20250827 DEF Onderzoeksrapport visie op asiel migratie en integratie.pdf

Een positieve ontwikkeling is dat nieuwkomerskinderen een uitgebreide intake krijgen, waarmee trauma’s en gezondheidsrisico’s gesignaleerd kunnen worden.

4.3 Maatschappelijke begeleiding De begeleiding van nieuwkomers vraagt om maatwerk en cultuursensitief werken. De begeleiding van nieuwkomers wordt vaak vormgegeven volgens een bepaald systeem, zoals een inburgeringstraject. Een van de geïnterviewde organisaties geeft aan dat we moeten kijken naar de mens achter de status: “Kijken we vanuit onszelf en ons systeem, of kijken we ook naar de persoon zelf en wat diegene nodig heeft?”. Meerdere organisaties pleiten voor een meer integrale en mensgerichte benadering in de sociaal-maatschappelijke begeleiding. De verbinding met de wijk en het opbouwen van een sociaal netwerk worden als belangrijke onderwerpen genoemd. Veel nieuwkomers, waaronder statushouders en arbeidsmigranten, kampen regelmatig met eenzaamheid, beperkte mobiliteit en gebrekkige toegang tot voorzieningen. Het Vrouwencentrum biedt een veilige ontmoetingsplek, waar vrouwen via taallessen, sportactiviteiten en informele ondersteuning geholpen worden bij participatie in de samenleving. Een aandachtspunt is dat er behoefte is aan ondersteuning op het gebied van opvoeding bij gezinnen met een migratieachtergrond. Ouders worstelen vaak met de (culturele) verschillen tussen opvoedingsnormen thuis en op school. Daarnaast bestaat er bij gezinnen uit bepaalde landen van herkomst een diepgewortelde angst voor jeugdzorg. Dit werpt drempels op voor tijdige hulpverlening.

Vrijwilligers spelen een grote rol in de begeleiding en integratie van nieuwkomers in de gemeente. Betrokken vrijwilligers bieden vanuit vertrouwen en nabijheid ondersteuning. Maar ook vrijwillige inzet kent zijn grenzen. Niet alles kan door vrijwilligers worden opgepakt, bijvoorbeeld omdat een casus te complex is. Kwaliteitsborging en professionele ondersteuning blijven belangrijk. Er wordt vanuit het Kennisplatform Inclusief Samenleven gepleit voor het betrekken van sleutelfiguren uit migrantengemeenschappen bij beleidsontwikkeling en uitvoering.

4.4 Huisvesting De toename van inwoners in de gemeente heeft een impact op de huisvestingsvoorzieningen. Tegelijkertijd beïnvloedt het al dan niet beschikbaar zijn van passende huisvesting ook de nieuwkomers. De krapte op de woningmarkt, zowel landelijk als lokaal, maakt het een uitdaging om voldoende woonruimte te realiseren. In gesprekken met organisaties uit diverse sectoren komt het Onderzoeksrapport Asiel, Migratie en Integratie

22 thema huisvesting regelmatig naar voren, waarbij zowel knelpunten als onbenutte kansen worden benoemd. Zo geven organisaties aan dat het maatschappelijke debat rondom huisvesting de situatie bemoeilijkt. Iedereen is op zoek naar passende woonruimte, waardoor het huisvesten van inwoners, en in het bijzonder statushouders, steeds lastiger wordt. Statushouders verblijven hierdoor langer in asielzoekerscentra, wat leidt tot stagnatie in de doorstroom. Het gebrek aan huisvesting wordt door meerdere organisaties gezien als een cruciaal probleem dat andere sociale problemen versterkt. Inwoners die zich niet zelfstandig kunnen redden op de woningmarkt raken in de knel. De woonsituatie voor arbeidsmigranten is bijvoorbeeld een aandachtspunt. Zij wonen vaak in verkamerde woningen of op grootschalige locaties in het buitengebied. Soms is er sprake is van hoge huren of zelfs uitbuiting. De leefomstandigheden kunnen schrijnend zijn, en onprettige woon- en werksituaties kunnen leiden tot spanningen en zelfs huiselijk geweld, bijvoorbeeld wanneer te veel mensen in één woning verblijven. Tegelijkertijd worden er ook kansen gezien. Zo worden kleinschaliger wonen en rekening houden met wat een wijk of gemeenschap kan dragen genoemd als mogelijkheid. Ook wordt gewezen op de rol van uitzendbureaus en werkgevers in het verbeteren van toezicht en verantwoordelijkheid bij huisvesting.

Een groeiende zorg is de toename van dak- en thuislozen, waaronder bij arbeidsmigranten en statushouders. Dit heeft vaak raakvlakken met het bestaan van psychische problemen, relatieproblemen of het ontbreken van een sociaal vangnet. De huidige voorzieningen zijn onvoldoende toegerust om deze groep structureel te ondersteunen. Er is behoefte aan meer samenwerking tussen maatschappelijke organisaties, GGZ, woningcorporatie en de gemeente. Arbeidsmigranten blijven soms onder de radar, wat het lastig maakt om hen passende hulp te bieden. De politie signaleert regelmatig situaties van onderhuur en overbewoning, en ziet een kans in preventieve aanwezigheid op grootschalige woonlocaties van arbeidsmigranten. De huisvesting in de Noordoostpolder bereikt haar grenzen; er zijn onvoldoende locaties beschikbaar. Bij het huisvesten van statushouders in dorpen is het belangrijk om rekening te houden met de bereikbaarheid per openbaar vervoer. Arbeidsmigranten die zich hier willen vestigen schrijven zich vaak al vroeg in voor sociale huurwoningen, mede op advies van uitzendbureaus. Tegelijkertijd is sociale cohesie een aandachtspunt: de aansluiting van arbeidsmigranten bij het dorp en haar inwoners verloopt niet altijd vanzelf. Het spreiden van statushouders over verschillende wijken wordt als wenselijk gezien.

De woningcorporatie ziet daarnaast kansen in alternatieve woonvormen, zoals friends-contracten (waarbij mensen samen een woning huren) of kamerverhuur. Uiteindelijk draait het om het vinden van een goede balans. De relatie tussen huisvesting en integratie komt ook naar voren. Een organisatie merkt op dat inburgering onvoldoende is meegenomen in het woonbeleid. Een sterke sociale basis en het rekening houden met het draagvlak van een wijk worden als belangrijk gezien. In het onderwijs is zichtbaar hoe huisvesting invloed heeft op de integratie van kinderen en ouders. Wanneer sociale huurwoningen geconcentreerd zijn in bepaalde wijken, weerspiegelt de samenstelling van scholen vaak deze concentratie, met als gevolg dat kinderen vooral in contact komen met leeftijdsgenoten met vergelijkbare achtergronden. Dit kan wederzijdse integratie en acceptatie in de Nederlandse samenleving belemmeren. Een kans ligt in het streven naar een evenwichtige spreiding van sociale huurwoningen, zodat scholen een betere afspiegeling vormen van de samenleving. Tot slot wijst een werkgever op het belang van inschrijving bij de gemeente voor arbeidsmigranten. Dit is essentieel om toegang te krijgen tot voorzieningen, maar blijkt in de praktijk lastig vanwege de huidige regelgeving. Dit vormt een struikelblok voor een goede start en integratie.

Onderzoeksrapport Asiel, Migratie en Integratie

23

4.5 Werk Werkgevers, uitzendorganisaties en de Werkcorporatie geven aan dat er bereidheid is om mensen met een migratieachtergrond aan het werk te helpen, maar dat er de nodige barrières zijn om te overbruggen. Dit komt bijvoorbeeld doordat er per doelgroep andere regelgeving geldt of de Nederlandse taal nog niet goed beheerst wordt. Ook hier is cultuursensitief werken belangrijk. Communicatie in de moedertaal kan drempelverlagend werken en verwachtingen helder maken. Een individuele aanpak werkt in het begeleiden naar werk, zeker wanneer iemand te maken heeft met meervoudige problematiek. Er vindt weinig structurele afstemming plaats tussen publieke en private partijen als het gaat om arbeidsmigranten. Er zijn uitzendbureaus die ook huisvester zijn, werkgevers die zelf werven en huisvesten, maar ook werkgevers die de werving en huisvesting uitbesteden aan uitzendbureaus. De doelgroep arbeidsmigranten is een diverse doelgroep, met uiteenlopende verblijfsduur, taalvaardigheid en integratiebehoefte. Voor de groep die zich hier wil vestigen, is er behoefte aan laagdrempelige taaltrainingen, ook onder werktijd. Het aanbieden van taallessen op maat, afgestemd op verblijfsduur en werkrooster, wordt als kans benoemd.

Werkgevers geven aan open te staan voor het in dienst nemen van asielzoekers en statushouders, maar ervaren een gebrek aan informatie over regelgeving en contactpersonen. Er is behoefte aan een betere verbinding tussen werkgevers en instanties die nieuwkomers begeleiden. Ook wordt het belang van eerlijke behandeling, betrouwbaar vervoer, goede huisvesting en communicatie in het Engels of Nederlands genoemd. Er is behoefte aan inzicht op arbeid en migratie: welke sectoren kennen tekorten, welke groepen kunnen daarin bijdragen en hoe faciliteren we dat op een duurzame en inclusieve manier.

4.6 Openbare orde en veiligheid Het AZC in Luttelgeest heeft een goede samenwerking met de gemeente en omwonenden, wat bijdraagt aan de beheersbaarheid van de locatie. Door intensieve begeleiding is het aantal incidenten op het AZC in het verleden sterk gedaald. Tegelijkertijd wordt gewaarschuwd voor de mogelijke gevolgen van landelijke bezuinigingen op begeleiding en inrichting. Minder begeleiding kan leiden tot meer spanningen en overlast, zowel binnen het AZC als in de omgeving. De politie bevestigt dat er meldingen zijn van agressie, winkeldiefstal en verkeersgedrag van asielzoekers, zoals fietsen zonder verlichting of met mobiel in de hand. De politie signaleert een toename van overlast door arbeidsmigranten, met name in de vorm van zwerven, drankgebruik, huiselijk geweld en incidenten bij het uitgaan. Dakloosheid onder arbeidsmigranten is een groeiend probleem. Jongeren worden aangetroffen in tentjes of zwervend langs de vaart. Structurele oplossingen ontbreken. Er is behoefte aan een lokale opvangvoorziening of vervoersdienst. Toezicht op grootschalige woonlocaties is beperkt, waardoor signalen van bijvoorbeeld uitbuiting moeilijk te detecteren zijn. Casussen met migranten vergen vaak meer tijd vanwege taalbarrières en complexiteit.

Er ligt een kans in thematische inzet: een wijkagent met specifieke kennis van arbeidsmigranten of asielzoekers, die als aanspreekpunt kan fungeren en preventief kan werken aan vertrouwen en veiligheid. Incidenten worden vaak beïnvloed door cultuurverschillen, bijvoorbeeld in de rolverdeling tussen man en vrouw of in de omgang met autoriteit. De politie probeert hierin te schakelen, maar kijkt, naar eigen zeggen, nog vaak vanuit een Nederlandse bril. Er is behoefte aan meer bewustwording en training. De menselijke maat is essentieel: jongeren met trauma’s, spanningen rond gezinshereniging en onzekerheid over procedures vragen om een benadering die verder gaat dan handhaving alleen. Onderzoeksrapport Asiel, Migratie en Integratie

24

5. Proces en vervolg Proces vanuit de startnotitie Met dit onderzoeksrapport zijn de actuele vraagstukken op het gebied van asiel, migratie en integratie en de te verwachten vraag in de toekomst in beeld gebracht. Het biedt een totaaloverzicht van de verschillende belevingen van de doelgroepen én het veld over de voorzieningen in de gemeente. Het maakt inzichtelijk of de maatschappelijke voorzieningen op dit moment toereikend zijn om in de behoeften te voorzien, of er extra expertise en deskundigheid nodig is en wat er nodig is om nieuwkomers te laten integreren en participeren en om de zelfstandigheid te versterken. Dit geeft antwoord op de verschillende onderzoeksvragen uit de vastgestelde startnotitie (16-1-Startnotitieasiel-migratie-en-integratie.pdf). De eerste vervolgstap is het presenteren van de uitkomsten van het rapport in een beeldvormende sessie aan de commissie samenlevingszaken. Daarna wordt het college gevraagd een ambitieniveau per thema uit te spreken in een keuzenota. Hiermee wordt duidelijk wat de ambitieniveaus zijn die we als gemeente willen halen op het gebied van asiel, migratie en integratie. Hierna wordt het beleid uitgewerkt in het deelplan asiel, migratie en integratie. Deze wordt ter besluitvorming behandeld. Hierin staat wat voor gemeente we willen zijn op dit onderwerp. Na het vaststellen van het deelplan wordt het beleid intern bekend gemaakt.

Daarna wordt een uitvoeringsagenda opgesteld waarin weergegeven wordt wat we moeten doen en/of laten om aan het ambitieniveau te voldoen. In de uitvoeringsfase worden de ambities vergeleken met het aanbod dat reeds aanwezig is. Ook trekken we in de uitvoering op met andere beleidsvelden.

Kwalitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek geeft diepgaande informatie van de deelnemers. Hiermee wordt ingegaan op achterliggende behoeften, meningen, ervaringen, motivaties enzovoorts. Hierdoor komt men veel te weten over de doelgroep(en). Door middel van interviews en focusgroepen worden vragen gesteld. Bij kwantitatief onderzoek krijg je statistische resultaten en toets je een vooraf genomen veronderstelling (hypothese). Bij kwalitatief onderzoek krijgt men een duidelijk, diepgaand beeld van wat er leeft bij de deelnemers van het onderzoek. In het onderzoek zijn de methoden van diepte-interviews en focusgroepen ingezet. Diepte-interviews zijn interviews met individuen waarin men diep kan ingaan op een bepaald thema of vraag. De vragen worden vooraf opgesteld. In zo’n interview kan men goed doorvragen en precies begrijpen wat iemand bedoelt. Focusgroepen zijn groepsgesprekken waarin geïnterviewden ook op elkaar kunnen reageren. Hierdoor kunnen deelnemers elkaar aanvullen, geïnspireerd raken door andere reacties en zelf ook tot nieuwe inzichten komen. De gespreksleider heeft zo min mogelijk invloed op het gesprek. Van tevoren is een vragenlijst opgesteld om het gesprek te structureren en te zorgen dat alle thema’s aan bod komen.

Van de interviews met professionals uit het veld en de groepsgesprekken met de doelgroepen zijn digitale aantekeningen gemaakt en deze zijn geanalyseerd op terugkerende thema’s, kansen, uitdagingen en ontwikkelingen. Verder zijn de gebruikte onderzoeksmethoden aangevuld met een analyse van ander bestaand onderzoek en literatuur, om de bevindingen te onderbouwen en in een bredere context te plaatsen.

Onderzoeksrapport Asiel, Migratie en Integratie

25

Literatuurlijst Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten (2020). Geen tweederangsburger: Aanbevelingen om misstanden bij arbeidsmigranten in Nederland tegen te gaan. Adviesraad Migratie (2022). Een huis voor statushouders. Advies over knelpunten bij het huisvesten van statushouders in gemeenten. Ager, A. & Strang, A. (2008). Understanding Integration: A Conceptual Framework. Bles, P., & De Wolf, I. (2024). Bruggen tussen school en thuis: Onderzoek naar de ervaren en verwachte effecten van brugfunctionarissen op basisscholen. CBS (2023). Nederlandse taalvaardigheid van migranten en hun positie op de arbeidsmarkt. Guiaux, M., Uiters, A. H., Wubs, H., & Beenakkers, E. M. T. (2008). Uitgenodigde vluchtelingen. Beleid en de maatschappelijke positie in nationaal en internationaal perspectief. Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum. Hainmueller, J., Hangartner, D., Lawrence, D. (2016). When lives are put on hold: Lengthy asylum processes decrease employment among refugees. Het Kenniscentrum Arbeidsmigranten (2023). De Nederlandse taalvaardigheid onder arbeidsmigranten. De resultaten van het 6e arbeidsmigranten panel. Kennisplatform Integratie & Samenleving (2019). Communicatie tussen gemeente en laagtaalvaardige burgers met een migratieachtergrond. Kennisplatform Integratie & Samenleving (2020). Wat werkt bij: Arbeidsparticipatie statushouders.

Kennisplatform Integratie & Samenleving (2021). Opvoeden in gezinnen van statushouders. Marbach, M., Hainmueller, J. & Hangartner, D. (2018). The long-term impact of employment bans on the economic integration of refugees. Martinovic, B., van Tubergen, F., & Maas, I. (2008). Dynamics of Interethnic Contact: A Panel Study of Immigrants in the Netherlands. Onderzoeksinstituut IVO en Stichting Barka (2022). Midden- en Oost-Europese werknemers in kwetsbare posities: Handvatten voor preventiebeleid en terugdringen van dakloosheid en verslaving. Pharos (2018). Factsheet: Gezondheid en gezondheidsrisico’s statushouders. Pharos Expertisecentrum Gezondheidsverschillen (2016). Zorg, ondersteuning en preventie voor nieuwkomende vluchtelingen: Wat is er nodig? Regioplan en OpenEmbassy, i.o.v. het ministerie van SZW (2024). Onderzoek perspectief inburgeraars: Uitkomsten 2023-2024. Sociaal en Cultureel Planbureau (2016). Integratie in zicht? De integratie van migranten in Nederland op acht terreinen nader bekeken. Sociaal-Economische Raad (2019). Integratie door werk: Meer kansen op werk voor nieuwkomers. UNHCR (2013). A New Beginning: Refugee Integration in Europe. United Nations High Commissioner for Refugees, Bureau for Europe.

Onderzoeksrapport Asiel, Migratie en Integratie

26

Bijlage I. Onderzoeksmethode Proces Voor de beantwoording van de vragen over de toereikendheid van sociale voorzieningen in de Noordoostpolder is van de periode augustus 2024 – april 2025 een kwalitatief onderzoek uitgevoerd. In totaal zijn 27 interviews afgenomen met voorzieningen die vanuit hun eigen sector of vakgebied met de doelgroepen in aanraking komen. Tevens zijn acht groepsgesprekken gevoerd met de doelgroepen om van 60 mensen hun ervaringen en behoeften te inventariseren. De groepsgesprekken zijn anoniem uitgevoerd. Tijdens de interviews en gesprekken zijn digitaal aantekeningen gemaakt. Deze zijn geanalyseerd op gemeenschappelijke en terugkerende thema’s: ontwikkelingen, (onbenutte) kansen en knelpunten.

Interviews In totaal zijn 27 interviews afgenomen. Hierin zijn organisaties gesproken uit verschillende sectoren of vakgebieden: sociaal-maatschappelijke voorzieningen, zorgvoorzieningen, (taal)onderwijsvoorzieningen, huisvestingsvoorzieningen, werkvoorzieningen en werkgevers, OOV voorzieningen en opvangvoorzieningen. Hieronder staat een overzicht van alle gesproken voorzieningen en organisaties: - ZONL - WerkCorporatie - Vrouwencentrum - Vluchtelingenwerk - Tactus verslavingszorg - Basisschool SWS De Kring - Basisschool De Keerkring - Basisschool De Floreant - Stichting Aves - Stop Huiselijk Geweld.nu - Mercatus - Politie - Medisch punt Oekraïne - Uitzendbureau Level1 - Vanquish Yachts - Bloembollenbedrijf Menting - Huisartsenpraktijk Marknesse - Huisartsenpraktijk Creil - Firda - Caleido - Interculturele GGZ - Carrefour - COA - Aeres - GGD Jeugdgezondheidszorg - Huis voor Taal - KIS (Kennisplatform Inclusief Samenleven)

Onderzoeksrapport Asiel, Migratie en Integratie

27 De volgende vragen zijn tijdens de interviews besproken: 1. Welke actuele ontwikkelingen ziet u binnen uw voorziening t.a.v. de volgende groepen? (Asielzoekers, statushouders, Oekraïners, arbeidsmigranten) 2. Waar liggen de te verwachten kansen t.a.v. deze groepen? 3. Is uw voorziening voldoende toegerust om de te verwachten vraag in de toekomst te kunnen ondersteunen? 4. Voor zover dat nog niet aan bod is gekomen, welke ontwikkelingen verwacht u in de toekomst t.a.v. onderwijs, gezondheidszorg, huisvesting, integratie/taalonderwijs en inclusieve samenleving, arbeidsmigranten?

Groepsgesprekken Om te onderzoeken hoe de doelgroepen zelf de toereikendheid van de sociale voorzieningen ervaren, zijn acht groepsgesprekken gevoerd. In totaal zijn hiermee 60 mensen uit de doelgroepen gesproken. Middels groepsgesprekken kan op een efficiënte manier de ervaringen van meerdere mensen tegelijk opgehaald worden. Tevens biedt het een ervaring voor mensen om meningen met elkaar uit te wisselen en elkaar aan te kunnen vullen. Hieronder staat een overzicht van de gesprekken per doelgroep: - Asielzoekers. 3 gesprekken met vrouwen, mannen en jongvolwassenen (aantal: 11 mensen, locatie: AZC) - Statushouders. 1 gesprek met vrouwelijke statushouders (aantal: circa 15 mensen, locatie: Vrouwencentrum) 1 gesprek met mannelijke statushouders (aantal: 10 mensen, locatie: WerkCorporatie) - Oekraïense ontheemden. 1 gesprek (aantal: circa 15 mensen, locatie: opvang Wittesteijn) - Arbeidsmigranten. 2 gesprekken (aantal: 9 mensen, locatie: gemeentehuis) De volgende vragen zijn tijdens de groepsgesprekken besproken: -

Welke hulp/ondersteuning heb je nodig bij het leren van de taal of in het onderwijs? Welke hulp/ondersteuning heb je nodig bij je werk of het vinden van werk? Welke hulp/ondersteuning heb je nodig op gebied van zorg (psychisch, fysiek)? Heb je ondersteuning nodig bij sport of activiteiten? Van welke voorzieningen maak je gebruik? Ben je aan het werk? Wat zou je nog willen leren? Wat mis je nog? Hoe vind je het om hier in de Noordoostpolder te leven? Weet je waar je terecht kunt voor hulp of informatie? Had je ergens hulp bij nodig die je niet hebt gekregen?

Onderzoeksrapport Asiel, Migratie en Integratie