4.0 Rvst Rekenkameronderzoek Algoritme.pdf

No. 25.0002039-1

Emmeloord, 4 november 2025. Onderwerp Rekenkameronderzoek Algoritme Advies raadscommissie […] Aan de raad. Status: ter consultatie Voorgesteld besluit De conclusies van het rekenkameronderzoek Algoritme te onderschrijven en de gedane aanbevelingen over te nemen. Doelstelling De gemeente Noordoostpolder heeft de ambitie om meer informatie-gestuurd te worden, waar mogelijk door de kracht van digitalisering en algoritmes zo goed mogelijk te benutten. Innovatieve algoritmes bieden enorme kansen om bedrijfsvoering en dienstverlening te verbeteren. De Rekenkamer wil enerzijds inzicht krijgen in hoeverre de gemeente als organisatie is uitgerust om de risico’s van de algoritmes te beheersen, en anderzijds onderzoeken of er bij een aantal huidige algoritmes daadwerkelijk risico’s bestaan en in hoeverre deze effectief worden beheerst. Inleiding Voor dit Rekenkameronderzoek is gekozen om inzicht te krijgen in het organisatorische en het operationele niveau van algoritmegebruik. Op basis van een bredere inventarisatie van algoritmes binnen de gemeente Noordoostpolder zijn er vijf algoritmes geselecteerd voor nader onderzoek. Deze selectie is gemaakt op basis van hun aard en potentiële impact op burgers en processen. De onderzochte algoritmes ondersteunen gemeentelijke taken in verschillende domeinen en maken onderdeel uit van bredere systemen.

Dit zijn: WOZ-taxatiemodel, Lokale heffingen – berekening belastingbedrag, iBurgerzaken e-diensten, kennissysteem sociaal domein-PKO en Anonimiseren van documenten. Argumenten 1.1. Conclusies Voor de gemeente Noordoostpolder zijn de volgende conclusies opgesteld: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Gebruik algoritmes (nog) beperkt Risico’s van bias bij algoritmes (nog) beperkt Gebrek aan beleid en eenduidige definitie van een algoritme Algoritmes volgen het reguliere ICT-beheersingsregime Toenemende aandacht voor algoritmes Geen volledig overzicht van gebruik algoritmes Huidige mate van beheersing sluit aan op de actuele algoritme-risico’s bij de gemeente, maar in de toekomst is een steviger fundament van de beheersing gewenst gegeven de ambities van de gemeente.

1.2 Aanbevelingen Op basis van de bevindingen en conclusies formuleert de rekenkamer zes aanbevelingen die de gemeente Noordoostpolder kunnen ondersteunen bij het versterken van de beheersing van algoritmes. De aanbevelingen zijn geprioriteerd op basis van hun impact op betere risicobeheersing. De prioritering is als volgt opgebouwd:

No. 25.0002039-2

-

-

De eerste vier aanbevelingen richten zich op de basisvoorwaarden voor sturing, grip en rollen en verantwoordelijkheden, en helpen bij het toekomstbestendig inrichten van verantwoorde algoritmische besluitvorming (impact: hoog). De daaropvolgende twee aanbevelingen versterken bestaande processen en het bestuurlijke bewustzijn (impact: midden).

De aanbevelingen: i. Gemeenteraad en college: Ontwikkel een algoritmebeleid Hoewel de gemeente via bestaande beleidsdocumenten, zoals privacy- en IT-beleid, belangrijke elementen voor risicobeheersing van algoritmes afdekt, ontbreekt een helder, integraal algoritmebeleid voor sturing en verantwoording. Zo’n beleid biedt een duidelijke kapstok voor aanvullende eisen en maatregelen die specifiek gelden voor algoritmes en AItoepassingen. Naarmate de inzet van algoritmes binnen de gemeente toeneemt, groeit het belang van een dergelijk beleid. Een goed algoritmebeleid begint bij een heldere definitie van wat onder algoritmes wordt verstaan. Gezien de huidige inzet kan inbedding in bestaande IT-processen soms ook volstaan, maar zonder specifiek beleid ontstaat het risico op versnipperende besluitvorming en onduidelijkheid over randvoorwaarden zoals toetsing, toezicht en transparantie. Ook biedt het beleid ruimte om ethische principes en publieke waarden vast te leggen. Daarnaast maakt een centraal algoritmebeleid het mogelijk om concrete en toetsbare criteria op te nemen, waarmee een afwegingskader ontstaat dat helpt bij het maken van zorgvuldige keuzes over de inzet van algoritmes. Het stelt de gemeenteraad in staat om de organisatie gericht te bevragen op de zorgvuldigheid en verantwoorde inzet van algoritmes.

Op deze manier worden alle eisen en overwegingen rond algoritmes inzichtelijk gemaakt, en wordt de inzet voorspelbaar, uitlegbaar en controleerbaar. ii.

College: Investeer in datavaardigheden van medewerkers Gezien de ambitie van de gemeente is om steeds meer gebruik te maken van data gedreven toepassingen, algoritmes en AI, is het belangrijk om medewerkers voldoende op te leiden om klaar te zijn voor die veranderende realiteit. Investeren in kennis en bewustwording stelt de organisatie als geheel beter in staat om kansen en risico’s van algoritmes te benutten en beheersen, en om ethische afwegingen te maken die mogelijk komen kijken bij de inzet van algoritmes. Er zijn hierop al concrete stappen door de gemeente gezet, maar gerichte trainingen voor beleidsmedewerkers, beheerders en management kunnen bijdragen aan een gemeenschappelijk begrippenkader, beter risicobesef en gerichter ethisch handelen, zeker gezien de beschikbaarheid van AI-tools voor iedereen.

iii.

College: Richt een structurele inventarisatie en monitoring in Het ontbreken van een actueel, centraal overzicht van algoritmes vormt een risico voor zowel interne beheersing als externe verantwoording. Door per algoritme een eigenaar aan te wijzen om zo bijvoorbeeld periodieke risicoanalyses te organiseren, ontstaat inzicht, grip en de mogelijkheid om gericht op risico’s te sturen. Daarnaast is het essentieel om monitoring van algoritmes en AI structureel in te richten. Dit omvat niet alleen het volgen van technische prestaties, maar ook het regelmatig uitzoomen om kritisch te beoordelen wat er precies gebeurt. De menselijke maat vormt daarin een cruciaal onderdeel, waarbij wordt gereflecteerd op de maatschappelijke en ethische impact en beoordeeld of de inzet van algoritmes nog steeds wenselijk en proportioneel is.

iv.

College: Veranker rollen en verantwoordelijkheden expliciet De huidige impliciete taakverdeling maakt de borging van een eventueel algoritmebeleid kwetsbaar. Door structureel vast te leggen wie verantwoordelijk is voor ontwikkeling, beheer, toezicht en incidenten rondom algoritmes, wordt consistentie bevorderd en ontstaat duidelijkheid binnen én buiten de organisatie. Een heldere rolverdeling biedt ook ruimte om ethische afwegingen tijdig en structureel in het proces te verankeren. Dit vormt een noodzakelijke aanvulling op het beleidskader en versterkt de uitvoeringspraktijk.

v.

College: Breid bestaande processen uit met algoritme specifieke controles

No. 25.0002039-3 Bestaande procedures zoals DPIA’s, changeprocessen en inkoop bieden al een goede basis voor risicobeheersing. Door deze uit te breiden met algoritme specifieke elementen (zoals toetsingsvragen of checklists), wordt geborgd dat risico’s ook bij nieuwe of externe toepassingen systematisch worden meegewogen. Dit zorgt voor versterking van wat er al werkt, met relatief beperkte inspanning. vi.

Gemeenteraad en college: Inventariseer eerst de wensen, en zorg daaropvolgend voor structurele informatievoorziening richting de gemeenteraad De gemeenteraad ontvangt momenteel geen structurele informatie over algoritmegebruik binnen de gemeente, terwijl er uit het groepsgesprek met een aantal gemeenteraadsleden er wel een behoefte leek te zijn voor meer informatie. Een jaarlijkse rapportage of paragraaf in het jaarverslag kan invulling geven aan deze behoefte zonder dat de Raad van alle details op de hoogte wordt gebracht. Daarnaast biedt een dergelijke rapportage ook inzicht aan inwoners van de gemeente. Verder kan het in voorkomende gevallen wenselijk zijn om ethische besluitvorming rondom het gebruik van algoritmes door de gemeenteraad te laten controleren. Hierin kan bij de informatievoorziening specifieke aandacht aan worden besteed. Ter ondersteuning van deze ethische besluitvorming wordt de gemeente geadviseerd om het afwegingskader met de gemeenteraad af te stemmen. Dit biedt houvast bij het maken van keuzes over de inzet van algoritmes.

Kanttekeningen Rekenkamerrapporten zijn er om de controlerende rol van de gemeenteraad te versterken en het beleid en bestuur van de gemeente Noordoostpolder te helpen verbeteren. Dat vraagt van alle betrokkenen een kritische, onderzoekende en lerende houding. Voorgesteld wordt de gedane aanbevelingen, zoals deze in het raadsvoorstel staan beschreven en nader zijn gespecificeerd, over te nemen. In het rapport is de bestuurlijke reactie van het college opgenomen. Planning/uitvoering In de beeldvormende behandeling op 1 december 2025 krijgt u gelegenheid de opstellers van het rapport vragen te stellen. Op 12 januari is vervolgens de oordeelsvormende bespreking tussen commissie en college. Tijdens de raadsvergadering van 26 januari 2026 dient u zich uit te spreken over de conclusies en aanbevelingen. Voorgesteld wordt de conclusies te onderschrijven en de gedane aanbevelingen, zoals deze in het raadsvoorstel staan beschreven over te nemen. Bijlage Rekenkameronderzoek Algoritme De Rekenkamer Noordoostpolder.

Portefeuillehouder Steller :

: dhr. R.T. de Groot namens de rekenkamer Noordoostpolder, Esther Fogl (secretaris rekenkamer); 06 3092 6965; Esther.fogl@mac.com;

No. 25.0002039-4

De raad van de gemeente Noordoostpolder, gelezen het voorstel van de rekenkamer van 4 november 2025, no. 25.0002039; gelet op artikel 81 Gemeentewet B E S L U I T: De conclusies van het rekenkameronderzoek Algoritme te onderschrijven en de gedane aanbevelingen over te nemen. Aldus besloten in de openbare vergadering van 26 januari 2026. De griffier, de voorzitter,