht zou moeten worden of deze kerken, als zij nog niet beschermd zijn, een beeldbepalende status kunnen krijgen. Sommige gebedshuizen zijn vanuit het perspectief op de gehele kerkenverzameling van de gemeente beschermenswaardig. Dit kan zijn omdat zij een prominente uitstraling hebben, vanwege een monumentale ligging langs een hoofdader of door erg opvallende architectuur toch dominanter in het dorpsbeeld gelegen dan andere kerken. Deze kerken wijken af van de gangbare opzet van de kerken. Of omdat de architectuur typerend is voor een bepaalde periode of van een uitzonderlijke kwaliteit, of omdat monumentale kunst werd toegevoegd aan de kerkgebouwen. Uit nader onderzoek na het kerkenvisietraject zou moeten blijken of deze gebouwen wellicht kunnen worden voorgedragen als gemeentelijk monument.

Ook is er nog zeer weinig aandacht geweest tot nu toe voor de kerkinterieurs, er is weinig over bekend. Dit is een aandachtspunt voor de toekomst.

51

Aanbeveling 3 Breid de bescherming van de kerkencollectie uit (inclusief interieurs) Naast 3 rijksmonumentale en 8 gemeentelijk monumentale kerkgebouwen verdienen er meer kerkgebouwen bescherming als (gemeentelijk) monument of beeldbepalend pand, vanwege hun stedenbouwkundige, architectuur- en/of cultuurhistorische waarde binnen het unieke totaalontwerp van de Noordoostpolder. Uit het cultuurhistorische onderzoek blijkt dat diverse kerkgebouwen van bijzondere waarde zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het gaat om de volgende kerken: de Nieuw Jeruzalemkerk in Emmeloord (1), De Ontmoeting in Emmeloord (13), de Nederlands Hervormde Kerk in Nagele (22), Una Sancta in Espel (27), de Ontmoetingskerk in Creil (31), de Heilige Servatius in Rutten (34), de Schakel in Luttelgeest (40), de Verlosserkerk in Marknesse (44) en de Protestantse Kerk Kraggenburg (48), waarvan er nog 7 in religieus gebruik zijn. Het advies is om deze kerken verder te onderzoeken en na consultatie van kerken en erfgoedorganisaties – al dan niet voor te dragen voor gemeentelijke bescherming. Daarbij adviseert de architectuurhistoricus om voor 9 kerken de status ‘beeldbepalend pand’ toe te kennen. Van deze kerken zijn er 7 herbestemd en 2 in religieus gebruik. Twee hiervan zijn bedreigd in het voortbestaan.

Het gaat om Heilige Isodorus in Nagele (herbestemd) en de Heilige Hubertus in Tollebeek (in religieus gebruik). Zie in het kaartje op de volgende pagina de reeds bestaande beschermde kerkgebouwen en de kerkgebouwen die worden voorgesteld voor bescherming.

Rutten 34

35 33

Voorgestelde monumenten 9. Conclusies & aanbevelingen

Huidige rijksmonumenten Huidige gemeentelijke monumenten Voorgestelde gemeentelijke monumenten Voorgestelde beeldbepalende panden Overige kerken

Creil

37

30

31 32

29

Nieuw Jeruzalemkerk

23

De Akker

2

Het Baken

24

Heilige Isidorus

3

De Hoeksteen

25

Heilige Hubertus

4

Baptistengemeente de

26

Protestants Kerkcentrum

Regenboog

27

Una Sancta

Doopsgezinde gemeente

28

Verrijzenis des Heren

Emmeloord

29

Burgwalkerk

6

Koninkrijkszaal

30

Heilige Nicolaas

7

Vrije Baptistengemeente

31

Ontmoetingskerk

de Fontein

32

Voormalige GKv

8

Yunus Emre Moskee

33

Emmaüskerk

9

Assalaam Moskee

34

Heilige Servatius

(Moskee-As-Sàlaam)

35

Gereformeerde Kerk Rutten

10

De Rank

36

Bantsiliek

11

Heilige Michaël

37

Gereformeerde Kerk Bant

12

Moriakerk

38

Nederlandse Hervormde

13

De Ontmoeting

14

Nieuw Apostolische Kerk

15

Pro Rege

16

Apostolisch Genootschap

21

21

De Ruimte Nagele

24

22

Voormalige hervormde Kerk Nagele

38

36

1

5

52

Bant

Emmeloord

Espel 28

6

12

27 14

9

7 10

8

11

13 16

15

1

5 3

4

2

Tollebeek 25

26

Kerk Bant 49

Enserkerk

Nagele 22 23

49

Luttelgeest 39

41

40

Marknesse 46 45

42 44

43

Kraggenburg 47

48

Ens 17 18

53

20

19

17

Hervormde Kerk Ens

18

‘t Gebouwtje

19

OLV van Altijddurende Bijstand

20

De Zaaier

39

Heilige Jozef

40

De Schakel

41

Gereformeerde Kerk Luttelgeest

42

Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee

43

Het Anker

44

Verlosserkerk

45

Gereformeerde Gemeente Marknesse

46

De Kandelaar

47

Heilige Johannes de Doper

48

Protestantse Kerk Kraggenburg

Conclusie 3. Koester de kerken 9. Conclusies & aanbevelingen

Tenslotte adviseert Museum Catharijneconvent met klem om interieurregistraties op te stellen van monumentale kerken. Op die manier leren de eigenaars van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. Voor toekomstige gemeentelijke monumenten zou hetzelfde gedaan kunnen worden. Bij het toekennen van de gemeentelijke monumentale status aan meer kerkgebouwen verdient het aanbeveling om tegelijkertijd na te denken vanuit de gemeente Noordoostpolder, over wat hier tegenover staat voor de kerkeigenaren. De gemeente kan actief helpen (meedenken en meewerken aan ruimtelijke procedures en passende bestemmingen) om nieuwe invullingen te vinden voor kerken.

(Monumentale) kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een bijzondere ontstaansgeschiedenis. Dit vertaalt zich niet alleen in emotionele, maar ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden, rondom dit monumentale erfgoed, en worden hoger gewaardeerd. Aanbeveling 4 Betrek bewoners en dorpbelangen bij de toekomst van kerken Bewoners en dorpsbelangen zijn cruciaal om te betrekken bij het nadenken over de toekomst van (dorps)kerken. De situatie verschilt van dorp tot dorp. Dorpsbelangen en de bewoners voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën, netwerken, lokale kennis en ervaring, kunnen wellicht donaties of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van het kerkgebouw. Uit vergelijkbaar onderzoek op regionaal en landelijk niveau blijkt eveneens dat niet alleen leden van een kerkgemeenschap zich verbonden voelen met een kerkgebouw. Kerktorens zijn bakens in de buurt en stad. Veel bewoners gingen vroeger naar de kerk en hun ouders ook. Eens per jaar wordt de kerk nog bezocht, bijvoorbeeld met kerstmis. Ook een bezoek aan de kerk tijdens een culturele manifestatie komt geregeld voor.

Een aanpak per (dorps)kern lijkt de meest aangewezen aanpak voor de gemeente.

54

Conclusie 4. Krimpende gemeenschappen zijn zoekende 9. Conclusies & aanbevelingen

Het nadenken over de toekomst is een zoekproces, met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading. Zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen, zijn veelal in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen doorgevoerd. De kerkzaal wordt te groot voor een steeds kleinere groep kerkbezoekers en activiteiten voor de jeugd nemen af. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Dit geldt met name voor de bestuursfuncties. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (monumentaal) kerkgebouw steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van de gebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het gebouw wordt minder gebruikt. Bij krimpende kerkgemeenschappen ontbreekt soms de energie en creativiteit om te komen tot passende nevenbestemmingen.  De verschillende geloofsrichtingen gaan ook anders met krimp om.

Veel van de gefuseerde kerkgemeenschappen beseffen wel dat er in de nabije toekomst keuzes gemaakt moeten worden met betrekking tot het afstoten van gebouwen.

55

Aanbeveling 5 Stimuleer bedreigde kerken om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken en ondersteun deze onderzoeken actief als gemeente Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario’s voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Immers, dan voorkom je dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en gaat verloederen. Tenslotte kun je als er tijd genoeg is, alle relevante partijen betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat het hele proces om tot een goede herbestemming te komen ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt. Kerkbesturen kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning in te schakelen van experts bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In Noordoostpolder hebben reeds vier kerken zich hiervoor aangemeld.

“We zijn nog met ongeveer 20 actieve leden, 30 op papier. De gemeenschap is sterk vergrijzend, de gemiddelde leeftijd ligt ongeveer op 70. Jonge mensen vertrekken vaak uit de polder.”

Conclusie 5. Hoge energiekosten vragen om verduurzamingsmaatregelen 9. Conclusies & aanbevelingen

Door de hoge energiekosten is het verduurzamingsvraagstuk actueler dan ooit. Kerkgebouwen worstelen met hoge stookkosten om de kerkzalen voor vaak een relatief kleine groep leden volledig te verwarmen. Er is een groot momentum om dit probleem versneld aan te pakken. Met name de jongere kerkgebouwen beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor verduurzaming. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk wanneer welke investeringen in duurzaamheidsmaatregelen gaan renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen voor het verlagen van de stookkosten. Dit is echter een kip-ei probleem. Als het onbetaalbaar is om het gebouw te verwarmen, zal het gebruik ook niet toenemen.

Aanbeveling 6 Voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen. In combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Op gemeenteniveau zijn geen budgetten beschikbaar om deze scans te laten uitvoeren. Wellicht dat hier op provincieniveau een efficiënte en effectieve regeling voor opgezet kan worden voor alle kerkgebouwen. In combinatie met de subsidie voor her- en nevenbestemmingsonderzoek die jaarlijks bij de RCE aangevraagd kan worden, kan ook door een kerkeigenaar aanvullende subsidie voor een verduurzamingsonderzoek worden aangevraagd (4 kerkeigenaren vragen dit nu reeds aan).

“Financieel gaat het nu nog goed, door een strak financieel beheer en heel veel zelfwerkzaamheid. Er zijn plannen voor alternatieve verwarming. Nu zijn de stookkosten voor 1 dienst €150.”

56

9. Conclusies & aanbevelingen

57

Conclusie 6. Matching van kerkgemeenschappen die zoekend zijn naar passende huisvesting wellicht kansrijk

Conclusie 7. Veel kerken zijn geschikt voor sociaalmaatschappelijk gebruik als nevenfunctie, vanwege de aanwezigheid van bijruimten

Aanbeveling 7 Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen  

Aanbevelingen 1,2,4 en 5

Verschillende kerkgemeenschappen (met en zonder gebouw) in Emmeloord zijn op zoek naar passende huisvesting: ofwel omdat de kerk te groot is, ofwel te klein of omdat de kerkgemeenschap een eigen gebouw zoekt. Wellicht kan matching van deze partijen leiden tot meer kerken passend in religieus gebruik.

In Emmeloord zijn verschillende gemeenschappen zoekend naar passende ruimte. Sommige gemeenschappen zijn op zoek naar permanente ruimte, maar soms ook incidenteel voor speciale diensten of samenkomsten. Met de inzichten uit de gesprekken met alle kerken, kan de gemeente Noordoostpolder, in overleg met de betrokkenen, kerkgemeenschappen koppelen om over matchingskansen te praten. Voor incidentele vragen kan wellicht iets bedacht worden voor potentiële huurders of andere ruimtezoekenden, zodat duidelijker te zien is wat er qua ruimten beschikbaar is, hoeveel zitplaatsen er zijn, etc. om vraag een aanbod bij elkaar te brengen.

Het feit dat veel kerkgebouwen al ontworpen en gebouwd zijn als multi-functionele ruimten maakt dat inpassing van sociaalmaatschappelijke functies relatief makkelijk is. Soms is er zelfs sprake van kerken zeer aantrekkelijke ruimten ter beschikking hebben en die ook graag open willen stellen, maar dat ze grotendeels leeg staan.

Conclusie 8. Ondernemerschap en enthousiasme bij kerkeigenaren vergroot kansen voor bedreigde kerken 9. Conclusies & aanbevelingen

Op verschillende plekken zijn mooie voorbeelden waarbij betrokken en energieke vrijwilligers uit het dorp en de kerkgemeenschap een kerk mooie nieuwe nevenbestemmingen geven. Voorbeelden hiervan zijn: de Bantsiliek en de kerken in Espel en Creil, waar bewoners donateur zijn, in ruil voor gebruik van de gebouwen. Aanbeveling 8 Onderzoek de mogelijkheid om sociaalmaatschappelijke activiteiten in kerken te subsidiëren als maatschappelijke functie De Bantsiliek wil de kerk voor het dorp behouden, veel bewoners zijn er vrijwilliger. Door met elkaar allerlei activiteiten te organiseren in de kerk ontstaat een win-win situatie: (gepensioneerde) bewoners ontmoeten elkaar, eenzaamheid wordt bestreden, sociale cohesie vergroot en maatschappelijk relevante activiteiten uitgevoerd (rouwen en trouwen, bijeenkomsten, cultuur etc). Met de opbrengsten van de vrijwillige activiteiten kan het gebouw worden onderhouden en kunnen mensen het religieuze erfgoed beleven en doorgeven aan volgende generaties.

58

“Er zijn veel oude en veel jonge leden. Qua kinderen zijn we wel een bloeiende gemeente. Het deel tussen de 18 en 30 jaar is veel minder.”

9. Conclusies & aanbevelingen

Conclusie 9 Onderhoud en intensiveer het goede contact tussen kerken, moskeeën, dorpen en de burgerlijke gemeente om kansen voor bedreigde kerken te vinden en te verzilveren Tijdens de gesprekken en bijeenkomsten bleek dat de lijnen tussen kerkeigenaren en de burgerlijke gemeente kort zijn. De ervaringen met de onderlinge samenwerking is in het algemeen goed. Dit is een belangrijke voorwaarde voor het succesvol proactief met elkaar optrekken om de kerkenopgave waar Noordoostpolder de komende jaren voor staat, succesvol op te pakken. Aanbeveling 9 Stel een contactpersoon voor kerken en moskeeën en collega’s aan bij de gemeente Noordoostpolder Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Noordoostpolder een contactpersoon, tevens structurele aanjager, beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor onvoldoende capaciteit beschikbaar. Kerkeigenaren zijn aan zet, maar uit voorliggend onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Noordoostpolder en kerkbesturen van bedreigde kerken, de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om passende functies te vinden.

Aanbeveling 10 Betrek de dorpen bij het zoeken naar kansen voor bedreigde kerken De situatie van de kerken in de 10 dorpen van de Noordoostpolder verschilt van dorp tot dorp. De Dorpsbelangen en dorpsbewoners hebben inzicht in welke ontwikkelingsmogelijkheden en kansen er zijn in de specifieke context van ieder dorp. Betrokkenheid en enthousiasme in het dorp is belangrijk om te komen tot een gedragen toekomstperspectief voor de kerkgebouwen. Trek hier een jaar voor uit en voorkom daarmee dat de laatste dorpskerken ondertussen

59

verkocht worden of in zeer slechte bouwkundige staat geraken en daardoor niet meer te redden zijn. Aanbeveling 11 Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente Noordoostpolder Uit voorliggend onderzoek blijkt dat vrijwel alle monumentale en potentieel beschermen waardige (dorps)kerken bedreigd zijn in het voorbestaan. Oplossingsrichtingen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor dit waardevolle erfgoed, vragen om samen op te trekken met kerkeigenaren, gemeente, en eventuele andere partijen. Kansen kunnen liggen in ‘domeinoverstijgend denken’ met de verschillende beleidsafdelingen van de burgerlijke gemeente of in combinatie met initiatieven van partijen van buiten de gemeente. Het is hiervoor wenselijk dat de gemeente Noordoostpolder de contacten met de kerkbesturen goed onderhoud en op gewenste vragen en acties acteert. Hiervoor is een aanjager onmisbaar (zie aanbeveling 9). Vervolgens is een afwegingskader (hoe om te gaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief) en afgestemde werkwijze binnen de gemeente Noordoostpolder, tussen de verschillende betrokken afdelingen, voorwaardelijk. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De ‘contactpersoon of loods kerken’ regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden.  

Kom in actie! 9. Conclusies & aanbevelingen

60

De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat veel kerkbesturen aangeven dat de toekomst van hun kerkgemeenschap onzeker is. 66% van het religieuze erfgoed op Noordoostpolder heeft geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief. Er is urgentie om actie te ondernemen voor het te laat is en het religieuze erfgoed het niet redt. Nu deze toekomstverwachtingen in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief actie te ondernemen. Het voordeel hiervan is dat voorkomen kan worden dat kerken leeg komen te staan, vervallen en op den duur moeilijk meer te redden zijn. Proactief handelen kan een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen opleveren - al dan niet in combinatie met de religieuze functie - als daar tijdig mee wordt gestart. Uit de gesprekken, de dorpsavonden en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Het kost vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten te onderzoeken en om tot realisatie te komen. Tegelijkertijd geven de dorpen aan dat snelle actie gewenst is. Het is dus zaak om tijdig te starten en de voortgang te bewaken. Ook om andere kansrijke oplossingsrichtingen voor het ontkerkelijkingsvraagstuk te vinden is actie geboden.

In hoofdstuk 10 is uitgewerkt hoe de betrokkenen in dit proces met elkaar in actie kunnen komen na vaststelling van de kerkenvisie (fase 2, aanbeveling 11).

“We trekken geen jeugd meer. De gemiddelde leeftijd is 60 jaar. Vorig jaar zijn er 80 leden overleden. Bestuursfuncties vervullen is lastig. De voorzitter is 75 en ik ben bestuurslid en 74.”

10. Kerkenvisie in actie! Na vaststelling van de kerkenvisie is het belangrijk om in actie te komen. Voorstel is dat de gemeente Noordoostpolder de rol pakt van initiator om samen met het dorp en alle kerkbesturen actief over de toekomst van hun kerk na te denken (verdiepend onderzoek fase 2). In een gezamenlijke projectgroep “Toekomst kerken Noordoostpolder” vindt een verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten per dorp (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd), met als uitgangspunt de aanbevelingen uit de kerkenvisie. De projectgroep stelt vervolgens een uitvoeringsprogramma op en legt dit voor als volgende stap aan B&W en/of de gemeenteraad. Parallel hieraan kunnen kerkeigenaren zelf, de Dorpsbelangen en de gemeente Noordoostpolder actie ondernemen. In onderstaand overzicht zijn de aanbevolen acties in beeld gebracht.

61

Glaskunst in Nagele Foto: Emmeloord.info

In de voormalige Hervormde kerk van Nagele waren drie gekleurde ramen van Berend Hendriks opgenomen. De drie ramen hebben een Bijbelse voorstelling die linken aan de drooglegging van de polder. Het raam met daarop de Ark van Noach is bewaard gebleven en bevindt zich tegenwoordig in De Ruimte, De protstantse kerk van Nagele. De ramen met de doortocht door de Rode Zee en de wolk- en vuurkolom zijn niet bewaard gebleven.

10. Kerkenvisie in Actie

Gemeente Noordoostpolder

Kerkbesturen Noordoostpolder • Doe mee aan het platform Toekomst kerken Noordoostpolder (aanbeveling 11) • Kerken met een onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierin samen met het platform en de gemeente Noordoostpolder (aanbeveling 5) en voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming (aanbeveling 6) • Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen (aanbeveling 7) • Stap in bij gezamenlijke vervolgprojecten • Grijp het momentum van de kerkenvisie (nu is er aandacht) • Gebruik de contacten die zijn opgebouwd, onderling, via het dorp en via de gemeente Noordoostpolder

62

• Stel een contactambtenaar aan als aanspreekpunt voor kerken, moskeeën en collega’s, die als projectleider fungeert vanuit de gemeente voor het platform Toekomst kerken Noordoostpolder (aanbeveling 9 en 11) • Breid de bescherming van de kerkencollectie Platform Toekomst kerkgebouwen Noordoostpolder uit inclusief interieurs als dit bijdraagt aan een duurzaam toekomstperspectief (aanbeveling 3) • Leer elkaar beter kennen • Stimuleer bedreigde kerken om proactief • Doe inspiratie op van elkaar en anderen, ook buiten neven- of herbestemmingsmogelijkheden te Noordoostpolder onderzoeken en ondersteun deze onderzoeken • Bepaal welke projecten het meest kansrijk en urgent zijn om samen actief als gemeente (aanbeveling 5) op te pakken in groepjes: • Onderzoek de mogelijkheid om sociaal• Onderzoek samen met de dorpen kansen voor kerken in relatie maatschappelijke activiteiten in kerken te tot de toekomst en leefbaarheid van kernen en of de gemeente subsidiëren als maatschappelijke functie Noordoostpolder sociaal-maatschappelijke functies kan (aanbeveling 8) onderbrengen in geheel of gedeeltelijk leegkomende kerkgebouwen • Bepaal een integrale werkwijze met betrekking (met vaste langjarige huur) (aanbeveling 1) (aanbeveling 10) tot het koesteren van religieus erfgoed binnen • Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerken de gemeente Noordoostpolder in relatie tot de

toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio (aanbeveling 10) (aanbeveling 2) • Wees initiërend en inspirerend • Bedenk hoe bewoners en dorpsbelangen en cultuurhistorische • Ondersteun matchingskansen tussen kerken en verenigingen te betrekken bij de toekomst van kerken overige acties die uit het overleg komen (aanbeveling 4) (aanbeveling 10)

63

Bijlage 1

Kerkenpaspoorten

Legenda kerkenpaspoorten †

Christelijk gebruik

S

Klein

Rijksmonument

Joods gebruik

M

Middelgroot

Gemeentelijk monument

Islamitisch gebruik

L

Groot

Beeldbepalend

Overig religieus gebruik

XL

Zeer groot

Geen monumentale status

Herbestemd Leegstaand / in transitie

64

1

Kerkenpaspoort

Nieuw Jeruzalemkerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Cornelis Dirkszplein 10, Emmeloord

XL

1705m2

Bouwjaar

1955

†

Christelijk gebruik

Architect

W.H. Verschoor

Bouwstijl

Shake-hands

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Zitplaatsen

65

De van oorsprong Gereformeerde Nieuw-Jeruzalem Kerk is een ontwerp van architect W.H. Verschoor die een combinatie van traditionele en modernistische vormentaal toepaste, ook wel shake-handsstijl genoemd. De kerk is opgetrokken in baksteen en gewapend beton, vanuit een rechthoekige plattegrond en heeft een heel flauw zadeldak en een kerktoren. De kerkzaal ligt op een souterrain met nevenruimten die apart verhuurd kunnen worden. de zijgevel bestaat uit hoge, staande raampartijen. De onderverdieping kent een reeks verticale, diepliggende ramen. De kerk ligt aan het aan het verharde Cornelis Dirkszplein met een hoge entreepartij trappenpartij en luifel. De opzet van de kerk weerspiegelt de nieuwe rol van de kerk in de samenleving waarbij het gebouw niet alleen voor de eredienst werd gebruikt, maar ook voor verschillende sociale doeleinden.

De Samen op Weg (SoW) gemeente was enige tijd van plan zowel de NH kerk De Hoeksteen (1952, S. van Ravesteyn) als de Gereformeerde Nieuw Jeruzalemkerk (1953, W.H. Verschoor) te sluiten en te verkopen. Van de opbrengst zou dan een nieuw en functioneel kerkelijk SoW-centrum worden gebouwd. In latere instantie is de Nieuw Jeruzalemkerk echter gehandhaafd, de zalen bededen zijn in gebruik genomen als multifunctioneel centrum. De Hoeksteen is wel verkocht aan de Christelijke Gereformeerden. Kernwaarde van deze beeldbepalende hoofdkerk is de naoorlogse architectuur in de shake-handsstijl evenals de prominente ligging aan een van de pleinen in het centrale deel van Emmeloord. Onderzoek of de kerk kan worden aangewezen als monument of beeldbepalend pand.

2 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Het Baken

Geen monumentenstatus

Adres

Zuiderkade 7, Emmeloord

573m2

Bouwjaar

1952

herbestemd

Architect

Nielsen & Spruit

Bouwstijl

Delftse School

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Kinderopvang

Zitplaatsen

n.v.t.

De kleine, traditionele zaalkerk zonder toren Het Baken werd in 1952 opgetrokken in baksteen naar ontwerp van het architectenbureau Nielsen en Spruit. Het sobere gebouw heeft een rechthoekige plattegrond en een flauw hellend zadeldak gedekt met leisteen. De entree met dubbele houten toegangsdeuren is verbijzonderd met een luifel. Erboven zit een rond raam. In de rechterzijgevel zijn drie rechthoekige raampartijen terwijl de linkerzijgevel alleen een raam heeft boven de lage nevenruimte. Vanwege materiaalschaarste na WWII ontbreekt een toren. Christiaan Nielsen (1910-1995) vormde in 1945 met Joop Spruit (1910-1988) een maatschap en nam actief deel aan het debat over vernieuwing van de kerkbouw.

66

Het bureau genoot in de jaren 1960 landelijke bekendheid door de vele protestante kerken die het ontwierp. Nielsen was van 1962-1967 stadsbouwmeester van Amsterdam en onder meer betrokken bij het brutalistische hoofdgebouw van de Vrije Universiteit van Amsterdam. In 1972 is aan de rechtergevel een vergaderruimte bijgebouwd in afwijkende stijl. De Christelijk Gereformeerde gemeente kocht in 2006 het gebouw De Hoeksteen waarmee Het Baken buiten gebruik werd gesteld. Daarna is een kinderopvang in het pand gevestigd waarbij het interieur is aangepast. Kernwaarde is de sobere eenvoud van het in Delftse school opgetrokken gebedshuis. Onderzoek of de kerk kan worden aangewezen als monument of beeldbepalend pand.

3

Kerkenpaspoort

De Hoeksteen

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Nagelerstraat 2, Emmeloord

XL

2209m2

Bouwjaar

1950

†

Christelijk gebruik

Architect

Sybold van Ravesteyn

Bouwstijl

Delftse school

Denominatie

Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK)

Gebruik

Religieus

Zitplaatsen

67

De Nederlands Hervormde kerk De Hoeksteen in Emmeloord werd in 1950 ontworpen door de bekende Rotterdamse architect Sybold van Ravesteyn (1889-1983). De kerk is opvallend gelegen bij het kruispunt en de brug. De aangebouwde klokkentoren markeert het kruispunt met de Brugbrink en de Kampwal. Naast de toren is een ruime tuin aangelegd. De Hoeksteen is een rechthoekig kerkgebouw opgetrokken in roodbruine baksteen. Dankzij de gesneden voeg (met inhammen) en de schaduwwerking oogt het metselwerk sierlijk en ingetogen. Bijzonder zijn gekantelde vierkante raampjes in de voorgevel en de wat frivole ramen in de zijgevels. Ook zijn er veel decoratieve elementen van beton en siermetselwerk toegepast zoals langs de dakranden, bij de deur- en vensteropeningen en in de achtergevel. De toren was de eerste kerktoren in de Noordoostpolder. De hoge kerkzaal heeft zeven dakdragende spanten en

een bijzonder goede akoestiek. In 1962 werd de kerk uitgebreid met een extra vleugel voor de Doopsgezinde gemeente. Tot 2006 was deze kerk een Hervormde kerk. Daarna is hij verkocht aan de Christelijke Gereformeerde kerkgemeenschap. Van Ravesteyn werkte van 1930 tot 1960 als spoorwegarchitect aan tal van beeldbepalende stationsgebouwen in Nederland waarbij zijn zakelijke ontwerpen steeds meer werden voorzien van op barok geïnspireerde versieringen en gebogen vormen. Vanuit zijn eigen architectenpraktijk werkte hij aan De Hoeksteen, zijn eerste kerkgebouw, waarbij hij een traditionele, Delftse schoolstijl toepaste met Romaanse details. Kernwaarde van dit gemeentelijk monument is de architectuurhistorische als ontwerp van Van Ravesteyn, als voorbeeld van naoorlogse kerkarchitectuur met een bijzondere detaillering. De kerk heeft stedenbouwkundige waarde door de beeldbepalende situering aan het assenkruis en is een van de drie oorspronkelijke hoofdkerken van Emmeloord.

4

Kerkenpaspoort

De Regenboog

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Nagelerstraat 35, Emmeloord

S

254m2

Bouwjaar

1960

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Shake-hands

Denominatie

Unie van Baptistengemeenten

Gebruik

Religieus

Zitplaatsen

100-200 in stoelen

Sinds 1983 is het gebouw in gebruik als gebedshuis voor de Baptistengemeente De Regenboog. Het pand ligt aan de Nagelerstraat, de noordzuidelijke hoofdstraat die met de oostwestlopende Lange Nering het assenkruis vormt van Emmeloord. Haaks op deze uitvalsroute ligt de Lange Nering die fungeerde als de belangrijke winkelstraat van het centrum. Oorspronkelijk was het pand in gebruik als kantoorwoning. Op de begane grond was een kantoorruimte terwijl er op de verdieping werd gewoond. Lange tijd was er een accountantskantoor gevestigd. Kenmerkend is de gemetselde gevel met langskap, de inpandige entree en de vierkante ramen die de ritmiek van de gevel bepalen.

68

Het pand is destijds niet als kerk gebouwd en heeft geen uitgesproken cultuurhistorische waarde als kerk.

5

Kerkenpaspoort

Doopsgezinde Kerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Smeden 2B, Emmeloord

S

83m2

Bouwjaar

1855

†

Christelijk gebruik

Architect

Sybold van Ravensteyn

Bouwstijl

Delftse School

Denominatie

Doopsgezinde Sociëteit

Gebruik

Religieus

Zitplaatsen

Tot 60 in stoelen

De Doopsgezinde gemeente Noordoostpolder werd in 1953 opgericht. Na het gebruik van tijdelijke onderkomens werd in 1961 met de Nederlands Hervormde Gemeente besloten om een extra vleugel bij het Nederlands Hervomde kerkcomplex De Hoeksteen te bouwen. Hier kon de Doopsgezinde gemeente kerken. Het ontwerp van de traditioneel vormgegeven aanbouw is van architect Sybold van Ravesteyn (1889-1983) die eerder ook het hoofdgebouw in dezelfde stijl ontwierp. De vleugel is opgetrokken in baksteen en heeft een zadeldak met pannen. Voor- en achterzijde hebben een tuitgevel met in de noordelijke topgevel een zogenaamd oeil de boeuf, een kenmerkend, klein, rond raam. De ingang ligt op de zuidgevel met een uitgebouwd portaal met zadeldakje.