12.1 Rekenkamerrapport Stenen lichten.pdf

Zicht op ondermijning Ondermijning is in de gemeente Noordoostpolder een reëel probleem. Dit blijkt onder meer uit het ondermijningsbeeld dat in 2019 voor de gemeente is opgesteld. Daarin worden drie thema's onderscheiden voor de gemeente: ^ drugscriminaliteit, ^ witwassen via dekmantelbedrijven zoals horecagelegenheden, een kapperszaak of su­ permarkten. ^ problematiek rondom arbeidsmigranten Sociaal culturele factoren dragen volgens het ondermijningsbeeld bij aan de aantrekkelijkheid van de gemeente voor ondermijnende criminaliteit. Het gaat bijvoorbeeld om de meldingsbe­ reidheid, die laag zou zijn. Ook de ons-kent-ons cultuur zou een rol spelen.

25

STENEN LICHTEN

Uit de interviews en werksessies blijkt dat de gemeente een beperkt zicht heeft op de verschil­ lende verschijningsvormen van ondermijning. Het ondermijningsbeeld uit 2019 is niet geactu­ aliseerd. In een analyse van bedrijventerreinen van 2020 worden alle elf bedrijventerreinen bijvoorbeeld aangeduid als 'blinde vlek', wat betekent dat er weinig tot geen zicht op is door gemeente en politie.

Uitvoering Op papier heeft de gemeente 3 fte beschikbaar voor openbare orde en veiligheid, maar sinds begin 2022 is er sprake van (grote) onderbezetting. Alle drie de medewerkers hebben de ge­ meente in de eerste helft van 2022 verlaten. Medio 2022 was er door externe inhuur een medewerker aangetrokken voor de aanpak van ondermijning. Sinds 2023 is er een nieuwe beleidsmedewerker OOV aangesteld, die zich specifiek met ondermijning bezig zou houden. In de praktijk kan deze medewerker zich daar maar voor ongeveer twee dagen per week mee bezighouden en is deze voor de rest van de week belast met overige werkzaamheden op het gebied van openbare orde en veiligheid. Inmiddels is in 2023 de formatie 4 fte voor OOV. De gemeente Noordoostpolder heeft toch nog vergeleken met buurgemeenten Urk en Dronten zowel absoluut als afgezet tegen het totaal aantal inwoners - de kleinste beschikbare formatie voor OOV in het algemeen en voor de aanpak van ondermijning in het bijzonder. Dit is een beperkte benchmark die altijd met enige terughoudend bekeken moet worden maar tegelij­ kertijd geeft de benchmark wel een goede indicatie voor de beschikbare ambtelijke capaciteit in de Noordoostpolder. Mede als gevolg van de onderbezetting heeft de aanpak van onder­ mijning grotendeels stil gelegen in 2022.

De doelstellingen zoals beschreven in het uitvoerings­ plan 2021-2022 en Integraal Veiligheidsplan zijn niet volledig gerealiseerd. De APV en het Bibob-beleid zijn wel geactualiseerd Gemeentemedewerkers die betrokken zijn bij de ondermijningsaanpak (bijvoorbeeld in het lokaal ondermijningsoverleg of in het Bibob-overleg) zijn alert op signalen van ondermijning. Uit de interviews en werksessies blijkt dat het niet aannemelijk is dat dit bewustzijn organisa­ tiebreed aanwezig is. Er hebben dan ook geen bewustwordingstrainingen of -sessies plaatsge­ vonden voor de ambtelijke organisatie in brede zin. Alleen voor de toezichthouders en boa's is in 2022 een training georganiseerd, door het RIEC, waarbij het herkennen van signalen een van de onderdelen vormde. In 2023 staan wel activiteiten in dit kader gepland. De gemeente heeft een mailadres waar signalen van ondermijning binnen kunnen komen, maar in de prak­ tijk is dat niet bekend binnen de organisatie en wordt het niet gebruikt.

Samenwerking Gemeentes hebben een regierol als het gaat om de lokale integrale aanpak van ondermijning door samenwerking met de andere partners (zoals de politie en de Belastingdienst) te coördi­ neren en integrale controles te initiëren. In de praktijk zijn er nauwelijks integrale controles geïnitieerd en gerealiseerd in de gemeente. De regierol van de gemeente komt in de praktijk nog niet van de grond, mede door het gebrek aan capaciteit en personele wisselingen. Op lokaal niveau werkt de gemeente vooral in het ondermijningsoverleg samen met andere partners, zoals de politie en de Belastingdienst. Dat overleg moet nog goed van de grond ko­ men. Aan bestuurlijke rapportages van de politie wordt door de gemeente weinig uitvoering gegeven, omdat de rapportages volgens de gemeente laat of niet compleet worden ingediend. Met het OM is weinig contact, vooral omdat er geen zaken worden aangeleverd vanuit de gemeente. Op regionaal niveau hebben de zes Flevolandse gemeenten gezamenlijk de Flevo­ landse norm ontwikkeld. De gemeente Noordoostpolder heeft een relatief kleine bijdrage ge­ leverd aan de regionale en districtelijke aanpak van ondermijning.

26

STENEN LICHTEN

Weerbaarheid Weerbaarheid begint met bewustzijn. Alle deelnemers van de ambtelijke werksessie gaven aan zich ervan bewust te zijn dat binnen het grondgebied van de gemeente sprake is van ge­ organiseerde criminaliteit. Organisatorisch zijn geen beheersmaatregelen getroffen die speci­ fiek gericht zijn op het voorkomen van ondermijning van de ambtelijke organisatie. Zo wordt geconstateerd dat de gemeente op het gebied van organisatorische weerbaarheid en bewust­ wording nog relatief weinig actief is. Het vierogenprincipe wordt niet consequent toegepast. Tijdens de bestuurlijke werksessie stelden de meeste collegeleden dat de georganiseerde cri­ minaliteit geen serieus probleem is binnen de gemeente. De meeste collegeleden zien ook geen persoonlijke rol voor zichzelf in de aanpak van georganiseerde criminaliteit, bijvoorbeeld als het gaat om georganiseerde zorgfraude of vastgoedfraude. De collegeleden zijn zich er wel van bewust dat voorzichtig moet worden omgegaan met personen of bedrijven binnen de ge­ meente die zich (wellicht) bezighouden met ondermijnende criminele activiteiten. In hoeverre ondermijning een probleem is in de samenleving, is niet duidelijk bij de raadsleden die deelnamen aan de werksessie. Sommigen geven aan dat het overal speelt dus hoogstwaar­ schijnlijk ook in Noordoostpolder, maar het is verborgen en onzichtbaar.

Anderen zeggen dat, omdat ze er niks over horen of zien, ze er vanuit gaan dat het niet speelt in de gemeente. De meeste deelnemers aan de werksessie zien geen risico's voor zichzelf als raadslid om ondermijnd te worden, bijvoorbeeld omdat ze besluitvorming zouden kunnen beïnvloeden of omdat ze over bepaalde (vertrouwelijke) informatie beschikken die interessant is voor criminelen. Als die risico's er al zouden zijn, dan achten ze zichzelf persoonlijk dermate weerbaar dat het in de praktijk geen probleem vormt.

Gemeenteraad De gemeenteraad heeft kaders gesteld voor de aanpak van ondermijning door het Integraal veiligheidsbeleid Dronten, Noordoostpolder en Urk 2020-2023 vast te stellen en ondermijningsartikelen toe te voegen aan de APV. De informatievoorziening aan de raad over de aanpak van ondermijning vindt met name plaats in de reguliere P&C-cyclus (programmabegrotingen, jaarstukken, septemberrapportages). In­ formatie over de lokale aanpak van ondermijning en de mate waarin de doelen van het beleid worden gerealiseerd, wordt niet aan de raad verstrekt. Er zijn door de raad ook geen schrifte­ lijke vragen hierover gesteld. In de werksessie met de raadsleden is gebleken dat de meeste deelnemers meer geïnformeerd willen worden over wat er speelt binnen de gemeente op het gebied van ondermijning (aard, omvang, casuïstiek) en de acties die ondernomen zijn (men moet het nu bijvoorbeeld in de krant lezen als er een drugspand is gesloten). Daarnaast is een deel van de aanwezigen geïn­ teresseerd in de uitvoering van het beleid.

Algemene conclusie In algemene zin concluderen we op basis van het voorgaande dat de aanpak van ondermijning door de gemeente Noordoostpolder onder de maat is. Dat kan deels verklaard worden door de onderbezetting in 2022, maar verder blijkt uit de gesprekken dat het bestuur en de ambte­ lijke leiding weinig urgentie voelen voor de aanpak van ondermijning. Zo is de capaciteit voor de aanpak van ondermijning in Noordoostpolder beduidend kleiner dan in de buurgemeenten en kan de begin dit jaar specifiek voor de aanpak van ondermijning aangestelde beleidsmede­

27

STENEN LICHTEN

werker zich door andere werkzaamheden maar twee dagen per week daarmee bezighouden. De verantwoordelijken binnen het college nemen ook niet het voortouw bij de aanpak van ondermijning, waardoor het college ondermijning niet of nauwelijks als een reëel probleem ervaart. Bovendien voorkomt dit dat collegeleden een rol voor zichzelf gaan zien. Het bewust­ zijn van de problemen rond ondermijning ontbreekt ook bij een substantieel deel van de ge­ meenteraad.

28

STENEN LICHTEN

9 Aanbevelingen

Op basis van het voorgaande formuleren we de volgende aanbevelingen : Aanbevelingen voor raad en college

1.

Betrek de raad en zijn kaderstellende taken nadrukkelijk bij de beleidsvorming over het thema ondermijning. Neem de raad mee in de keuzes die gemaakt moeten of kunnen worden. Laat de raad de pri­ oriteiten onderwerpen bepalen, gebaseerd op een goede informatiepositie (aanbeveling 4). Laat de door de raad gestelde prioriteiten leidend zijn in het beleid. 2. Bestuurlijke prioriteit in beleid en middelen Geef als college bestuurlijk daadwerkelijk prioriteit aan de aanpak van ondermijning op basis van de door de raad gestelde kaders. Formuleer ambities, stel heldere doelen vast en begroot in lijn met de doelen ook de benodigde middelen. Leg dit vast in een concreet uitvoeringsplan en geef daar bestuurlijke prioriteit aan. Zorg er nadrukkelijk voor dat de gemeentelijke capa­ citeit aansluit bij de vastgestelde doelen, zodat daadwerkelijk uitvoering gegeven kan worden aan de aanpak van ondermijning. 3.

Bewustzijn en onderkenning van de problematiek

Creëer bewustzijn van ondermijningsproblematiek en de verschijningsvormen en risico's daar­ van, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als bij de gemeenteraad en het college. On­ derken dat ambtenaren en gemeenteraadsleden en college doelwit kunnen worden van on­ dermijnende activiteiten. Creëer een zichtbaar vertrouwelijk meldpunt voor signalen van on­ dermijning en informatie over wat ondermijning kan zijn. Aanbevelingen voor het college 4. Monitoren en raad informeren Monitor de aanpak van ondermijning systematisch en rapporteer daarover periodiek aan de raad, zodat de raad op de hoogte is van de ontwikkelingen in de aanpak. Hou het ondermijningsbeeld actueel zodat in het hele grondgebied van de Noordoostpolder voldoende zicht is op mogelijke risico's van ondermijning en gericht de uitvoering daarop kan worden afgestemd.

29

STENEN LICHTEN

5. Uitvoering met een duidelijke lijn van beleid naar uitvoering Werk als gemeente in de praktijk volgens het uitvoeringsplan dat voortvloeit uit de doelstel­ lingen van het beleid, zodat de 'waan van de dag' minder leidend wordt en prioriteit gegeven wordt aan de risico's uit het ondermijningsbeeld.

Naast de hierboven geformuleerde aanbevelingen biedt dit onderzoek meer aanknopingspun­ ten om de aanpak van ondermijning te verbeteren. Benut ook deze aanknopingspunten voor de verdere ontwikkeling ervan.

30

STENEN LICHTEN

Bijlage 1:

Ambtelijk apparaat Deelnemers:

Aandachtspunten:

Veiligheidspartners Deelnemers:

Aandachtspunten:

College van B& W Deelnemers: Aandachtspunten:

Gemeenteraad Deelnemers:

Aandachtspunten:

werksessies

Medewerkers openbare orde en veiligheid, burgerzaken, vastgoed, Bibob-coördinator, inkoop, P&O, vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH), sociaal domein, buitendienst, economische za­ ken. Uitvoering Zicht op ondermijning Weerbaarheid

Medewerkers openbare orde van de gemeenten Noordoostpolder, Dronten en Urk, politie, RIEC. Het Openbaar Ministerie kon niet aan­ wezig zijn, daarmee is een interview gehouden. Zicht op ondermijning Samenwerking

Alle leden van het college van burgemeester en wethouders Beleid Zicht op ondermijning Weerbaarheid

Alle fracties zijn uitgenodigd, vertegenwoordigers van de fracties van ONS, PvdA, CDA, PU en VVD waren aanwezig. Aanvullend is een di­ gitale sessie gehouden met vertegenwoordigers van D66, Groen­ Links en ChristenUnie/SGP. Kaderstelling, controle, informatie Zicht op ondermijning Weerbaarheid Voorlopige bevindingen Mogelijke aanbevelingen

31

STENEN LICHTEN

Bijlage 2: bestuurlijke reactie

gemeente

NOORDOOSTPOLDER Rekenkamercommissie Noordoostpolder t.a.v. J. van Enst, voorzitter per e-mail esther.foql@icloud.com

Uw bericht van 12 juli 2023

Uw kenmerk

Zaaknummer 2023091396011

Onderwerp Bestuurlijke reactie rapportage ondermijning

Bijlagen

Inlichtingen dhr. E. de Vries. e.devries®noordoostoolder.nl

Datum 19 september 2023

Geachte leden van de rekenkamercommissie, Op 12 juli 2023 ontvingen wij van u met het concept rapport “Stenen lichten” de uitkomsten van een onderzoek, dat door uw commissie is uitgevoerd naar de benadering van ondermijning in de gemeente Noordoostpolder.

Het college erkent de bevindingen en suggesties Allereerst willen wij onze oprechte dank uitspreken voor het onderzoek dat u heeft uitgevoerd, evenals voor de bevindingen en aanbevelingen die u heeft gepresenteerd. Ons college herkent en onderschrijft de conclusies die zijn getrokken. We realiseren ons dat er in de afgelopen periode te weinig structurele aandacht is besteed aan dit onderwerp, gedeeltelijk als gevolg van beperkte capaciteit en het ontbreken van duidelijke regie van onze kant in de strijd tegen ondermijnende criminaliteit. Wij willen hierbij niet onopgemerkt laten dat dit beeld overeenkomt met bevindingen uit diverse recente (rekenkamer)onderzoeken in andere gemeenten.

32

STENEN LICHTEN

Stappen worden reeds ondernomen voor verbetering Het gemeentelijke veiligheidsapparaat, inclusief beleidsadviseurs en boa's, stuitte geruime tijd op uitdagingen. De groeiende complexiteit van veiligheidsproblemen, variërend van maatschappelijke ontevredenheid tot digitale criminaliteit en vluchtelingenvraagstukken, lag hieraan ten grondslag. Ondanks deze opgaven zijn er in de afgelopen járen verschillende initiatieven ontplooid om ondermijning aan te pakken, waaronder de organisatie van integrale controles en de sluiting van panden in verband met drugshandel. Bovendien heeft de gemeente het BIBOB-proces stevig geïntegreerd, zoals blijkt uit de resultaten van het uitgevoerde onderzoek. Voorafgaand aan het rekenkameronderzoek waren wij ervan bewust dat we moeten kijken naar de capaciteit en invulling van OOV. Deze sterkte, en taakverdeling wordt inmiddels meer op orde gebracht. Het rekenkameronderzoek zegt op onderdelen al iets over de inzet in het jaar 2023, maar nu is al zichtbaar dat het onderwerp meer aandacht en structuur begint te krijgen dan voorheen. Een van onze beleidsadviseurs veiligheid, met een focus op ondermijning, speelt een cruciale rol in zowel interne als externe coördinatie.

Wij nemen de gedane aanbevelingen graag over In het onderzoek zijn vijf belangrijke aanbevelingen geformuleerd, waaronder het betrekken en informeren van de gemeenteraad, het maken van ondermijning tot een bestuurlijke prioriteit, en de ontwikkeling van een concreet uitvoeringsplan. Deze aanbevelingen zijn duidelijk en nemen we graag over. De raad betrekken wij graag meer bij het gehele veiligheidsbeleid: van evenementenveiligheid tot verwarde personen, digitale veiligheid of juist aanpak kleine criminaliteit. Het geheel staat of valt met prioriteiten, ambities en middelen. Binnenkort zal de raad worden geconsulteerd bij de ontwikkeling van het nieuwe integraal veiligheidsbeleid, waarbinnen ondermijning naar verwachting nog steeds een bestuurlijke prioriteit blijft. We zijn van plan om in het eerste kwartaal van 2024 een meerjarig uitvoeringsplan voor de aanpak van ondermijning vast te stellen. Het eigenaarschap voor (de uitvoering van) dit plan zal duidelijk worden belegd binnen onze ambtelijke organisatie, om beleidsvorming, uitvoering en monitoring nauwkeuriger te coördineren. Het domein van openbare orde en veiligheid blijft een beleidsveld waar de 'de waan van de dag' sterk aan de orde is, maar dan is het juist van belang om het uitvoeringsplan als leidend te hanteren.

33

STENEN LICHTEN

Regie over de aanpak van ondermijning kent meerdere uitdagingen Terwijl we instemmen met de conclusies en aanbevelingen, willen we met deze reactie nog wel expliciete aandacht vestigen op de complexiteit van de context waarin de regie over de aanpak van ondermijning plaatsvindt. Ondermijning is een uiterst weerbarstig en vaak vaag begrip geworden, waarbij iedereen vermoedens heeft, maar de werkelijke omvang en reikwijdte moeilijk vast te stellen is. Bovendien leidt inspanning, zoals analyses, toezicht en handhaving, niet altijd direct tot tastbare resultaten. Het systematisch in kaart brengen van de problematiek en het organiseren van een effectieve aanpak vergt een langdurige en noodzakelijke inzet. Doeltreffende regie van de gemeente hangt af van de betrokkenheid en inzet van zowel publieke als private partners. Partners zijn aan zet om het veelal te constateren en juridisch verder te brengen. In beginsel is bijvoorbeeld een Belastingdienst de eerst aangewezene om ten aanzien van de categorie witwassen via dekmantelbedrijven zoals horecagelegenheden, een kapperszaak of supermarkten het voortouw te nemen. Hoewel dat alles steeds meer wordt samengebracht onder de regie van de gemeente, zijn we qua uitvoering wel afhankelijk van autonome organisaties, met eigen agenda’s, prioriteiten en afwegingen.

Tot slot Geen enkele gemeente kan het ‘veelkoppig monster' van ondermijning volledig onder controle krijgen. We koesteren geen illusies in die richting voor onze gemeente. Desalniettemin streven we naar een effectievere aanpak door verschijningsvormen te (h)erkennen, focus aan te brengen en partners samen te brengen. Het rekenkameronderzoek draagt zeker bij aan deze inspanningen. Met vriendelijke groet,

34

www.pro-facto.nL