14.2 Rapportage Cultuurhistorische waardestelling en aanbevelingen ontwikkeluitgangspunten Dr. J.H. Jansen ziekenhuis Emmeloord.pdf
Tekst van het document
rapportage
Dr. J.H. Jansen ziekenhuis Emmeloord Cultuurhistorische waardestelling & aanbevelingen ontwikkeluitgangspunten Zwolle, 6 mei 2021
Afb. 1
Voorzijde: het Dr. Jansenziekenhuis vlak na ingebruikname in 1961 (NL-LlsHFA_0230_37375).
Inhoudsopgave Inleiding .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
5
Algemene gegevens .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
7
1- Stedenbouwkundige context .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
9
Ligging .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
9
Ontwikkeling .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
9
Stedenbouwkundige opzet . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2- Cultuurhistorische context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
15
Typologische ontwikkeling ziekenhuis .
15
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Een ziekenhuis in Emmeloord . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Schaalvergroting en fusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 3 - Architectuurhistorische context . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Architectuur ziekenhuizen .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. 25
Architecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Waardering .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. 31
Conclusie & aanbevelingen .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. 35
Bijlage 1 - bouwtekeningen .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. 37
Bibliografie .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. 40
Colofon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
41
3
Afb. 2
4
Luchtfoto van het ziekenhuis vlak na de ingebruikname, met de nieuwe zusterflat op de achtergrond.
Inleiding De gemeente Noordoostpolder heeft het Dokter J.
analyse en waarden kan de de cultuurhistorische
H. Jansencentrum (ziekenhuis) aangekocht na het
karaktersitiek betekenis geven en bijdragen aan de
faillissement van de MC IJsselmeerziekenhuizen.
identiteit van de nieuwe wijk.
De gemeente werkt aan de transformatie van het zorgcomplex naar een woongebied. Onderdeel
Het onderzoek heeft zijn weerslag gekregen in
daarvan is de vraag ‘wat te doen met het huidige
voorliggend rapport. De resultaten zijn gebaseerd
gebouw’. Om te kunnen beslissen over algehele
op literatuur- en archiefonderzoek en onderzoek
sloop of een (gedeeltelijke) transformatie is een
ter plekke. Het veldwerk heeft plaats gevonden op
inventarisatie van de mogelijke cultuurhistorische
5 februari 2021. Het voormalige revalidatiecentrum
waarde van het complex en de terreininrichting
is niet bezocht. Vanwege de door de overheid
noodzakelijk.
afgeroepen veiligheidsmaatregelen in verband met Covid-19 kon het archiefonderzoek niet fysiek
De gemeente Noordoostpolder heeft Het
plaatsvinden. Door de inzet van de archiefmede-
Oversticht gevraagd een cultuurhistorische
werkers hebben we veel materiaal toegestuurd
waardestelling op te stellen conform de Richtlijnen
gekregen, maar niet alle gegevens konden in het
cultuurhistorisch onderzoek 2013 van de RCE,
tijdsbestek van dit onderzoek boven water worden
waarin inzichtelijk wordt welke waarden het object
gebracht.
en de directe omgeving vertegenwoordigen, en
Het rapport geeft in hoofdstuk drie weer wat de
een handreiking te geven voor uitgangspunten
cultuurhistorische waarden en kwaliteiten zijn van
en ontwerpprincipes, die als onderlegger kunnen
het complex en het omringende terrein.
dienen voor een zorgvuldige en verantwoorde omgang met de cultuurhistorische waarden in de
drs. Mascha van Damme & drs. Marjanne Statema
toekomstige plannen.
Zwolle, maart 2021
Het doel is om de cultuurhistorische karakteristiek van het plangebied in te zetten ter inspiratie voor de toekomstige ontwerpopgave. Met uitgangspunten en principes voor de ontwikkeling van het gebied, die gebaseerd zijn op de cultuurhistorische 5
Afb. 3
6
Locatie van het ziekenhuis (Google satelliet).
Algemene gegevens Opdrachtgever Gemeente Noordoostpolder Harmen Visserplein 1 8302 BW Emmeloord Contactpersoon: Rocco van der Kar
Onderzoeksobject Ziekenhuis Dr. J.H. Jansencentrum Urkerweg 1 8303 BX Emmeloord Architect: Ingenieurs en Architectenbureau ir. A.H.J. Swinkels en ir. B.H.F.L. Salemans Maastricht Aannemersbedrijf: Harm Fokkens Naarden Opdrachtgever: Directie van de Wieringermeer Ontwerp:
1960
Bouwjaar:
1964 (zusterhuis 1965)
Opdrachtnemer Het Oversticht Contactpersoon: Mascha van Damme mascha.vandamme@hetoversticht.nl 06 55 747239
Afb. 4
uitsnede topografische kaart huidige toestand van het terrein (BAG viewer, kadaster.nl).
7
Afb. 5 Verkavelingskaart Noordoostpolder C. van Eesteren, 1948 (NAi, EEST 9-249). In het midden Emmeloord.
Afb. 6
8
Beplantingsplan Noordoostpolder, 1947 (NAi)
Afb. 7 Uitbreidingsplan 1953-1961 (Flevolands Archief NL-LlsHFA_0004_1953.pouderooyen). De plattegrond van het ziekenhuisontwerp staat al ingetekend op het toekomstige kavel.
1. Stedenbouwkundige context Ligging
In dit plan van de hand van Piet Verhagen werd
architect-stedenbouwkundige Cees Pouderoyen
Het Dr. J.H. Jansencentrum is tot stand geko-
Emmeloord omsloten door drie vaarten, de
was een uitwerking van het plan van Verhagen.
men aan de zuidzijde van de Urkerweg. Het
Espelervaart, de Urkervaart en de Lemstervaart,
terrein wordt aan de oostzijde begrensd door de
en in het noorden door het Emmelerbos. Door
Het ziekenhuis verschijnt op het uitbreidingsplan
Espelervaart., aan de westzijde door de enigszins
ter plekke van de stad de doorgaande weg vanuit
uit 1961, eveneens van Pouderooyen, waarin de
slingerende Kometenlaan.
Urk iets verder van de vaart af te situeren werd de
gronden buiten de vaarten van een nieuwe functie
stad verder ingedeeld door een wegenkruis van de
worden voorzien. Een deel van de bijzondere
Ontwikkeling
oost-westroute en de noord-zuidroute. In dit plan
bebouwing als kerken en scholen werd aan de
Terwijl in de rest van Nederland de wederopbouw
is het land tussen de Urkerweg en de Espelervaart,
noordzijde geprojecteerd, een deel aan de west-
in volle vaart ter hand werd genomen, ging de
de locatie waar later het ziekenhuis zou komen,
zijde ter weerszijden van de Urkerweg, met aan de
aanleg van de Noordoostpolder van start. De
weergegeven als tuinbouwgrond met rondom bos.
zuidzijde het ziekenhuis. De Urkerweg werd aange-
plannen voor de IJsselmeerpolders, een idee van
legd als een polderparkweg, de poldervariant van
Cornelis Lely uit 1919, kregen na de oorlog nog
Vervolgens werd in opdracht van de Directie van
de voor de wederopbouw kenmerkende ‘parkway’,
meer urgentie door de roep om werkgelegenheid
de Wieringermeer een commissie ingesteld om
een brede bovenwijkse weg, vaak voorzien van
en een bredere voedselvoorziening. Alle idealen
een Uitgifteplan en een Beplantingsplan op te stel-
bomenrijden en een groene berm. De polderpark-
en ontwerpprincipes uit de wederopbouwpe-
len. Karakteristiek voor de wederopbouwperiode
wegen waren de belangrijke doorgaande wegen,
riode zijn in de naoorlogse polders op grotere
werd alles doorgerekend om het land optimaal
die het oude land met de polder verbonden en
of kleine schaal toegepast, van recreatiebos tot
in te richten. De optimale (fiets)afstand van de
nog altijd verbinden. Het ziekenhuis was destijds
bejaardenwoningen.
dorpen naar Emmeloord, de ideale bedrijfsgrootte,
het eerste beeldbepalende herkenningspunt bij de
de beste grond met een agrarische functie, overige
toegang tot Emmeloord.
Vanuit het idee om het nieuwe land zo goed
grond voor recreatiebos, groen als windvanger,
mogelijk te benutten werd Emmeloord centraal
waren factoren waarmee rekening werd gehou-
De tuinbouwfunctie is in het uitbreidingsplan
gesitueerd met de dorpen, zoals Tollenbeek,
den. In het Verkavelingsplan, het Uitgifteplan en
losgelaten. Onder het raster is het ziekenhuis al
Nagele en Markness in een ring daaromheen.
het Beplantingsplan die alle in 1947 werden vast-
ingetekend. Nader (archief)onderzoek zou kunnen
Emmeloord kreeg zo een regionale functie met
gesteld, is op het terrein tussen de Urkerweg en
uitwijzen wat de gedachten zijn geweest die aan dit
centrale voorzieningen zoals een schouwburg,
de Espelervaart de bosfunctie losgelaten, wel is de
uitbreidingsplan ten grondslag lagen.
scholen voor voortgezet onderwijs en een zieken-
tuinbouwfunctie nog steeds ingetekend.
huis. In 1942 werd het verkavelingsplan voor de
In datzelfde jaar werd het stedenbouwkundig
polder vastgesteld.
plan voor Emmeloord vastgesteld. Dit plan van 9
Afb. 10 Het terrein aan de zuidoostzijde is deels open ingericht met een vijver, wilgen en slingerde wandelpaden en deels met hoger opgaande boomgroepen.
Afb. 8
10
Uitbreidingsplan uit 1947 door Cees Pouderooyen (Bron: NLE).
Afb. 9 Als overgang tussen de vijver en de hogere boomgroepen zijn vakken met lage altijd groene begroeiing opgenomen.
Stedenbouwkundige opzet
Waardevolle inrichtingselementen
Het ziekenhuis werd op een ruim bemeten terrein
•
parkachtige groenaanleg met een afwisseling
gesitueerd. Het terrein wordt begrensd door
in lage en hoge (heester)begroeiing en open-
de Urkerweg (N) en de Espelervaart (O), aan de
en beslotenheid.
zuidwestzijde werd het terrein door een door-
•
gaande bomenpartij als een windsingel begrensd. Langs de toegangsweg kwamen bomenrijen en
de omzooming van het terrein met een stevige boomstructuur
•
geaccidenteerd terrein
ook het parkeerterrein aan de oostzijde werd van bomen voorzien, evenals het verhoogd aangelegde voorplein. De westelijke zijweg was bedoeld voor de ambulances, leidde naar de achterzijde van het ziekenhuis en werd zo aangelegd dat de wagens langs de ene zijde konden aanrijden en aan de andere zijde weer konden vertrekken. Op historische foto’s is te zien dat de zijweg later is doorgetrokken om ook het zusterhuis te bedienen. Bij de bouw stonden de bouwvolumes vrijstaand in het gras. De dynamiek door de verschillen in hoogte, diepte en lengte van de bouwdelen en de situering wordt versterkt door de verschillen in hoogte van het terrein. De helling van het parkeerterrein naar het voorplein werd voorzien van bossages en langs de Urkerweg werden bomenrijen geplaatst. In de loop der tijd is het ziekenhuis uitgebreid en is het terrein met name aan de noordzijde van meer verharding voorzien ten behoeve van parkeerplaatsen. Vermoedelijk begin 21ste eeuw is het oorspronkelijke grasveld aan de zuidzijde van een meer parkachtige inrichting voorzien, waarbij door een vijver en een aangrenzende heuvel hoogteverschillen zijn aangebracht. Omgaande paden nodigen uit tot ommetjes. 11
Afb. 11 Terreinsituatie in 1961. Het noorden is naar beneden gericht (Archief gemeente Noordoostpolder).
12
Afb. 12 Het aanzicht van het ziekenhuis vlak na de bouw op de gevels vanaf de zuidelijke parkzijde. Links het lage volume met de centrale keuken, aangrenzend de westelijke vleugel van het ziekenhuis en rechts de voormalige zustervleugel (NL-LlsHFA_0230_37348).
13
Afb. 13 Prachtige opname in vogelvlucht van Emmeloord richtig het westen over de met bomen geflankeerde hoofdas waaraan het ziekenhuis werd voorzien (NL-LlsHFA_0230_10815).
14
2. Cultuurhistorische context Inleiding
Het vooroorlogse paviljoensysteem, dat was
zalen met zomaar 30 bedden kwamen niet
Nadat de polder in 1942 was drooggevallen, werd
geconcentreerd rond specialismen (voor elk nieuw
meer voor. Vervolgens werd met de eenheden
er in 1943 door de Directie Wieringermeer een
specialisme kwam er een gebouw bij), voldeed niet
zo gepuzzeld dat er een optimale situatie werd
noodziekenhuis in Vollenhove opgericht. Na de
meer, bovendien vergde een modern ziekenhuis
gecreëerd ‘to save nurses steps’. Bijvoorbeeld
Tweede wereldoorlog groeide dit ziekenhuis uit tot
meer samenwerking. Het systeem moest van
door het dubbele corridorsysteem in 1951 gepu-
een klein streekziekenhuis. De Directie had als taak
binnenuit (vanuit de functie) worden veranderd.
bliceerd – beddenkamers ter weerszijden van de
om de polder tot ontwikkeling te brengen. In 1947
De zoektocht naar het rationele ziekenhuis
gezamenlijke voorzieningen. Dit betekende dat
kreeg de Directie toestemming om een nieuw zie-
was een internationale. De ontwikkelingen en
de overtuiging dat beddenkamers op de zuidkant
kenhuis in Emmeloord te stichten. Bureaucratische
nieuwe inzichten werden in Nederland op de
moesten liggen vanwege de zon moest worden
processen en geldgebrek leverden vertraging op.
voet gevolgd. Om kennis te bundelen werd in
aangepast. Deze overtuiging was al in de jaren
Het tijdelijke ziekenhuis in Vollenhove voldeed al
1950 het Ziekenhuisbouwcentrum opgericht en
‘30 ter discussie gesteld. De zon bleek minder van
lang niet meer en er werd besloten tot een tijdelijk
ondergebracht bij het Bouwcentrum, in 1945
belang in het genezingsproces dan men rond de
ziekenhuis in de Staalstraat.
opgericht om het bouwbedrijf te moderniseren.
eeuwwisseling dacht. De kern van het moderne
Zo kwamen experimenten op het gebied van
ziekenhuis was niet langer het beddenhuis,
Typologische ontwikkeling ziekenhuis
rationalisatie, het verzamelen van (buitenlandse)
maar de behandelafdelingen met de medische
Het effect van de oorlog op het gezondheidspeil
kennis en de zoektocht naar het rationale zieken-
apparatuur die voortdurend werd veranderd en
van de bevolking, te weinig ziekenhuisbedden
huis bij elkaar. De resultaten werden in de vorm
verbeterd. De belangrijkste componenten waren
en de consequenties van het ziekenfondsbesluit
van documentatiebladen of normaalbladen gepu-
de operatiekamers. Terwijl voor de oorlog een
(financiële barrières verdwenen voor een hoop
bliceerd in het tijdschrift Het Ziekenhuiswezen.
situering op het noorden was vereist vanwege de
mensen) maakten dat er dringend behoefte was
Het Ziekenhuisbouwcentrum ging in 1953 op
lichttoevoer, volgde uit de nieuwe inzichten als de
aan nieuwe, moderne ziekenhuizen. Er moest reke-
in de Stichting Studie- en Beoordelingsraad
belangrijkste eisen dat ze makkelijk bereikbaar
ning gehouden worden met de nieuwste inzichten,
Ziekenhuisbouw.
waren vanuit de chirurgische afdeling en ze een
zowel op het gebied van de ziekenhuisorganisatie
afgesloten geheel vormden, zodat de artsen zich
als op het gebied van techniek. Congressen en
De zoektocht leverde een modulaire systeem op,
konden concentreren. Laboratoria werden gezien
studiereizen vonden plaats voor inspiratie uit het
waarbij de verpleegeenheid centraal kwam te
als ondersteunend voor de behandelafdeling.
buitenland, met name Zweden en Amerika.1
staan. Een eenheid bestond uit een-, twee, vier- en
Poliklinieken werden zo gesitueerd dat ze vooral
zesbedskamers en daarnaast bijvertrekken als
makkelijk bereikbaar waren vanuit de behande-
isoleerkamers, dagverblijven, keuken, spoelruimte,
lafdelingen, met de verpleegafdelingen hebben
badkamer, wc en magazijnruimte. De vooroorlogse
ze niets te maken. Geen fysiek onderdeel, maar
1. Mens & Tijhuis, 91.
15
Afb. 14 Het Sint Barbara ziekenhuis werd in 1964 opgeleverd naar een ontwerp uit 1959. van het bureau Swinkels en Salemans uit Maastricht (Mens & Tijhuis).
Afb. 15 Het Sint Barbara ziekenhuis vertoont architectonisch veel overeenkomsten met het dr. Jansenziekenhuis in Emmeloord (Mens & Tijhuis).
Afb. 16 Ook de opzet en functionele indeling van het Sint Barbara ziekenhuis vertoont veel overeenkomsten met het dr. Jansenziekenhuis in Emmeloord (Mens & Tijhuis).
Afb. 17 Detail van de gevel van int Gregorius Ziekenhuis in Brunssum met de prefab gevelelementen (Mens & Tijhuis).
16
onlosmakelijk verbonden met het ziekenhuis was
Toch leidde standaardisatie niet altijd tot
Op 13 april 1962 legde zijn dochter Tilly Jansen de
het zusterhuis. Voor de confessionele ziekenhuizen
eenvormigheid. Een opvallende uitzondering
eerste steen.
was de kapel een belangrijk onderdeel. Bij veel
is bijvoorbeeld het Sint Gregorius Ziekenhuis
katholieke ziekenhuizen bevond zich bovendien
in Brunssum dat naar een ontwerp uit 1957
Vermeldenswaardig is het ziekenhuis dat het
een klooster.
door Ingenieurs en Architectenbureau ir. A.H.J.
bureau voor Geleen ontwierp. Het Sint Barbara
Swinkels en ir. B.H.F.L. Salemans uit Maastricht
ziekenhuis werd in 1964 opgeleverd naar een
In Nederland werden begin jaren ‘50 de eerste zie-
werd ontworpen. Het inmiddels afgebroken
ontwerp uit 1959. Het Geleense ziekenhuis ver-
kenhuizen volgens de nieuwe inzichten gebouwd.
ziekenhuis met 180 bedden was helemaal in twee
toont een aantal opvallende gelijkenissen met
Deze hadden echter in eerste instantie geen
lagen opgetrokken, in een variatie op het H-type.
het ziekenhuis dat het bureau voor Emmeloord
invloed op de architectonische verschijningsvorm,
Terwijl het klooster in baksteen was opgetrokken,
heeft ontwerpen. Een langwerpig blok bevatte
die redelijk traditioneel was – sobere baksteenar-
kenmerkten de gevels van de overige bouwdelen
alle afdelingen met in de vijf lagen hoge zijde de
chitectuur. Schaarste aan materiaal, vooral aan
zich hoofdzakelijk door de ritmiek van de prefab
behandelafdelingen en in de zes lagen hoge zijde
ijzer en staal, was een van de oorzaken. Wel had-
gevelelementen.
het beddenhuis voor 150 bedden. De keuken, het
den de bouwwerken alle een betonskelet.
klooster en de kapel werden in lager bouwvolume
Een ziekenhuis in Emmeloord
geschakeld gesitueerd. De hoofdingang bevond
Een bouwexplosie aan ziekenhuizen, zowel
Bureau Swinkels en Salemans presenteerden in
zich op de eerste verdieping in het midden van
nationaal als internationaal, startte niet lang
1956 de eerst schetsen voor een ziekenhuis in
het blok, was verbijzonderd door geprononceerde
daarna. Tussen 1950 en 1960 nam het aantal
Emmeloord. Het was gebruikelijk om voor een
betonnen verticale elementen en werd ontsloten
bedden toe van 42.000 naar 58.000 en werd het
rooms-katholiek ziekenhuis of ander bijzonder
door een hellingbaan, waaronder facilitaire
aantal medische verrichtingen verdubbeld. De
gebouwtype architecten van dezelfde geloofsrich-
ruimten waren gerealiseerd. Het ziekenhuis werd
industrialisatie in het bouwwezen versnelde het
ting voor het ontwerp te vragen. Nader onderzoek
opgetrokken met een betonskelet en voorzien van
proces. Standaardisatie was het codewoord. Het
zou kunnen uitwijzen hoe de Directie bij het
prefab gevelelementen die, net als in Brunssum en
in het werk gegoten betonskelet werd bekleed
Limburgse bureau terecht is gekomen.
Emmeloord, een continue reeks van kantelramen
met prefab gevelelementen. Ingegeven door
op betonnen borstwering vormden. In het ont-
de ideeën over de functie van de bedden-,
In 1960 werd de vergunning voor het ziekenhuis
werp was al rekening gehouden met een T-vormige
behandelhuizen en poliklinieken waren de T- en
annex zusterhuis verleend. In 1964 werd het
opzet, die ook al enkele jaren na de oplevering
H-plattegrondtypen het meest populair. In de
ziekenhuis in gebruik genomen. Het zieken-
in 1961 werd gerealiseerd. Het ziekenhuis is
loop van de jaren zorgde medisch-technische
huis werd beheerd door Stichting Dokter J.H.
Brunssum is inmiddels helemaal afgebroken en
ontwikkelingen ervoor dat vooral de polikliniek een
Jansenziekenhuis. en vernoemd naar dokter J.H.
het ziekenhuis in Geleen is grotendeels.
grotere rol kreeg. Eind jaren ‘60 werd vervolgens
Jansen. Dokter Jansen was een van de eerste
het ‘breedvoet-model’ gecreëerd met op de eerste
huisarten van Emmeloord, van 1944 tot 1950.
twee verdiepingen het behandelhuis en de polikli-
Hij overleed in 1950 aan de gevolgen van een
niek en daarop hoogbouw met het beddenhuis.
motorongeluk. 17
Afb. 18 Huidige aanzicht van de noordgevel van het complex.
18
In Emmeloord werd de T-vormige opzet al meteen
zonder De Engelenbergstichting. Een jaar later
gerealiseerd, al werd de zuidelijke poot met twee
werd de Gemeenschappelijke Regeling omgezet in
bouwlagen wat ondergeschikter dan in Geleen
de Stichting IJsselmeerziekenhuizen.
uitgevoerd. De hoofdingang en het belangrijkste
Op 13 april 2012 legde de jongste kleinzoon van
stijgpunt op het schakelpunt van het bedden- en
Dokter J.H. Jansen bloemen namens alle kleinkin-
behandelhuis komt overeen, evenals de archi-
deren bij de plaquette in het Dokter J.H. Jansen
tectonische verbijzondering van de ingangspartij,
Ziekenhuis.
die over de hele hoogte is doorgetrokken. Ook in detail zijn er overeenkomsten, zoals het gebruikte
Na het faillissement van de MC groep in november
prefab gevelsysteem met stalen vensters en kan-
2018 kocht de gemeente Noordoostpolder het
telramen en gladde betonnen gevelplaten. Nader
ziekenhuispand op 14 maart 2019.
(archief)onderzoek levert wellicht meer informatie over de fabrikant van de platen.
Schaalvergroting en fusies De competitie tussen de zuilen bevorderde tot in de jaren ‘60 de groei in de ziekenhuisbouw. De noodzaak tot fusies werd echter steeds duidelijker en daarmee verdween de verzuiling vanaf de tweede helft van de jaren ‘60.2 Representatief voor de landelijke ontwikkelingen werd het dr. J.H. Jansenziekenhuis het dr. J.H. Jansencentrum, inclusief de bijbehorende de schaalvergroting. Al sinds de jaren zeventig werkte het Dokter J.H. Jansenziekenhuis samen met Stadsziekenhuis De Engelenbergstichting te Kampen in de Gemeenschappelijke Regeling Ziekenhuizen Noord-West-Overijssel. Op 1 januari 1990 kwam, in samenwerking met het Zuiderzeeziekenhuis in Lelystad, de Gemeenschappelijke Regeling IJsselmeerziekenhuizen tot stand, overigens 2. Mens & Tijhuis, 111.
19
Afb. 19 Het Dr. Jansenziekenhuis vlak na ingebruikname in 1961 (NL-LlsHFA_0230_37375).
20
3. Architectuurhistorische context Korte bouwgeschiedenis en typologie
specialistenspreekkamers, deels behandelkamers.
genomen als kerkruimte en speelruimte. De
Het ontwerp van Winkels en Salemans uit 1960
De begane grond werd ingedeeld met aan de voor-
oorspronkelijke kerkzaal op de tweede verdieping
betreft een ziekenhuis voor 150 bedden en was
zijde (O) fysiotherapie en aan de achterzijde (W),
werd beddenopslag en ruimte voor de chirurgen.
georganiseerd in een noord-zuid georiënteerd
waar ook de ambulances aankwamen de EHBO.
hoofdgebouw met behandelruimten van vier
Op de eerste verdieping werd een bescheiden
Waar revalidatie begin jaren ‘40 nog voorbehouden
bouwlagen en dwars daarop een beddenhuis
poliklinische afdeling ingericht met onder andere
was aan herstellende militairen, werd revalidatie
van vijf bouwlagen. Op de hoek werd de hoofdin-
een kamer voor de chirurg, voor vaccinatie en een
in 1958 erkend als medisch specialisme. In 1978
gang gesitueerd, aansluitend op het verhoogd
gipskamer. Op de kop (N) de behandelkamers. Op
werd ten behoeve van de revalidatieafdeling een
geplaatste voorplein; een tweede toegang was min
de tweede verdieping kwamen de laboratorium-
éénlaags, plat afgedekt bouwwerk opgericht, aan-
of meer halverwege het behandelhuis geplaatst.
ruimten en de röntgenafdeling. In een afgesloten
sluitend op de voormalige zustervleugel. Met een
De centrale keuken kwam in een lager volume op
gedeelte op de derde verdieping werden twee
indeling met beddenkamers aan de raamzijden en
de westelijke kop van het beddenhuis. Aansluitend
operatiekamers ingericht met de bijbehorende
de voorzieningen in het midden werden de loop-
op het behandelgebouw was in eerste instantie
kamers, zoals wasruimtes en een rekoeverkamer.
afstanden voor de verpleegsters zo klein mogelijk
een tweelaags zusterhuis gepositioneerd; later
gemaakt. Het ontwerp was van de hand van het
kwam hier het tweede beddenhuis. De hoofdin-
Latere aanpassingen
gang ontsloot de hal met de liftopbouw, die op elke
Karakteristiek voor de landelijke ontwikkelingen in
verdieping toegang geeft tot zowel het behandel-
het ziekenhuiswezen zijn de bijna continue kleine
1990
huis als het beddenhuis en het zusterhuis.
en grote aanpassingen aan het gebouw om aan
In 1990 was de volgende uitgebreide verbouwing
de steeds veranderende (medisch-technische)
aan de orde, door ditzelfde architectenbureau
Het beddenhuis werd ingedeeld met een
eisen te voldoen. Met het gereedkomen van het
ontworpen. Een groot deel van de behandel-
middengang en aan de zuidzijde de (veelal)
separaat gesitueerde zusterhuis in 1965 werd de
ruimten werden aangepast. Zo werd de tweede
zesbedskamers en aan de noordzijde de bij-
zustervleugel aangepast en hoogstwaarschijn-
verdieping ingericht met verschillende laboratoria,
vertrekken, zoals isoleerkamers, dagverblijven,
lijk meteen ingericht met verpleegeenheden.
inclusief de voormalige kerkzaal. In een éénlaags
keuken, spoelruimte, badkamer, wc en magazijn-
Tekenend is de groeiende rol van de polikliniek.
bouwvolume op de noordelijke kop van de
ruimte. Op de begane grond werden onder andere
Architectenbureau Roelofs, Nijst en Lucas.
behandelvleugel werd extra poliklinische ruimte
het mortuarium en de sectieruimte gesitueerd.
1974
toegevoegd. De oorspronkelijk redelijk bescheiden
Op de vijfde en bovenste bouwlaag kreeg verlos-
In 1974 werd de kelder verder ingedeeld met
dakopbouwen op het behandelhuis, die de liften
kunde een plek. Het behandelhuis werd ingedeeld
poliklinische ruimten. De vide in de kerkzaal werd
met zich meebrachten, werden ten behoeve van
met een middengang en ter weerszijden deels
in 1976 een volwaardige verdieping en in gebruik
extra installatieruimte fors uitgebreid, waardoor 21
Afb. 20 NL-LlsHFA_0230_37332
Afb. 21 NL-LlsHFA_0230_37333
22
Afb. 22 NL-LlsHFA_0230_37334
Afb. 23 NL-LlsHFA_0230_37335
23
Afb. 24 Deze foto van het ziekenhuis tijdens de bouw biedt zicht op het betonskelet
Afb. 25 De bouwplaatst met op de achtergrond de kerktorens van Emmeloord als bakens.
Afb. 26 Het lage keukenvolume links en de voormalige zusterflat rechts op de voorgrond.
Afb. 27 Het nieuwe atrium met trappenhuis (rechts) in de oksel van de bestaande vleugel en de nieuwbouw.
Afb. 28 Het aanzicht van de nieuwe ziekenhuisvleugel op de plek van de eerdere zusterflat.
Afb. 29 De volumewerking is door nieuwbouw en de opgehoogde aangrenzende vleugel verstoord.
24
de maatverhoudingen van het oorspronkelijke
de noordzijde de indeling werd aangepast met
waar de drie hoofdfuncties samenkwamen – het
strak lijnende blokvormige volume is aangetast.
groepsruimten.
behandelhuis aan de noordzijde, het beddenhuis
1994
Architectonische verschijningsvorm
aan de westzijde en het (voorlopige) zusterhuis aan Niet lang daarna, in 1994, werd de voormalige zus-
de zuidzijde. Het verhoogde maaiveld leidde de auto’s tot voor de deur. Ambulances kwamen via
tervleugel afgebroken en werden Roelofs, Nijst en
Exterieur
de achterzijde. Daar was ook de fietsenstalling en
Lucas weer ingeschakeld om in het verlengde van
De architectonische verschijningsvorm van het
het transformatorgedeelte in een éénlaags bouw-
het behandelhuis een nieuw beddenhuis te realise-
ziekenhuis kenmerkt zich door een cluster van
deel ondergebracht. De oorspronkelijke stalen
ren. Verhoogd geplaatst om daarbij aan te sluiten
blokvormige bouwvolumes van verschillende
vensters, kiepramen met bovenlichten aan de
op de eerste verdieping van het behandelhuis
breedte en hoogte. In de eerste bouwfase
voorzijde (O), draai- en vaste ramen met bovenlich-
kwam het vierlaagse bouwwerk plus dakopbouw
bepaalde de esthetiek van de standaardisatie, het
ten aan de achterzijde zijn vrijwel overal vervangen
tot stand. In tegenstelling tot de oorspronkelijke
betonskelet met de prefabgevelelementen, de
door kunststof exemplaren met draairamen en
beddenvleugel werd de nieuwe vleugel ingericht
verschijningsvorm. De poliklinische uitbreiding op
vaste bovenlichten.
met het dubbele corridorsysteem. Op de begane
de kop het behandelhuis werd in baksteen vorm-
grond kwam de verlosafdeling, samen met
gegeven, net als de revalidatieafdeling. Het tweede
De centrale keuken is in een min of meer separaat
gynaecologie en de kinderverpleging. Interne
beddenhuis kenmerkt zich door het bouwvolume
bouwvolume op de kop van het beddenhuis
geneeskunde kwam op de eerste verdieping. Op
met de gestucte gevels en kleinere vensterpartijen.
gesitueerd. De begane grond is weer voorzien van
de tweede en derde verdieping kwamen algemene
een donkere ribbelplaat. Het betonskelet is in de
verpleegafdelingen. Net als bij het revalidatiecen-
De bouwvolumes uit de eerste bouwfase zijn te
gevel te herkennen aan de horizontale banden op
trum werden de bouwlagen ingedeeld met de
herkennen aan de transparante vensterreeksen,
vloer- en dakhoogte, en de verticale profilering op
beddenkamers aan de raamzijden en de voorzie-
afgewisseld met de betonnen gevelplaten tegen
de hoeken en tussen de vensters; de gevels zijn
ningen in het midden om zo de loopafstanden
borstweringen die de karakteristieke gesloten
met metselwerk ingevuld. Het daklicht voorzag in
voor de verpleegsters zo klein mogelijk te maken.
banden opleverden. De begane grond werd
extra licht en waarschijnlijk ook lucht.
De voormalige ingangspartij werd aangepast naar
bekleed met een donker gekleurde betonnen
een over de verdiepingen doorgetrokken centrale
ribbelplaat waardoor deze bouwlaag het karakter
De uitbreiding uit 1978 op de kop van het behan-
hal, waarvan uit ook een doorgang werd gemaakt
van een basement heeft. De koppen van bouwvo-
delhuis werd boven de betonnen ribbelplaat op
naar het revalidatiecentrum.
lumes werden van metselwerk voorzien. In het oog
kelderhoogte opgemetseld met een geel/bruine
springend en centraal in het ontwerp stond het
baksteen. De gevels worden beëindigd door een
2002
vooruitgeschoven en verhoogde bouwblok waarin
houten lijst met een horizontale profilering die op
De laatste aanpassingen betroffen de verbou-
de kerkzaal was ondergebracht – te herkennen aan
regelmatige afstand tot aan de vensters is door-
wing van het revalidatiecentrum tot polikliniek
de hoge raampartijen – en dat op de begane grond
getrokken. Op een vergelijkbare wijze werd het
psychiatrie en psychologie in 2002, waarbij aan de
de luifel vormde voor de hoofdingang. Het gepron-
revalidatiegebouw vormgegeven, zij het met een
zuidzijde een aanbouw werd toegevoegd en aan
onceerde bouwdeel markeerde bovendien de plek
iets andere kleur baksteen. 25
Afb. 30 Het nieuwe entreeportaal met verbindingsgang naar de noordelijke uitbreiding.
Afb. 31 Aanzicht van de westelijke vleugel rechts voor verdiepte garages.
Afb. 32 Het voormalige hoofdtrappenhuis in de ‘oksel’ van het complex.
Afb. 33 Het hoofdvolume rechts is met een nieuw tussenlid met de latere uitbreiding links verbonden.
Afb. 34 De gangstructuur is op alle verdiepingen nog herkenbaar, hier de begane grond van de hoofdvleugel.
Afb. 35 Een van de aangrenzende behandelkamers op de begane grond aan de noordzijde van de gang.
26
Met de bouw van het nieuwe beddenhuis ver-
natuurstenen tegelvloeren die destijds op elke
Monumentale kunst
loor het centraal geplaatste vooruitgeschoven
verdieping in de hal werden gelegd. Mogelijk ligt
Na de Tweede Wereldoorlog maakte de
bouwdeel dat de ingang markeerde, zijn functie.
deze tegelvloer ook nog onder de linoleumvloeren
monumentale kunst een forse bloei door. De
Tussen dit bouwdeel en het nieuwe beddenhuis
in de corridors. De indeling met de middencorridor
samenleving moest herstellen van de gevolgen
werd een hoge hal gesitueerd, voorzien van een
is zowel in het behandelhuis als het beddenhuis
van de bezetting en er was een breed gedragen
glaspui aan de voorzijde (O) en een gesloten deel
bewaard. De deuren zijn hoogstwaarschijnlijk in
verlangen naar een collectieve, verbindende en
met de twee liften aan de achterzijde (W). Met
de loop der tijd alle vervangen. In de keuken is de
opbouwende kunst. Op initiatief van het Ministerie
een grotendeels transparant éénlaags bouwdeel
hoofdstructuur bewaard.
van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen
werd een nieuwe ingangspartij gerealiseerd dat
(OKW) stimuleerde de overheid dit vanaf 1951
bovendien het voormalige revalidatiecentrum,
De centrale hal die in de jaren ‘90 tot stand is
door de zogenaamde percentageregeling, die
inmiddels poli psychiatrie en psychologie met het
gekomen, kenmerkt zich door openheid en
inhield dat 1,5 procent van de nieuwbouwsom
hoofdgebouw verbindt. Waarschijnlijk is de luifel
transparantie. De corridors op de verdiepingen
van grote rijksgebouwen kon worden besteed
aan de achterzijde (NW) in dezelfde periode tot
eindigen in vides in de hal.
aan kunstopdrachten. Een belangrijk motief voor
stand gekomen. Kenmerkend voor de jaren 90 van
de invoering was de verheffende betekenis die
de vorige eeuw zijn de glad gestucte lichte gevels
aan kunst werd toegedacht. De overheid was van
evenals de blauw/gele tegels in de plint. Ook op de
mening dat een aantrekkelijke omgeving om in
oudere bouwdelen is destijds deze kleurstelling
te wonen en te werken een positieve uitstraling
toegepast, vermoedelijk om zo de vormgeving van
zou hebben op de ontwikkeling van het volk. De
de verschillende bouwvolumes uit de verschillende
Rijksoverheid preciseerde en actualiseerde de
periodes wat meer bij elkaar te brengen.
regeling voor de eerste keer in 1963 via de officiële brochure ‘Decoratieve aankleding van rijksgebouwen
Interieur
en scholen’. Gemeenten en provincies mochten
De oorspronkelijke indeling is in de verschillende
een dergelijke regeling hanteren bij de bouw van
bouwdelen nog duidelijk te herkennen, de aankle-
scholen voor lager onderwijs en bouwwerken
ding is vrijwel overal vernieuwd. Zo zijn de vloeren
voor bijvoorbeeld de gemeentelijke en provinciale
voorzien van linoleum of vergelijkbaar materiaal;
diensten en instellingen.
de plafonds zijn overal verlaagd. De oorspronkelijke hoofdingang is niet meer her-
Kenmerkend voor de monumentale kunst in de
kenbaar. Wel is het trappenhuis bewaard, net als
periode van de wederopbouw is de sfeer van
de liften. De trappen zijn inmiddels bekleed met
optimisme in de voorstellingen. Bij gemeente- en
linoleum, de zwart geschilderde robuuste ijzeren
provinciehuizen waren goed gezag en recht-
balustrades zijn in de eerste bouwfase tot stand
vaardigheid vaak het onderwerp van de kunst.
gekomen. Hetzelfde geldt voor de antracietkleurige
De natuur was een ander veel gebruikt thema: 27
Afb. 41 Keramische wandkunst van Frans Tuinstra in het hoofdtrappenhuis naar de eerste verdieping.
Afb. 40 Wanddecoratie uitgevoerd in chamot van Jos Hermans uit 1965.
Afb. 39 De ‘eerste steen’ met erboven een portret in bronsreliëf van de naamgever dr. Jansen.
Afb. 38 ‘De Thuiskomst’ van Teun Roosenburg voor de entree van het ziekenhuis.
Afb. 37 Het bronzen beeld “oogst” uit 1983 werd in 1997 voor de ingang van het ziekenhuis geplaatst.
Afb. 36 Deel van de installatie ‘Vertrouwd lichaam, ontelbare zee ....’ van Anna Thalia Benus in de hal.
28
bomen en planten, maar ook zon, maan en sterren
Kunst in het dr. J.H. Jansenziekenhuis
was eveneens voornamelijk werkzaam in het zui-
als verbeeldingen van leven en krachtbronnen.
De kunst in het dr. J.H. Jansenziekenhuis kwam
den van Nederland.4 De twee wandkunstwerken
Aanvankelijk was de kunst nog vrij figuratief
niet tot stand door de percentageregeling, maar
zijn kenmerkend voor de wederopbouwperiode
vormgegeven. De ‘opbouwende’ voorstelling
door de bevolking die vele geschenken aanbood,
moest immers vooral herkenbaar en begrijpelijk
die de nauwe band met het ziekenhuis illustreren.
zijn. Maar vanaf eind jaren ‘50 werden de werken
Zo bood de bevolking van de Noordoostpolder
Voor de ingang van het ziekenhuis werd in 1964
abstracter en is verwantschap zichtbaar met vrije
het ziekenhuis een keramiek aan dat een plaats
het figuratieve kunstwerk ‘De Thuiskomst’ van de
beeldende kunststromingen als Cobra.
kreeg in het trappenhuis, ter hoogte van de
kunstenaar Teun Roosenburg geplaatst, zoon van
toenmalige kinderafdeling. Het geld voor het
architect Dirk Roosenburg, die de drie gemalen
In de naoorlogse periode werden oude technieken,
kunstwerk was door het Poldervrouwencomité
in de Noordoostpolder heeft ontworpen.5 De
zoals mozaïeken en wandschilderingen herontdekt
bij de polderbevolking ingezameld. Het betrof een
optimistische voorstelling geeft de thuiskomst van
en kregen ze een eigen vormgeving. Nieuwe
keramisch plastiek uit 1964 van pottenbakker en
een genezen patiënt weer, die door de arts wordt
technieken, zoals glas-in-beton of glasappliqué,
keramist Frans Tuinstra (1923-2006) uit Maastricht.
begeleid naar zijn vrouw.
kwamen op. Kunstenaars waren ook inventief in
Het veelkleurige figuratieve reliëf werd uitgevoerd
de toepassing van materialen en werkten met de
in sectieltegels, een aantal tegels die samen de
In het trapportaal hangt boven de ‘eerste steen’
schaarse en goedkope middelen die voorhanden
voorstelling vormt die het verleden en het heden
een portret van de naamgever van het ziekenhuis,
waren. Zo maakten ze bijvoorbeeld gebruik van de
verbeelden. Links is de zee met vissen afgebeeld
dr. Jansen.
baksteen waarmee de gevels werden opgetrokken
en daarboven bootjes, rechts is het ingepolderde
om een baksteenreliëf te maken; krasten in een
land met drie spelende kinderen en een hond
In 1997 werd in de hal de installatie ‘Vertrouwd
verse pleisterlaag een lijntekening en kleurden die
tussen manshoge bloemen. In het water onder
lichaam, ontelbare zee ....’ van Anna Thalia Benus
in volgens de frescotechniek; vervaardigden kera-
de polder zwemmen vissen en in de lucht vliegen
aangebracht. In datzelfde jaar werd voor de ingang
mische tegeltableaus; of bouwden hun mozaïeken
vogels. Aanvankelijk was Frans Tuinstra verbonden
het kunstwerk ‘Oogst’ van Nel van Lith geplaatst,
op uit de scherven van verschillende voorwerpen.
aan de N.V. Russel-Tiglia, de eerste keramiekfa-
een bronzen beeld uit 1983 naar een eerdere
De kunstenaars die zich toelegde op monumen-
briek in Tegelen, maar in 1956 nam hij ontslag en
uitvoering in marmer.
tale kunst waren verbonden door de Vereniging
vestigde zich ials zelfstandig pottenbakker in een
van Beoefenaars van de Monumentale Kunsten
bijgebouw van kasteel Neercanne, even buiten
(VBMK). De VBMK hief zich in 1968 op.
Maastricht.
wat techniek, voorstelling en locatie betreft. 3
In 1965 werd en wanddecoratie van Jos Hermans (1930-2017) geplaatst. De van huis uit katholieke beeldhouwer, schilder en glazenier Jos Hermans 3. https://www.flevolanderfgoed.nl/home/kunst/noordoostpolder/
4. www.rkd.nl
emmeloord/keramisch-plastiek.html
5. www.emmeloord.info
29
Afb. 42 Dit westelijke deel van het ziekenhuis met het lage keukenvolume heeft vanuit de tuin uit gezien nog een tamelijk oorspronkelijk aanzicht.
30
Waardering Cultuurhistorische waarden
Waardering
Op basis van de gegevens uit de voorgaande
volgens de opvattingen uit de wederopbouwperiode, waarin weinig aan het toeval werd over
hoofdstukken wordt in dit hoofdstuk de conclusie
Stedenbouwkundige waarden
gelaten, alles werd ontworpen en van te voren
getrokken ten aanzien van de cultuurhistorische
Het ziekenhuis had een logische en in het oog
geregeld.
waarden van verschillende elementen en
springende plek aan de rand van Emmeloord en
structuren op basis van criteria, die zijn opgesteld
het groen langs de doorgaande parkweg en was
Het in het werk gegoten betonskelet met pre-
door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
daarmee goed bereikbaar vanuit de wijde omge-
fab-gevelelementen is kenmerkend voor de
(RCE) in de Richtlijnen Cultuurhistorisch Onderzoek
ving. Stedenbouwkundig is vooral de situering
bouwtijd en levert het voor de wederopbouw-
2013. Voor het waarderen van (potentiële)
in een ruime groene setting met gazons tot aan
periode karakteristieke beeld op van horizontale
monumenten hanteren wij selectiecriteria die
de gevel en een recreatieve of heilzame wan-
banden, afgewisseld met de transparante venster-
grotendeels zijn ontleend aan de criteria, zoals
delinrichting van belang. Het ziekenhuis met de
stroken. Nader onderzoek zou meer informatie
die zijn opgesteld tijdens het programma van
groenaanleg vormt zo een eigen entiteit.
kunnen opleveren over de gevelbeplating uit de
de Rijksdienst voor de Monumentenzorg in
Kenmerkend en van waarde zijn ook de hoog-
eerste bouwfase.
de jaren negentig, het Monumenten Selectie
teverschillen in het terrein die aansluiten op de
Project (MSP). Het gaat hierbij onder meer
verspringing in en ruimtewerking van de volumes
Karakteristiek voor een ziekenhuis is dat het
om de beoordeling van de stedenbouw-
versterken.
voortdurend moet inspelen op technische en
kundige of landschappelijke waarden, de
Waadevol is ook de groene omzoming van het ter-
organisatorische vernieuwingen. Grote en kleine
cultuurhistorische waarden, architectuur- en
rein met hoogopgaande en dichte boomgroepen.
aanpassingen zijn aan de orde van de dag. Voor
bouwhistorische waarden en de overige waarden
het Emmeloordse ziekenhuis betekent dat de
zoals de ensemblewaarden, de mate van gaafheid
Architectonische waarden
verschillende bouwfasen redelijk herkenbaar
en zeldzaamheid.
Het ziekenhuis sloot, als een relatief klein en
zijn, maar het ontwerp behoorlijk verschraald.
Verder is contextuele waardestelling gemaakt
compact ziekenhuis met 150 bedden, perfect aan
Kenmerkend zijn de aanpassingen aan het
waarbij de weging van waarden van een bouw-
op de regionale behoefte in de bouwtijd. Het zie-
bouwdeel met de hoofdentree en de door nieuw-
werk wordt gemaakt ten opzichte van soortgelijke
kenhuis is opgenomen in het rapport categoriaal
bouw vervangen, iets uit het lood geplaatste
gebouwen op landelijk, regionaal of plaatselijk
onderzoek wederopbouwziekenhuizen.
dwarsvleugel.
niveau. Conform de richtlijnen zijn de monument-
Typologisch is het ziekenhuis kenmerkend voor
waarden bepaald, waarbij een onderscheid wordt
de ontwikkelingen in de ziekenhuisbouw vanaf de
In het interieur is eigenlijk alleen de hoofd-
gemaakt tussen een hoge, positieve en indiffe-
wederopbouwperiode tot heden. Daarnaast is het
structuur met een middengang typologisch
rente monumentwaarde.
ziekenhuis van belang in de opzet van de polder
interessant, maar deze is weinig bijzonder. Enkele 31
Waarderingstabel Cultuurhistorische waarden Culturele, sociaaleconomische en/of geestelijke ontwikkelingen
**
Geografische, landschappelijke en/of bestuurlijke ontwikkelingen
*
Technische en/of typologische ontwikkelingen
*
Innovatieve waarde of pionierskarakter
*
Architectuurhistorische waarden Bijzonder belang voor geschiedenis van architectuur/bouwtechniek
*
Oeuvre van architect ** Hoogwaardige esthetische kwaliteiten * Bijzonder materiaalgebruik / ornamentiek
*
Samenhang ex-/interieur * Stedenbouwkundige/ ensemble waarden Functioneel ruimtelijke relatie als onderdeel van groter geheel
**
Beeldbepalende rol ontwikkeling historisch gegroeid stedelijk gebied
***
Historische verkaveling/ inrichting/voorzieningen
**
Bijzondere betekenis voor streek, stad, wijk
**
Kwaliteit bebouwing en historisch-ruimtelijke relatie
**
Gaafheid/ herkenbaarheid Architectonische gaafheid van ex- en/of interieur
*
Architectonische kwaliteit onderdelen * Belang in relatie tot visuele gaafheid van de omgeving
*
Zeldzaamheid Zeldzaamheid binnen de regio ** Uitzonderlijk belang van een van bovenvermelde criteria
32
*
kunstonderdelen en de leisteen afwerking in en
Beoordeling
Conclusie
rond het (van oorsprong) centrale trappenhuis zijn
Het dr. Jansenziekenhuis s is op de volgende
Het complex is gewaardeerd met 6*** en komt
de enige andere waardevolle interieuronderdelen.
criteria beoordeeld:
daarmee niet in aanmerking voor aanwijzing als
stedenbouwkundige waarde
**
Cultuurhistorische waarden
architectonische waarde
*
Het ziekenhuis vervulde een belangrijke rol in de
cultuurhistorische waarde
**
wijde omgeving door de functie van Emmeloord
gaafheid -
als streekcentrum. Het heeft daarom een grote
zeldzaamheid *
gemeentelijk monument.
plek ingenomen in het collectieve geheugen van Emmeloord en de omringende kernen.
Per criterium wordt een score toegekend van
Kenmerkend voor de wederopbouwperiode is
0 tot maximaal 3 ***. Het Oversticht gaat er bij
bovendien de monumentale kunst
monumenten- en erfgoedinventarisaties in het algemeen van uit dat een object of complex aan
Gaafheid & zeldzaamheid
minstens vier van de vijf toetsingscriteria moet vol-
Het gebouw zelf heeft behoorlijk wat aanpassingen
doen wil het in aangemerking kunnen komen als
ondergaan, vleugel gesloopt, entree vernieuwd,
waardevol ruimtelijk erfgoed. Al is het in sommige
ramen vervangen, hoofdvolume opgehoogd.
gevallen ook mogelijk dat een object of complex op
Met name het aanzicht van de haakse vleugel
minder criteria uitzonderlijk hoog scoort, waar-
met laagbouw vanaf de parkzijde is nog redelijk
door het eveneens gewaardeerd kan worden als
herkenbaar. Het ziekenhuisontwerp is noch op
waardevol ruimtelijk erfgoed.
hoofdlijnen noch in detail gaaf. Bij een totaalscore van minimaal 7*** komt een Op landelijke schaal is het ziekenhuis niet bijzonder
object of complex in principe in aanmerking voor
zeldzaam, maar ze zijn wel langzaam aan het
de beschermde status van gemeentelijk monu-
verdwijnen door de hoge druk op de gebouwen
ment. Individuele rijksmonumenten worden in
om ze aan te passen aan de nieuwste medische
principe niet meer door de overheid aangewezen,
stand van zaken.
alleen jonge monumenten die deel uitmaken van
Dit ziekenhuis was een van de drie ziekenhuizen
een aanwijzingsprogramma van de Rijksdienst
in het oeuvre van Swinkels en Saleman, de andere
voor het Cultureel Erfgoed.
twee zijn al (deels) afgebroken. Dit is het laatste ziekenhuis dat nog resteert met signatuur van dit bureau. Dus in die zin heeft het wel enige zeldzaamheidswaarde. 33
Transformatiekaart
bijgebouw
noordvleugel l
uge
keuken
tvle wes
nieuwe entree nieuwbouw revalidatie
nieuwbouwvleugel
Legenda transformatieruimte 1 transformatieruimte 2 transformatieruimte 3 Afb. 43 Kaart met de afzonderlijke elementen op het terrein van het ziekenhuis.
34
Conclusies & aanbevelingen Algemeen
Waardevolle elementen
Bij transformatie gebouw
Het ziekenhuis was een van de drie ziekenhuizen
•
west- en noordvleugel
zie transformatietabel hieronder en kaart
in het oeuvre van Swinkels en Salemans. Het
•
lage volume met keuken
hiernaast.
complex heeft zeker cultuurhistorische en vooral
•
bijgebouw met fietsenstalling en traforuimte
ook stedenbouwkundige waarden, maar komt
•
parkaanleg aan de zuidkant
Bij amoveren gebouw
vanwege de verbouwingen, sloop, uitbreidingen
•
verdiepte ligging terrein noordzijde
•
en aantasting van de oorspronkelijke architectuur, ons inziens, niet in aanmerking voor aanwijzing als
westvleugel •
behoud kenmerkende elementen zoals letters en eventueel bouwdelen zoals de keuken;
robuste boomstructuur rond het terrein
•
gemeentelijk monument.
versterk het belang van de plek door bijvoorbeeld placemaking;
Aanbevelingen
•
Het Dr. J.H. Jansenziekenhuis was van grote
behoud de functie van de plek als herkenningspunt voor de westelijke entree van de
regionale betekenis. Veel mensen hebben een
Algemeen
stad door het terrein open te houden met
waardevolle of belangrijke herinnering aan deze
•
vergroenen parkeerterrein
vrijliggende bebouwing;
plek en het gebouw. Het is ook een markant en
•
maak gebruik van het geaccidenteerd terrein
•
kunst herplaatsen;
en parkachtige aanleg in de zuidwesthoek
•
documenteren - bijvoorbeeld door een boekje
beeldbepalend complex. De landmark-functie van het ziekenhuis aan de oostelijke invalsweg van Emmeloord was en is groot. De opvallende en
•
behoud dynamiek volumes en hoogteverschil-
of een podcast over ziekenhuis, met interviews
len terrein.
van artsen, verpleegkundigen en patiënten.
goedzichtbare naamsaanduiding in grote letters op het volume met de noordelijk entree draagt daar extra aan bij.
Transformatieruimte
Terreininrichting Het plangebied is ontworpen als functioneel
1 = bandbreedte klein
ingericht terrein. De groene omzooming van stevige boompartijen is kenmerkend voor de opzet van Emmeloord en de aanleg van het ziekenhuis-
2 = bandbreedte ruimer
terrein. De parkachtige inrichting die het compex omringt sluit aan bij de functie van ziekenhuis. 3 = bandbreedte ruim
Casco
Casco moeten in principe behouden blijven.
Gevelindeling
Interieur (indeling, structuur, afwerking)
Behoud van de originele indeling (structuur) van het interieur. Behoud van de gevelindeling en detaillering Doorbraken zijn mogelijk mits ze bestaande bouwsporen niet daarvan. aantasten. Behoud van de originele vloer-, wand en plafondafwerking.
Ingrepen in de gevel, zoals extra vensters of Casco verdraagt aanpassingen, doorbraken, zijn mogelijk mits ze rekening De indeling van het interieur kan aangepast worden; niet zoals doorbraken ter houden met het karakter van de waardevolle of zelfs storende elementen kunnen worden verbetering van architectuur (bijv. symmetrie als daar verwijderd.De afwerking van het interieur kan gewijzigd worden. daglichttoetreding. sprake van is). Casco kan ingrijpender veranderd worden.
Gevelindeling kan zonder voorwaarden gewijzigd worden.
De indeling kan geheel gewijzigd worden; er zijn geen belangrijke structuren aanwezig, de ruimte is vrij indeelbaar. De afwerking van het interieur kan geheel gewijzigd worden.
35
Afb. 44 Bouwtekening met de dwarsdoorsneden, 1961 (ANOP).
36
Bijlage 1: bouwtekeningen
Afb. 45 Bouwtekening met gevelaanzicht van de noord- en zuidgevel (ANOP).
37
Afb. 46 Bouwtekening begane grond, 1960 (ANOP).
38
Afb. 47 Bouwtekening van de eerste verdieping, 1960 (ANOP).
Afb. 48 Bouwtekening van de derde verdieping, 1960 (ANOP).
Afb. 49 Bouwtekening van de vierde verdieping, 1960 (ANOP).
Afb. 50 Bouwtekening gevelaanzichten west en oost, 1960 (ANOP).
39
Bibliografie Afkortingen
Websites
ANOP
Archief gemeente Noordoostpolder
Architectuurgids www.architectuurgids.nl
BAG
Basisregistratie Adressen en Gebouwen
BAG viewer
FA
Flevolands Archief
Emmeloord.info
FE
Flevoland Erfgoed
Topo Tijdreis
HNI
Het Nieuwe Instituut (voorheen NAi)
Geheugen van Nederland
HUA
Het Utrechts Archief
www.geheugenvannederland.nl
NLE
Nieuwland erfgoedcentrum
Stichting Bonas www.bonas.nl
PDOK
Publieke dienstverlening op kaart
RCE beeldbank
RCE
Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed
RKD
Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie
Bronnen Flevoland Erfgoed Bouwkundig Weekblad Provincie Flevoland, Programma Landschap van de Toekomst, Appendix: Handboek kernkwaliteiten Flevoland, 24 bouwstenen voor hoge ruimtelijke kwaliteit, ontwerpversie 31-03-2021
Literatuur http://www.sgfinfo.nl/wp-content/uploads/2020/04/NTR-2020-2-Historie-De-historie-van-Revalidatiecentra-in-Nederland.pdf Mens, Noor & Annet Tijhuis, De architectuur van het ziekenhuis, Rotterdam 1999 40
https://bagviewer.kadaster.nl www.topotijdreis.nl
Colofon Titel Cultuurhistorische waardestelling & aanbevelingen ontwikkeluitgangspunten
Opdrachtgever Gemeente Emmeloord
Samenstelling Marjanne Statema & Mascha van Damme
Redactie Mascha van Damme
Datum 6 mei 2021
Aan de Stadsmuur 79-83 Postbus 531 8000 AM Zwolle 038 – 421 32 57 www.hetoversticht.nl
Aan de Stadsmuur 79-83 Postbus 531 8000 AM Zwolle 038 – 421 32 57 www.hetoversticht.nl