3.2 Projectplan Nieuwe permanente expositie Museum Nagele.pdf

Projectplan nieuwe permanente expositie Museum Nagele versie augustus 2024

Nagele Dit ‘plattedakendorp’ in de Noordoostpolder is in de wederopbouwperiode aan de tekentafel ontworpen door de bekende architectengroep ‘De 8' en 'Opbouw'. Bewoners mochten na strenge selectie hun huizen betrekken en bouwden mee aan de gemaakte samenleving. Het dorp is tot op de dag van vandaag als ontwerp onaangetast.

Het verhaal van dit fascinerende sociale experiment én wereldberoemde architectonische totaalontwerp, over leven in de polder én over ruimtelijk ontwerp en planning wordt vanaf medio 2025 verteld in de nieuwe permanente expositie van Museum Nagele.

Pagina 1 van 8

Verantwoording Voor u ligt een plan voor een nieuwe permanente expositie in Museum Nagele. Met dit plan wordt een belangrijke impuls gegeven aan de wens van het museum om het wereldwijd unieke sociaal-maatschappelijke en architectonische verhaal van Nagele nog beter uit te dragen richting een breed publiek. En om zo een belangrijke bijdrage te leveren aan de (be)leefbaarheid van Nagele De ontwikkeling van dit project vormt een onderdeel van de Erfgoeddeal Nagele, waarin de gemeente Noordoostpolder zich samen met de provincie Flevoland en rijk tot en met 2024 substantieel inzet voor een betere beleefbaarheid van dit bijzondere dorp. Met als doel: versterking van de lokale trots en dus de lokale samenhang, en het geven van een ‘boost’ aan de lokale economie. In totaal een injectie aan de leefbaarheid in Nagele. Met de realisatie van dit plan zetten we in op: • Een noodzakelijke kwalitatieve vernieuwing van ons permanente aanbod. • Een substantieel groter publieksbereik. • Het versterken van de verbondenheid met de bewoners van Nagele. • Een sterkere positie van Museum Nagele als drager van het architectonische en cultuurmaatschappelijke bijzondere verhaal van Nagele, als onderdeel van de gebiedsmarketing.

Bij de inhoudelijke ontwikkeling van dit plan werd het museum begeleid door Mirjam Blott van De Culturele Zaak, tevens aanjager van de Erfgoeddeal Nagele, en Maarten Meevis c.s. van Kinkorn, bureau voor vormgeving en ontwerp. Bestuur Stichting Museum Nagele Juni 2024

Pagina 2 van 8

Inleiding Nagele: licht, lucht en ruimte. De Noordoostpolder is landschappelijk en cultureel een bijzonder gebied: een prachtig voorbeeld van de typisch Nederlandse aanpak van het maken van nieuw land en wonen onder de zeespiegel. Een iconisch dorp in die polder is Nagele. Met een internationaal onderscheidend architectonisch, cultuurhistorisch en sociaal-maatschappelijk verhaal. Gebouwd in de jaren ’50, is de structuur en architectuur van Nagele tot op de dag van vandaag vrijwel onaangetast. De waarden die destijds in het ontwerp werden nagestreefd, zoals licht, lucht en ruimte, zijn ook nu nog altijd voelbaar en tastbaar. Zoals bewoners zeggen: in Nagele kun je ademen. Avantgardistisch experiment. Nagele werd in de jaren '50 ontworpen en gebouwd volgens de principes van Het Nieuwe Bouwen. Beroemde architecten zoals Aldo van Eyk, Jaap Bakema, Gerrit Rietveld en Cornelis van Eesteren werkten samen aan dit project. Ze gebruikten moderne bouwtechnieken zoals beton, glas en platte daken om veel licht en ruimte te creëren. Nagele onderscheidde zich als een functioneel en modern "plattedakendorp" temidden van de traditionelere omringende dorpen in de Noordoostpolder. Het dorp werd letterlijk uit het niets ontworpen als woonplaats voor landarbeiders, die na strenge voorselectie naar de polder trokken.

Daarmee is de Noordoostpolder één van de grootste projecten van sociale planning ter wereld. Het unieke ontwerp omvatte woningen rondom gemeenschappelijke binnenplaatsen, die verbonden waren met grote groene ruimtes. Het gemeenschappelijke dorpserf was zo groot als het Museumplein in Amsterdam en werd omringd door bomenrijen naar ontwerp van Mien Ruys, waardoor een luxueus parkgevoel ontstond. Nagele was een avant-garde experiment, maar werd ingehaald door technologische ontwikkelingen. Landbouwmechanisatie verminderde de behoefte aan menskracht, grootwinkelbedrijven vervingen kleine lokale winkels en door algemeen autobezit werden voorzieningen in het nabijgelegen Emmeloord toegankelijker. Hierdoor oogt het ruimte centrum van Nagele nu leeg voor buitenstaanders, maar blijft het dorp betekenisvol voor de bewoners. En voor veel bezoekers, want Nagele is en blijft mondiaal een uniek voorbeeld van vroege doordachte stedenbouwkundige planning. Actuele belangstelling Nu, na meer dan 75 jaar, is de belangstelling en interesse voor het bijzondere verhaal van Nagele alleen maar groeiende. Er werd de laatste decennia door rijk, provincie en gemeente miljoenen in de instandhouding van dit

Pagina 3 van 8

erfgoed geïnvesteerd. En bovendien: de polder trekt, voor dagjes uit en als nieuwe woonplek vanuit de onbetaalbare Randstad. Erfgoeddeal Nagele Door middel van een Erfgoeddeal1, waarin o.a. rijk, provincie en gemeente samen optrekken, wordt tot en met 2024 bovendien ingezet op een betere beleefbaarheid van het bijzondere verhaal van Nagele, om op die manier de lokale economie, en daarmee de leefbaarheid, een benodigde ‘boost’ te geven. Maar ook om de lokale trots op het bijzondere dorp te voeden, als versterking van de lokale samenhang. De gemeente Noordoostpolder, partners (zoals ondernemers, Vereniging Hendrik de Keijzer) én bewoners doen dit door verbetering van de zichtbaarheid en bewustwording over dit erfgoed: door het leggen van verbindingen tussen verschillende erfgoedlocaties en partijen, door productontwikkeling en door marketing. Huidige situatie Nagele Het wereldwijd bij kenners bekende dorp is namelijk voor een toevallige bezoeker of bewoner momenteel moeilijk als bijzonder verhaal beleefbaar. Voor veel bewoners zijn zaken als vergrijzing, , een laag voorzieningenniveau en achterstallig onderhoud van invloed op hun trots en verbondenheid met het dorp.

Anderzijds is een deel van de bevolking ongelofelijk actief om het dorp levend te houden, als onderdeel van Dorpsbelang Nagele, als vrijwilliger groenbeheer of in het museum, als bestuurder van het lokale dorpshuis MFC ’t Rietveld, als organisator van evenementen of als actief beheerder van de lokale website www.nagele.nl. Samengevat is het huidige Nagele een dorp met een kerngroep van actieve bewoners, maar wel met vitaliteitsproblematiek en met onvoldoende beleefbare erfgoedwaarden. Het doel van de Erfgoeddeal is het ondersteunen van een kwaliteitsslag in de bewustwording en de beleving van het verhaal van Nagele voor bewoners en bezoekers: van de specifieke historie, de bijzondere architectuur, en de samenhang met plekken als Urk, Schokland (UNESCO Werelderfgoed), Schokkerhaven, én van het verhaal van de pionierende mens in het ‘nieuwe land’. Concreet zet de Erfgoeddeal (volgens het oorspronkelijke projectplan) met een budget van in totaal zo’n € 1,8 miljoen (incl.

BTW) in op: • Visie op de ruimtelijke doorontwikkeling van Nagele (€ 73.000) • Herinrichting van gemeenschapshuis MFC ’t Rietveld (Leaderproject), in totaal € 833.000 • Informatievoorziening en straatmeubilair (€ 195.000) • Merk- en identiteitsontwikkeling, digitale marketing (110.000) • Verkenning en schetsontwerp ruimtelijk icoon/landscape-art (€ 24.000) • Fietspad Nagele-Schokland (€ 351.000) • Externe projectbegeleiding (€ 90.000) • Én de modernisering van Museum Nagele: in totaal € 160.000 voor vernieuwing van het dak (40.000) en als basis voor een nieuwe permanente expositie (€ 120.000).

1

Een Erfgoeddeal voor Stijlicoon Nagele, gemeente Noordoostpolder, 2021

Pagina 4 van 8

De verschillende Erfgoeddeal-elementen worden onder leiding van een aanjager/projectleider en diverse professionals in nauwe betrokkenheid met de lokale bevolking ontwikkeld. Dit project kent bij uitstek dan ook een ‘bottom-up’ aanpak. Een belangrijke doelstelling is om de diverse onderdelen onderlinge goed met elkaar te verbinden, zodat er een grotere slagkracht en duurzame verankering plaatsvindt. Het feit dat de Erfgoeddeal in Nagele speelt, maakt het momentum voor een succesvolle kwaliteitsslag van het museum op alle fronten optimaal. Museum Nagele Een heel belangrijke rol in de ‘belevings- en leefbaarheidsupgrade’ van Nagele speelt Museum Nagele, waar na 25 jaar het bijzondere verhaal van Nagele vanaf september 2024 zal worden verteld in een nieuwe, aantrekkelijke vaste expositie. Museum Nagele is gehuisvest in de voormalige RK Sint Isidoruskerk (1960) en werd in 1998 geopend. De Stichting Nagele Expositie is eigenaar van het gebouw en als beheerder ook verantwoordelijk voor de exploitatie. • • • •

Het museum wordt gerund door zo’n tachtig vrijwilligers en speelt daardoor lokaal een belangrijke verbindende, sociale rol. De organisatie betreft een stichting met een bestuur en past in haar werkwijze de Governance Code Cultuur toe, Fair Practice Code en de Code Diversiteit & Inclusie Het museum ontvangt geen structurele subsidie: incidenteel worden projectsubsidies of fondsen ingezet om projecten te realiseren. Het museum is geen geregistreerd museum. De museumcollectie wordt namelijk gevormd door het dorp Nagele zelf; het achterliggende verhaal wordt verteld in het museum en tijdens rondleidingen onder leiding van museumvrijwilligers door het dorp.

In een permanente expositie (die dit jaar eveneens 25 jaar oud is!), wordt de geschiedenis van het Nieuwe Bouwen en Nagele verteld. De expositie is, logischerwijs, na al die jaren dringend aan vervanging toe. De impulsen die van de Erfgoeddeal uitgaan, maken dat het momentum voor niet alleen een nieuwe expositie, maar ook voor de ambitie om meer en breed publiek te bereiken, zich nu expliciet aandient. Jaarlijks bezoeken momenteel zo’n 4000 bezoekers het museum, dat vooralsnog vier middagen per week is geopend. In het museum komen voornamelijk mensen die interesse hebben in architectuur, mensen die in een soortgelijke (latere) bouwstijl zijn opgegroeid en mensen die in de polder zijn opgegroeid. Ook komen er geregeld buitenlandse bezoekers en studenten bouwkunde uit binnen- en buitenland. En alle scholieren uit de omgeving brengen tijdens hun schoolcarrière minstens 1 maal een bezoek aan het museum. Stagnatie Het is overduidelijk dat de groei van het aantal bezoekers stagneert. Niet alleen is de vaste inrichting van het museum zeer gedateerd, ook is de toeristische infrastructuur in en rond het dorp momenteel zwak en is er ook op het gebied van marketing en samenwerking met partners in de omgeving nog veel te winnen.

Pagina 5 van 8

Er is, kortom, ook in het museum een financiële impuls nodig voor kwaliteitsverbeteringen. De Erfgoeddeal biedt daarvoor een prachtige basis. Niet alleen omdat van hieruit tevens wordt geïnvesteerd in de noodzakelijke randvoorwaarden voor betere beleving en publieksbereik, maar ook werd de noodzakelijke reparatie van een dak vanuit de Erfgoeddeal gefinancierd. Een substantieel bedrag is begroot als basis van een nieuwe vaste expositie. Om die nieuwe expositie echter kwalitatief echt op niveau te brengen, is het vinden van aanvullende financiering noodzakelijk. En op die zoektocht richt zich dit projectplan. Een nieuwe vaste expositie voor Museum Nagele De huidige expositie is na 25 jaar sleets en verrommeld, is statisch en is vooral gericht op de hardcore architectuurliefhebber en -kenner. In de nieuwe vaste presentatie wordt het verhaal van Nagele zowel vanuit een sociaalmaatschappelijk als architectonisch perspectief belicht. En zowel benaderd vanuit de ontstaansgeschiedenis als als actueel relevant thema, voor bezoekers en bewoners. Op een aantrekkelijke, speelse manier, gericht op interactie en voor jong en oud. In dit plan schetsen we, als toelichting op het ontwerpdocument dat als bijlage is toegevoegd, hoe dit project in onze ogen optimaal vorm krijgt.

Het doel van het project is om niet alleen om Museum Nagele kwalitatief en qua publieksbereik een serieuze ontwikkelslag te laten maken, maar ook om het museum als podium van het verhaal van Nagele, als de verbindende plek tussen een binnenverhaal (het museum) en het buitenverhaal, de feitelijke museumcollectie (het dorp), substantieel bij te dragen aan een kwaliteitsverbetering van het dorp als geheel. Dat betekent ook dat bewoners hun weg naar het museum, bijvoorbeeld om voorgelicht te worden over actuele ruimtelijke ontwikkelingen, weten te vinden. Vrijwilligers van het museum en andere bewoners zijn vanaf dag 1 nauw bij de ontwikkeling van het plan betrokken. Naast financieel investeren rijk, provincie en gemeente ook met kennis in dit project, onder meer vanuit de RCE, het Atelier Rijksbouwmeester (door de inzet van ‘Young Innovators’ voor de uitbreidingsplannen van Nagele) en het Kwaliteitsteam Nagele. Invalshoeken De nieuwe vaste tentoonstelling belicht niet alleen de architectuur, maar ook de sociaalmaatschappelijke aspecten van het wonen in een uniek ontwerp op nieuw land aan de hand van bewonersverhalen van toen en nu. Er worden relaties gelegd met o.a. het verhaal van de totstandkoming van de Noordoostpolder, de relatie met omliggende

Pagina 6 van 8

locaties als werelderfgoed Schokland en er is aandacht voor de kerk als museumlocatie. Ook de toekomst van het dorp speelt een belangrijke rol. Wensen Voor de nieuwe expositie werden voorafgaand door bestuur en vrijwilligers diverse wensen geuit. De entree moet uitnodigend en gastvrij zijn en de expositieruimte moet bezoekers verleiden om tevens het 'buitenmuseum' Nagele te verkennen: daarmee is en wordt het museum het logische startpunt voor een cultuurhistorisch bezoek aan Nagele. De nieuwe expositie beslaat de totale hoofdruimte, zo’n 500 m2. De huidige expositie wordt als statisch en verrommeld ervaren. Het moet vernieuwender, frisser, interactiever en moderner. Het museum moet aantrekkelijker worden gemaakt, óók voor jonge doelgroepen. Het geheel is nu gefragmenteerd en onrustig, er is behoefte aan meer samenhang en rust, maar zonder aan levendigheid in te boeten. Er moet ruimte zijn voor lokale verhalen, vooral aangezien de eerste generatie bewoners uitsterft. Daarnaast moet er ruimte zijn voor een museumwinkel, een horecahoekje en ruimte voor de ontvangst van groepen, ook voor lezingen en presentaties. De receptie/balie moet worden verplaatst naar een meer in het oog springende locatie.

Doelgroepen en bereik Als belangrijkste doelgroepen voor het museum onderscheiden we: • (internationale) architectuurliefhebbers • nationaal/regionaal dagtoerisme • (oud)bewoners van Nagele en de Noordoostpolder • studenten en scholieren Het museum wil graag aantrekkelijk zijn voor alle genoemde doelgroepen, jong en oud. Informatie wordt in lagen van verdieping aangeboden, van globaal tot gedetailleerd. Voor buitenlandse bezoekers komt een ‘hand-out’ in diverse talen beschikbaar. Concept In het bijgevoegde ontwerpdocument wordt het concept geïllustreerd en toegelicht. De opzet is informerend, inspirerend, uitnodigend, speels en interactief. Synopsis De expositie vertelt in grote lijnen het volgende verhaal. Nagele is een bijzonder dorp, zowel in Nederland als internationaal gezien. Vanwege de ligging op nieuw land, de bijzondere architectuur en de bijzondere samenleving. In de tijd van zijn totstandkoming genoot Nagele internationale aandacht vanwege dat unieke karakter. Het was een regelrecht experiment, zowel op architectonisch als sociaal gebied. Het dorp was ruim opgezet, groen en belichaamde nieuwe ideeën over wonen en comfort. De platte daken waren destijds een noviteit. De bewoners werden zorgvuldig geselecteerd op beroep, achtergrond, ‘netheid’ en geloof, een nu ondenkbare aanpak.

Pagina 7 van 8

Er is sinds het ontstaan van Nagele veel veranderd. De huidige gemeenschap is nu divers en gemêleerd, maar het ontwerp heeft zijn essentie behouden, ondanks aanpassingen aan huidige behoeften. De tentoonstelling belicht hoe anders in de jaren ’50 stedenbouwkundige ontwikkelingen werden benaderd dan nu. Hoe tegenwoordig veel meer wordt gekeken naar de bewoner als individu. Interactief worden bezoekers uitgenodigd op allerlei aspecten van wijk- en woningbouw zelf te experimenteren. En er komen natuurlijk bewoners aan het woord. Bewoners van het eerste uur en nieuwe bewoners. Naast meer permanente presentaties is een deel van de expositie gericht op wisselpresentaties rondom actuele thema’s, zoals de uitbreidingsplannen voor Nagele. Documentaire In het hart van het museum schittert straks de film "Een nieuw dorp op nieuw land" van Louis van Gasteren. Deze film biedt een unieke inkijk in het ontwerpproces en de bouw van Nagele op het nieuwe land. Marketing & Communicatie De bij de nieuwe expositie behorende marketing-communicatiestrategie wordt als aparte bijlage aan dit projectplan toegevoegd. Begroting De nieuwe expositie vertaalt zich in een projectbegroting met dekkingsplan, die als bijlage is toegestuurd.

Pagina 8 van 8