CConstaterende datNoordenveld
Koppel je AI →
Document · PDF

Kerkenvisie Noordenveld. Toekomstverkenning Religieus Erfgoed

Besluitvormende vergadering 14 mei 2025, gemeente NoordenveldBij agendapunt: Kerkenvisie Noordenveld14.681 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Kerk

1. Doopsgezinde Kerk

​

2. Op de Helte

​

3. Catharinakerk

​

4. RK Kerk der Triniteit 5. Open Hof 6. Nieuw Apostolische Kerk

​

7. Hervormde Kapel

​

8. Eber Haëzerkapel

​

9. Gereformeerde kerk of Edenhof 10. Hervormde Evangelisatie of Rotondekerk 11. Margarethakerk 12. Synagoge 13. Koepelkerk 14. St. Hiëronymus Aemilianuskerk 15. School met de Bijbel 16. Johannes de Doper 17. Jacobskerk

33

Funct. Monu. Urgentie

Urgentie om actie te ondernemen

Noordenveld kent acht rijksmonumentale kerkgebouwen, waarvan twee op dit moment nog in religieus gebruik zijn, met elke zondag een dienst (naast andere activiteiten): • de Koepelkerk in Veenhuizen; • de Johannes de Doper in Peize. en twee kerken staat grotendeels leeg met af en toe nog een religieuze activiteit: • Catharinakerk in Roden; • het Jacobskerkje in Roderwolde. Vier rijksmonumentale religieuze gebouwen zijn ofwel al lang uit religieus gebruik en herbestemd: • de synagoge (nu kantoorfunctie); • de School met de Bijbel (nu buurthuisactiviteiten). ofwel zoekend naar nieuwe activiteiten: • de Margarethakerk (overgenomen door Het Drents Landschap); • de St. Hiëronymus Aemelianus. Deze voormalige katholieke kerk in Veenhuizen is onderdeel van het monumentale erfgoed in Veenhuizen dat de Stichting De Nieuwe Rentmeester (DNR)* beheert.

34

* DNR heeft veel monumenten in bezit en is op nog zoek naar een duurzaam nieuw toekomstperspectief voor deze kerk, passend bij de overkoepelende visie voor de toekomst van Veenhuizen. DNR is een professionele monumentenorganisatie zonder winstbejag, waarin Het Drents Landschap en BOEI (restaureren en herbestemmen van erfgoed) samenwerken.

Of een rijksmonumentale kerk een duurzaam toekomstperspectief heeft, hangt met name samen met het eigenaarschap en het perspectief van de functie. Van de acht rijksmonumentale kerken, zijn er inmiddels vier kerkgebouwen in eigendom van een professionele stichting zonder winstoogmerk. Het toekomstperspectief voor deze kerken is daarmee ‘groen’, veilig gesteld. Deze stichtingen, DNR en Het Drents Landschap, hebben als missie om voor de rijksmonumentale gebouwen een duurzaam toekomstperspectief te vinden en te behouden, naast het zorgen dat de rijksmonumenten goed onderhouden blijven en doorgegeven worden aan volgende generaties. Zij proberen in het algemeen naar geheel of deels nieuwe functies te zoeken die bij de aard van het gebouw passen:

ontmoetingsfuncties of zelfs een voortzetting van de religieuze functie door verhuur. Zo huurt de Protestantse gemeente Veenhuizen de Koepelkerk voor haar diensten. Hiernaast wordt de Koepelkerk ook ingezet voor trouwerijen, voorstellingen en andere evenementen. Voor de Margarethakerk wordt door Het Drents Landschap gezocht naar nieuwe activiteiten. Er is al een geïnteresseerde kerkgemeenschap die de kerk wel voor haar religieuze activiteiten zou willen huren. Op de langere termijn, circa tien tot vijftien jaar, is het wel de vraag of deze religieuze functies in de rijksmonumenten gecontinueerd worden. Dit komt door de gemiddelde leeftijd van de leden van de kerkgemeenschap en het feit dat er geen jongeren meer bijkomen. De drie overige rijksmonumentale kerken zijn het eigendom van de kerkgemeenschappen. Dit zijn respectievelijk: • de Johannes de Doper in Peize, eigenaar: kerkelijke PKN-gemeente van Peize, ondersteund door SSOPD (Stichting Steun Onderhoud Dorpskerk Peize); • Catharinakerk, eigenaar: PG Roden-Roderwolde ; • Het Jacobskerkje, eigenaar: PG Roden-Roderwolde.

7. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

7. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Toekomst rijksmonumentale kerken vraagt aandacht

Alle drie de kerken hebben actieve besturen, die vooralsnog alles op orde hebben. Echter, voor beide kerkbesturen geldt dat in de toekomst het aantal leden afneemt, de gemiddelde leeftijd stijgt en daarmee de bestuurskracht kan afnemen, alsook de middelen om in onderhoud te investeren op termijn. Aangezien een maatschappelijke functie wellicht het meest wenselijk zou zijn in een rijksmonument, is het verstandig om in de samenwerking tussen gemeente Noordenveld en kerken, de kansen hiervoor nader te onderzoeken in een vervolgtraject. Het verplaatsen van maatschappelijke functies vergt onderzoek, tijd en energie. Indien dit niet mogelijk blijkt, is extra tijd nodig. Het komen tot een geschikte herbestemming kan zo jaren duren. Ook (cultuurhistorisch) waardevolle kerken in religieus gebruik zijn bedreigd Het architectuur- en cultuurhistorisch onderzoek wijst uit dat een aantal niet beschermde kerkgebouwen in religieus gebruik wel monumentale waarden heeft. Van deze kerken is het merendeel eveneens bedreigd in het voortbestaan op de kortere of middellange termijn (vijf tot tien jaar).

35

Kerkgemeenschappen worstelen veelal met het bepalen van beleid voor de toekomst van hun kerkgebouwen in het licht van afnemende ledenaantallen, vergrijzing en dalende inkomsten. Emoties van de leden spelen vaak een belangrijke rol en worden verschillend ervaren. Ook zijn er de afgelopen jaren allerlei onverwachte ontwikkelingen op de kerken en de maatschappij afgekomen, zoals corona en de hoge energieprijzen, die noodgedwongen al allerlei veranderingen in gang hebben gezet. Een daarvan is het fenomeen van streaming en vanuit huis de dienst volgen. In sommige kerken is daardoor de krimp van de gemeenschap en de afname van het kerkbezoek op zondag versneld. In andere kerkgemeenschappen is de discussie gestart over “anders kerk zijn” en zijn juist nieuwe toekomstperspectieven bedacht. Om een echt duurzaam toekomstperspectief te vinden vergt ook afstemming met partijen buiten de kerk en er zijn vaak verschillende soorten van expertise voor nodig om bijvoorbeeld te bepalen of toekomstperspectieven financieel haalbaar en exploitatie-technisch structureel verantwoord zijn. Vaak leeft er ook de wens, bij zowel de leden als de omgeving, om gebouwen die eeuwenoud van betekenis

zijn geweest voor de samenleving weer een nieuwe betekenisvolle invulling te geven. Dit blijkt zeer goed mogelijk, getuige steeds meer voorbeelden in het land. Ook dit vergt wel een zoektocht en goede afstemming met anderen. Een goede samenwerking tussen kerkeigenaren en de burgerlijke gemeente Noordenveld is hierbij noodzakelijk. Nadenken over de toekomst van kerken en andere gebedshuizen verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen mensen, ook buiten de kerkgemeenschap, na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & gebed, als plaats van samenkomst, als baken in de buurt, als plek van ‘zijn’, economisch/ als vastgoed object en als kristallisatiepunt van cultuur. (Kerkenvisies feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed).

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête Zwakten

Kansen

Bedreigingen

Noordenveld kent standvastige kerkgemeenschappen met betrokken besturen.

Door de ontkerkelijkingstrend gaan ook in Noordenveld steeds minder mensen naar de kerk, de gemiddelde leeftijd van kerkgangers neemt toe. Het is moeilijker om bestuursleden te vinden. Financiën lopen in het algemeen terug en onderhoud komt op termijn bij meerdere kerkgemeenten onder druk te staan.

Kerkbesturen geven aan mee te willen doen met een vervolgtraject om met elkaar en de gemeente Noordenveld over de kerkenopgave verder op te trekken om krachten te bundelen.

Voortgaande ontkerkelijkingstrend.

De meeste kerkbesturen staan open voor nevenfuncties en bredere samenwerkingen, mits passend. Een aantal besturen voert zelf onderzoek naar de toekomst uit. De financiële gezondheid van de meeste kerkbesturen en staat van het onderhoud van de meeste kerkgebouwen is nog op orde. Een minderheid van de kerkgemeenschappen is vitaal en groeit. De meerderheid van de rijksmonumentale kerkgebouwen die uit religieus gebruik zijn, zijn overgenomen door professionele monumentenorganisaties zonder winstbejag met een ideële instelling.

36

Door de workshops over voorliggend onderzoek met beleids- en andere ambtenaren van de gemeente Noordenveld, hebben zij de uitdagingen waar de kerken voor staan nu helder op het netvlies. Tijdens deze bijeenkomsten bleek een grote betrokkenheid van de ambtenaren bij dit onderwerp. Zij zullen in de plannen die ze nu maken open staan om kansen te zien of om die te creëren voor de toekomst van kerken voor wie die onzeker is.

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête

Sterkten

De inhoud van deze SWOT analyse (Sterkten-Zwakten-Kansen-Bedreigingen) komt voort uit de gesprekken met kerkeigenaren, de workshops met de ambtelijke collega’s van relevante beleidsvelden en de bijeenkomsten met kerkeigenaren. Aangevuld met de onderzoeksresultaten.

37

Sterkten

Zwakten

Kansen

Bedreigingen

Kerken dragen in belangrijke mate bij op sociaal-maatschappelijk gebied. Zij bezoeken zieken, bestrijden eenzaamheid, helpen mensen inburgeren, zetten zich in voor vluchtelingen en mensen die in armoede leven.

Minder dan een kwart van het religieuze erfgoed is over tien jaar nog met zekerheid in religieus gebruik.

Er zijn veel betrokken leden die zich vrijwillig inzetten binnen sommige kerkgemeenschappen en ook niet-kerkleden spelen soms een rol bij activiteiten die de kerk organiseert.

Kerken zijn in het algemeen lastig te verduurzamen gebouwen. Met de huidige gestegen energieprijzen en dalende inkomsten door minder leden, leidt dit tot een financieel probleem voor veel kerken.

Het kerkenvisietraject maakt de ‘kerkenopgave’ duidelijk en genereert energie bij de betrokken partijen om krachten te bundelen om proactief over bedreigde kerken na te denken en om in actie te komen. Het is belangrijk om in die onderlinge relatie te blijven investeren om voor alle kerkgebouwen waar het gaat spelen, mooie duurzame nieuwe perspectieven en financieringsmanieren te vinden.

De cultuur-historische analyse geeft aan dat met name het “jongere” waardevolle religieus erfgoed in Noordenveld niet is beschermd. Als onbeschermde kerken nu worden verkocht, dan is er geen sloopbescherming. Dit is een risico voor de identiteit van Noordenveld.

Verduurzamen van het kerkgebouw is bij alle kerken een belangrijk onderwerp, vanwege de hoge stookkosten. Dit biedt kansen om gezamenlijk op te trekken en maatregelen te nemen. Voorwaardelijk is wel bij grote investeringen dat het gebouw ook een duurzaam toekomstperspectief heeft qua gebruik.

Hoge stookkosten.

Zwakten

Kansen

Bedreigingen

Noordenveld kent een rijke religieuze geschiedenis, waarvan de vele waardevolle kerkgebouwen, uit verschillende tijdsperiodes getuigen. Dit religieuze erfgoed levert een belangrijke bijdrage aan de identiteit en aantrekkelijkheid van de dorpskernen, voor zowel bewoners als bezoekers.

Bedreigde kerkgenootschappen worstelen met het vraagstuk van hun toekomstverwachting. Zowel emotioneel is het ingewikkeld, als inhoudelijk. Er komt veel kennis en ervaring bij kijken om na te denken over een toekomstbestendig scenario voor de kerk, als het ledenaantal blijft afnemen.

Omdat kerken regelmatig bijruimten hebben of een groot deel van de week leeg staan, biedt dit kansen voor nevenfuncties. Veel kerken willen ook van betekenis zijn voor de omgeving. De gemeente Noordenveld kan onderzoeken of reeds gesubsidieerde sociaal-maatschappelijke functies (zoals een dorpshuis bijvoorbeeld) wellicht verplaatst kunnen worden naar kerkgebouwen. In plaats van appartementen in de kerk, kunnen dan maatschappelijke functies uit minder interessante gebouwen wellicht worden verschoven naar kerkgebouwen. Op de overgebleven plek kunnen dan wellicht appartmenten komen.

Als er steeds minder vrijwilligers beschikbaar zijn voor bestuursfuncties van kerkgemeenschappen, dan worden deze besturen steeds kwetsbaarder. Het tijdig gaan nadenken en in actie komen om een duurzaam toekomstperspectief voor een kerk te vinden, als de religieuze functie uitdooft, is een uitdaging, en kost tijd en energie. In Norg is te lang gewacht door het voormalige bestuur van de Margarethakerk en dan wordt de uitkomst minder controleerbaar.

Veel kerken stellen hun gebouw beschikbaar (tegen lage huur) voor kerkkoren, vergaderingen van VVE’s, bridgeverenigingen et cetera.

De toekomst van een flink aantal kerken is onzeker over vijf a tien jaar, waaronder ook exemplaren die van cultuurhistorische waarde zijn voor Noordenveld en die nu geen (sloop) bescherming genieten.

Voor een aantal kerken is een subsidie aangevraagd om deskundige ondersteuning te krijgen bij het nadenken over een duurzaam toekomstperspectief inclusief een verduurzamingssubsidie.

38

Als gemeenten en kerken in het vervolgtraject onvoldoende op elkaar afstemmen is er het risico dat kansen niet worden gegrepen. Als bijvoorbeeld de gemeente een nieuw dorpshuis gaat bouwen, of het bestaande dorpshuis gaat opknappen en verduurzamen, terwijl ernaast een kerkgebouw staat dat al grotendeels leeg staat en op termijn leeg komt, dan lopen beide partijen een kans op behoud en beleefbaar maken van religieus erfgoed mis.

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête

Sterkten

Sterkten

Zwakten

Kansen

Bedreigingen

Er is een ondernemende mentaliteit bij een aantal religieuze gemeenschappen, die zich uit in nevenactiviteiten, die financieel en maatschappelijk van betekenis zijn en o.a. qua opbrengsten bijdragen aan instandhouding van kerkgebouwen.

Er is een tekort aan (goede) predikanten en die maken het verschil of leden blijven en/of dat er evt. nieuwe leden bijkomen.

Door ambtenaren is de LEADER subsidie genoemd als een kans om in de fase na de Toekomstverkenning religieus erfgoed aan de slag te gaan met bewoners en het nadenken over een vitale leefomgeving in dorpen en de mogelijk nieuwe rol van het kerkgebouw hierin.

Als de kerkgebouwen worden herbestemd naar andere functies of verloren gaan, dan verdwijnen er ook belangrijke locaties voor culturele activiteiten, zoals concerten, festivals et cetera. Maar ook trouwlocaties. Daar worden nu verschillende kerkgebouwen voor ingezet. Dan verlies je mensen die hier speciaal voor naar Noordenveld komen.

Een aantal kerken worstelen met te weinig (geschikte) vrijwilligers voor bijvoorbeeld bestuursfuncties, waardoor er geen vervanging meer is en het bestuur kwetsbaar wordt.

Ook is NIJ BEGUN genoemd, het programma gericht op herstel van Groningen en Noord-Drenthe als gevolg van de gaswinning. Kan betrekking hebben op herstel (schade, versterken en gezondheid), leefbaarheid, isolatieaanpak of economische groei. Het Drents Landschap geeft aan rijksmonumentale kerkgebouwen te kunnen overnemen, waarbij kerkbesturen eventueel kunnen huren, mits er een bruidsschat van voldoende omvang is.

39

Uitkomsten enquête Kansen

In heel Nederland ontstaan nieuwe vormen van verstilling, spiritualiteit, meditatie, die steeds meer ook in kerkgebouwen plaatsvinden.

Sommige kerken doen het al, maar gebruik maken van de beschikbare communicatiekanalen als: Dit is Roden/Peize/Norg, Facebookpagina's et cetera helpt bij het bereiken van meer deelnemers aan concerten en evenementen et cetera.

Sportbeleid ziet kansen voor de combinatie van kerken en sporten. Of wel een keer een sportevenement in een kerk, free running? Of dat de kerk het begin- en eindpunt is van een evenment, wandel- en fietsroutes langs kerken. In het algemeen leidt het aanbieden van het kerkgebouw voor een cultureel cafe, meditatie- of sportbijeenkomst tot de kans dat een nieuwe groep vrijwilligers of mensen die een event willen organiseren, de kerk leert kennen.

40

Als aanvullend participatie onderdeel is er een enquête gehouden onder de bewoners van de gemeente Noordenveld. De vragen van de enquête waren bedoeld om inzicht te krijgen in de waarde die bewoners toekennen aan de kerkgebouwen van de gemeente, maar ook hoe zij aankijken tegen her- en nevenbestemmingen van kerkgebouwen. Ook is er gepeild of bewoners eventueel, zowel maatschappelijk als financieel, willen bijdragen en/of meedenken met de toekomst van het kerkelijk erfgoed in de gemeente. Hieronder worden de belangrijkste uitkomsten gedeeld. De enquête werd ingevuld door 118 bewoners, waarvan het merendeel in de leeftijdscategorie 55-64 en 65-74. • De frequentie van het bezoeken van een kerk loopt uiteen; van wekelijks naar enkele keren per jaar of nooit. Over het algemeen worden kerkgebouwen bezocht voor het geloof of een kerkdienst, maar ook vanwege muziekoptredens, de geschiedenis of een uitvaart of huwelijk. • Op de vraag of kerkgebouwen behouden moeten worden, zijn de meesten het eens dat ze behouden moeten worden. Daarbij is het overgrote gedeelte van de ondervraagden het eens met de stelling

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête

Kansen

dat kerkgebouwen ook door andere geloofsgemeenschappen gebruikt mogen worden. • Bij de vraag welk gebruik, anders dan religieus, het meest past in een kerkgebouw vindt het overgrote gedeelte gebruik in de categorie sociaal-maatschappelijk het meest passend, gevolgd door cultureel gebruik. Daarnaast zijn de meningen verdeeld als het gaat om of men een maatschappelijk of financiële bijdrage wil leveren aan de kerkenvisie. Allerlaatst kon men open suggesties geven betreft (neven)bestemmingen. Een greep uit de antwoorden zijn: multifunctioneel cultureel centrum voor jong en oud maar ook het bedrijfsleven; ruimte voor gezondheidszorg, gezondheidszorgpraktijken en kinderopvang; ruimtes voor praatsessies; ontmoetingsruimte, dorps/buurthuis en/of een huiskamer voor ontmoetingen. Aandachtspunt

41

Tijdens een van de kerkenvisiebijeenkomsten met kerkeigenaren en kerkgenootschappen kwam ter sprake of de enquête wel representatief is voor het totale bewonersprofiel van de gemeente Noordenveld. Hoewel de enquête niet

per se representatief is voor het totale bewonersprofiel, komen de uitkomsten wel overeen met die van kerkenvisie enquêtes die bij andere burgerlijke gemeenten zijn gehouden. Daarnaast is ook als wens uitgesproken om een vervolg enquête te houden, om ook andere leeftijdsgroepen en een hogere deelname te bereiken.

Kerkgebouwen moeten behouden worden. Bijvoorbeeld omdat ze in de toekomst meer gebruikt zullen worden door de onzekerheid van de huidige politieke, maatschappelijke veranderingen. Helemaal mee eens Mee eens Neutraal Mee oneens Helemaal mee oneens

Ik vind het erg als een kerkgebouw in de gemeente gesloopt wordt Helemaal mee eens Helemaal mee oneens Neutraal Mee eens Mee oneens

Een kerkgebouw mag door een andere geloofsgemeenschap worden gebruikt

9. Conclusies en aanbevelingen 100

Conclusie 1: De helft van het religieus erfgoed Noordenveld bedreigd in het voortbestaan op korte termijn

8. Sterkte-zwakteanalyse en uitkomsten enquête

Als u denkt aan kerkgebouwen in Noordenveld, aan welke denkt u dan?

80 60

1. Roden, Catharinakerk

9. Roderesch, Eben Haëzer

Cultureel

2. Roden, Op de Helte

10. Een, De Edenhof

Sociaal-maatschappelijk

3. Roden, RK Kerk der

11. Een, Rotondekerkje

Horeca

12. Norg, Margarethakerk

Winkel

13. Peize, Kerk van Peize

Wonen

14. Veenhuizen, Koepelkerk

Kantoor

15. Veenhuizen, Grote Kerk

Religieus

Triniteit 4. Roden, Doopsgezinde

40

kerk 5. Roden, De Open Hof

20

Welk gebruik vindt u het meest passend voor een kerkgebouw?

1a) Minder dan een kwart van het religieuze erfgoed is over tien jaar nog met zekerheid in religieus gebruik. In Noordenveld was in 2024 70% van de kerken in religieus gebruik, in 2034 is met zekerheid nog 25% (4-5 kerkgebouwen) in religieus gebruik. Er zullen de komende tien tot vijftien jaar naar alle waarschijnlijkheid zo’n acht kerkgebouwen leeg of te koop komen, of getransformeerd worden. Voor deze kerkgebouwen is de toekomst onzeker door een krimpende kerkgemeenschap en oplopende onderhouds- en energiekosten.

6. Roden, Apostolische Kerk 16. Vries, Bonifatiuskerk 7. Roderwolde, Jacobskerk 17. De Bron

0

Welk gebruik vindt u het meest passend voor een kerkgebouw? 1b) Rijksmonumentale en (cultuurhistorisch) waardevolle

8. Baptisten gemeente /

kerkgebouwen in religieus gebruik zijn bedreigd in hun voortbestaan op een termijn van ongeveer tien jaar, sommige al eerder.

dorpshuis Nij Roon

60

50

40

30

1. Kerkdienst, geloof

11. Alzheimer café

2. Om de kerk te bekijken

12. Vrijwilligerswerk

3. Cultuur, geschiedenis

13. Bijeenkomsten buiten

4. Dodenherdenking

20

5. Uitvaart, huwelijk, doop

10

7. Evenement

0

42

U bezoekt kerken. Wat was de reden voor uw kerkbezoek?

6. Bezinning, rust, meditatie

kerk om 14. Ontmoetingen met

Heeft u suggesties of ideeën voor (neven)bestemmingen? Nee Multifunctioneel cultureel centrum

anderen

dorps/buurthuis

15. Stembureau

Restaurantfunctie

8. Concert, optreden

Woningen voor starters of ouderen,

9. Cursus

Cursusruimten

10. Koorrepetitie

Uitvaartruimte

Heeft u suggesties of ideeën voor (neven)bestemmingen?

43

Conclusie 2: Er zijn kerkgebouwen in Noordenveld die een hoge cultuurhistorische waarde hebben en niet beschermd zijn.

De toekomstverwachting voor kerkgebouwen in Noordenveld laat een noodzaak tot handelen zien om te voorkomen dat het waardevolle religieuze erfgoed verloren gaat of onomkeerbaar wordt herbestemd. Onomkeerbaar herbestemmen betekent dat de nieuwe functie bijvoorbeeld wonen wordt. Dit kan soms een goede oplossing zijn, als er geen alternatief is. Maar als woningen in een kerkgebouw worden gerealiseerd, dan kunnen mensen er nooit meer vrij naar binnen lopen. De ontmoetingsfunctie gaat verloren en toekomstige generaties kunnen niet meer gebruik maken van het kerkgebouw zoals zij dat willen doen, net zoals generaties voor hen dat ook deden. Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerkgebouwen kan het beste worden gevonden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte van de buurt of dorp waar het kerkgebouw staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe (neven)functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Bij een verkoop of overdracht en herbestemming speelt dit in mindere mate. In alle gevallen dient ook afstemming plaats te vinden met de (directe) omgeving, denk aan: de burgelijke gemeente, bewoners, ondernemers en andere belanghebbende partijen.

De gemeente Noordenveld kan integraal kijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen

44

gezondheids- en/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaalmaatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Noordenveld, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentale kerk, kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld, kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale domein nadere studie. Soms staat er een (nieuwe) multifunctionele voorziening of andere voorziening, of is dit ook een monumentaal pand. Ook kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. Maar zelfs dan is het belangrijk de vraag te stellen of een dorp zonder toegankelijke kerkgebouwen ook voor volgende generaties wenselijk is.

8. Conclusies & aanbevelingen

8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 1 Betrek kerk(gebouw)en in relatie tot het denken over de toekomst en leefbaarheid van kernen en verschuif (maatschappelijke) functies naar deze gebouwen waar mogelijk.

Aanbeveling 2 Betrek de kerk(gebouw)en ook op het provinciaal of regionaal niveau voor kansen in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de gemeente, regio en/of provincie. Ook op provinciaal of regionaal niveau kunnen kansen zijn of ontstaan voor leegkomende kerken. Dit kan enerzijds zijn door provinciaal of regionaal beleid, zoals bijvoorbeeld toeristische voorzieningen of erfgoedbeleid, maar ook door subsidies ter beschikking te stellen of mede mogelijk te maken. Het is goed om bij neven- en herbestemmingen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken. Bij de provincie Groningen gebeurt op het vlak van religieus erfgoed, in samenwerking met de Stichting Oude Groninger Kerken veel inspirerends. Wellicht kan dat als voorbeeld dienen voor de provincie Drenthe en kan samen met de provincie bijvoorbeeld worden gekeken naar een provinciale Kerkenvisie. Naar kansen om elkaar te versterken. Tevens is Nij Begun, wellicht kansrijk. In het kader van het herstel van Groningen en Noord-Drenthe, als gevolg van de gaswinning, wordt gestimuleerd om een nieuwe start te maken om de regio weer perspectief te geven. Op meerdere thema’s kan aansluiting worden gevonden met projecten om over de toekomst van dorpskernen en kerken na te denken.

Hoe urgent het is om actie te ondernemen, vanuit een breder maatschappij-perspectief, hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarden van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand of een onomkeerbare herbestemming tegen te gaan.

Tenslotte is ook de LEADER subsidie genoemd, een subsidieprogramma voor projecten op het platteland dat het onderzoeken waard is.

45

Aanbeveling 3 Promoot het beschermen van kerkgebouwen en hun interieurs, en ondersteun kerken bij de manier waarop dit kan bijdragen aan de instandhouding van de Noordenveldse kerkgebouwen. Door de eeuwen heen hebben kerken/religie een centrale rol gespeeld in de gemeenschap. Ze wijzen ons de weg in wat goed is en wat samenleven is. Het zijn plekken van bezinning waar het geloof gevierd wordt, waar ontmoeting plaatsvindt, waar gesproken en geluisterd wordt. Kerken vormen bakens in een wereld van verandering (RCEmagazine prijsvraag Sublieme schoonheid sublieme duurzaamheid, zomer 2021). Wat gebeurt er als deze bakens verdwijnen? Een monumentale status voor kerkgebouwen geeft bescherming tegen sloop en kan nieuwe geldbronnen aanboren voor de eigenaren voor onderhoud en herbestemming. Het vergt diepgaander cultuurhistorisch onderzoek om te bepalen of en welke kerkgebouwen bescherming verdienen. Daarnaast geeft Museum Catharijneconvent aan dat het dringend gewenst is om van de interieurs van de Noordenveldse kerken die in religieus gebruik zijn bestaande registraties up-to-date te brengen en te onderzoeken of het mogelijk is om van enkele nooit bezochte kerken een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren.

Conclusie 3: Ondersteun krimpende kerkgenootschappen die zoekende zijn naar (een duurzaam) toekomstperspectief.

Krimpende kerkgenootschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen doorgevoerd. De kerkzaal wordt te groot voor een steeds kleinere groep kerkbezoekers en activiteiten voor de jeugd nemen af. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Dit geldt met name voor de bestuursfuncties. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (monumentaal) kerkgebouw steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van de gebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het gebouw wordt minder gebruikt. Bij krimpende kerkgenootschappen ontbreekt soms de energie en creativiteit om te komen tot passende nevenbestemmingen. De verschillende geloofsrichtingen gaan ook anders met krimp om. Veel van de (soms gefuseerde) kerkgenootschappen beseffen wel dat er in de nabije toekomst keuzes gemaakt moeten worden met betrekking tot het afstoten van kerkgebouwen.

46

Aanbeveling 4a Stimuleer en ondersteun kerkengenootschappen om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken wanneer gevraagd en/of wanneer de noodzaak gesignaleerd wordt door de gemeente zelf. Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario's voor invullingen van (deels) leegkomende kerkgebouwen en bijbehorende financiële onderleggers. Op die manier kan het kerkgebouw zo lang mogelijk worden gebruikt in de functie waarvoor het is gebouwd (dit is altijd de mooiste functie voor een monument). Ook beleven meer mensen van de huidige en toekomstige generaties, bij invulling met een sociaal-maatschappelijke of culturele functie, het kerkgebouw als bijzonder erfgoed. Dit is een verrijking die Noordenveld aantrekkelijker maakt om er te wonen of om er op vakantie te zijn. Door proactief deze kansen voor kerkgebouwen te verkennen, voorkom je ook op tijd dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Eveneens is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en gaat verloederen. Tenslotte kun je, als er tijd genoeg is, alle relevante partijen betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat het hele proces om tot een goede herbestemming te komen ongeveer vijf jaar aan voorbereiding vergt.

8. Conclusies & aanbevelingen

8. Conclusies & aanbevelingen

Voor krimpende kerkgenootschappen is nadenken over de toekomst vooral een zoekproces, met voor de meeste leden een emotionele lading. Zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Zij en hun (groot)ouders en kinderen, zijn veelal in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden.

Conclusie 4: Hoge energiekosten vragen om verduurzamingsmaatregelen en meerjarenplannen op het gebied van duurzaamheid.

Kerkbesturen kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning in te schakelen van experts bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In Noordenveld zijn reeds een aantal kerken hiervoor aangemeld. Aanbeveling 4b Stimuleer en ondersteun kerk(gebouw)en, indien gevraagd, in hun culturele profilering binnen de gemeente Noordenveld.

47

Door de hoge energiekosten is het verduurzamingsvraagstuk actueler dan ooit. Kerkgebouwen worstelen met hoge stookkosten om de kerkzalen voor vaak een relatief kleine groep leden volledig te verwarmen. Er is een groot momentum om dit probleem versneld aan te pakken. Met name de jongere kerkgebouwen beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor verduurzaming. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk wanneer welke investeringen in duurzaamheidsmaatregelen gaan renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen voor het verlagen van de stookkosten. Dit is echter een kip-ei probleem. Als het onbetaalbaar is om het gebouw te verwarmen, zal het gebruik ook niet toenemen.

Aanbeveling 5 Ondersteun, en begeleid indien gevraagd, kerkgenootschappen in het opzetten van duurzaamheidsscans in combinatie met bijvoorbeeld onderzoek naar neven- of herbestemming. Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen. Op gemeenteniveau zijn geen budgetten beschikbaar om deze scans te laten uitvoeren. Er bestaat wel een subsidie voor her- en nevenbestemmingsonderzoek die jaarlijks bij de RCE aangevraagd kan worden. Ook kan het Energieloket van de Provincie Drenthe geconsulteerd worden.

Conclusie 5: Onderhoud en intensiveer het goede contact tussen burgerlijke gemeente en kerkgenootschappen om kansen voor kerk(gebouw) en te vergroten.

Aanbeveling 6 Een jaarlijkse gezamenlijke bijeenkomst kan hieraan bijdragen. Aanbeveling 7 Stel een kerkencontactpersoon, of duo, voor kerkgenootschappen en collega-ambtenaren aan bij de gemeente Noordenveld, bij voorkeur bij het sociaal domein. Koester hierbij de reeds opgebouwde relaties.

48

Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Noordenveld een contactpersoon, tevens structurele aanjager, beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor onvoldoende capaciteit beschikbaar. Kerkeigenaren zijn aan zet, maar uit voorliggend onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten

tussen de gemeente Noordenveld en kerkbesturen van bedreigde kerken, de kansen voor deze kerkgebouwen aanzienlijk groter maakt om passende functies te vinden. Oplossingsrichtingen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor dit waardevolle erfgoed, vragen om samen op te trekken met kerkeigenaren, gemeente, en eventuele andere partijen. Kansen kunnen liggen in ‘domeinoverstijgend denken’ met de verschillende beleidsafdelingen van de burgerlijke gemeente of in combinatie met initiatieven van partijen van buiten de gemeente.

8. Conclusies & aanbevelingen

8. Conclusies & aanbevelingen

Tijdens de gesprekken en bijeenkomsten bleek dat korte lijnen tussen kerkeigenaren en de burgerlijke gemeente gewenst zijn. De ervaringen met de onderlinge samenwerking is in het algemeen goed. Dit is een belangrijke voorwaarde voor het succesvol proactief met elkaar optrekken om de kerkenopgave waar Noordenveld de komende jaren voor staat, effectief op te pakken.

Kom in actie!

Er is urgentie om actie te ondernemen voor het te laat is en religieus erfgoed verloren gaat. Ofwel omdat de kosten niet meer op te brengen zijn door religieuze gemeenschappen en verloedering en op termijn leegstand en/of sloop dreigt. Ofwel omdat het nadenken over een maatschappelijke her- of nevenbestemming en de realisatie hiervan al gauw vijf jaar kost.

Het is hiervoor wenselijk dat de gemeente Noordenveld de contacten met de kerkbesturen goed onderhoudt en op gewenste vragen en acties acteert. Hiervoor is een aanjager, een specifiek voor dit onderwerp aangesteld persoon, onmisbaar. Vervolgens is een afwegingskader (hoe om te gaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief) en afgestemde werkwijze binnen de gemeente Noordenveld, tussen de verschillende betrokken afdelingen, voorwaardelijk. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De voorgestelde ‘contactpersoon of loods kerkgebouwen’ regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is en blijft bij relevante gemeentelijke vakgebieden.

Als die tijd niet wordt genomen, dan besluit een kerkgenootschap vaak om een kerkgebouw te koop te zetten. Het risico is dan dat veel kerkgebouwen zogenaamde ‘onomkeerbare herbestemmingen’ ondergaan of sloop riskeren (zie uitleg aanbeveling 1).

Aanbeveling 8 Neem de Kerkenvisie Noordenveld op in de Omgevingsvisie Noordenveld. Aanbeveling 9 Kom en blijf in actie met elkaar! De burgerlijke gemeente en kerkelijke gemeenten kunnen, door elkaar te versterken,de beste oplossingen vinden voor de uitdagingen waar kerken voor staan, o.a. door regelmatige uitwisseling van kennis.

De Toekomstverkenning religieus erfgoed Noordenveld heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat veel kerkbesturen aangeven dat hun kerkgemeenschap krimpt en dat de toekomst voor hun kerkgebouwen in meer of mindere mate onzeker is. Bijna 50% van het religieuze erfgoed en juist het waardevolle erfgoed in Noordenveld, heeft een onzeker toekomstperspectief. In de gevoerde gesprekken en in de kansenverkenning voor kerkgebouwen in Noordenveld zijn wel kansrijke zoekrichtingen gedetecteerd. Het kost tijd om deze zoekrichtingen te verkennen en uit te werken.

49

Nu de toekomstverwachtingen van het Noordenveldse religieus erfgoed in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief te handelen. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgenootschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerkgebouwen worden ondergebracht. In hoofdstuk 9 is uitgewerkt hoe de betrokkenen in dit proces met elkaar in actie kunnen komen na vaststelling van de Toekomstverkenning religieus erfgoed Noordenveld.

Toekomst kerkgebouwen Noordenveld

10. Actieplan

Een goede manier kan zijn dat de gemeente Noordenveld het oprichten van een projectgroep initieert en faciliteert en alle kerkbesturen uitnodigt die actief over de toekomst van hun kerkgebouw willen nadenken. In een gezamenlijke, in eerste instantie tijdelijke, projectgroep “Toekomst kerkgebouwen Noordenveld" (of een andere nader te bepalen naam)

vindt een verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd), met als uitgangspunt de aanbevelingen uit deze Toekomstverkenning. De projectgroep voert acties uit, zoals bijvoorbeeld het organiseren van een gezamenlijke kennisbijeenkomst over verduurzaming van kerkgebouwen. En de projectgroep heeft als taak om een uitvoeringsprogramma op te stellen voor aanbevelingen die meer op de langere termijn spelen en legt dit voor als volgende stap aan het college en de gemeenteraad. Parallel hieraan kunnen kerkeigenaren zelf en de gemeente Noordenveld los van elkaar actie ondernemen. In onderstaand overzicht zijn de aanbevolen acties in beeld gebracht.

9. Actieplan

9. Actieplan

50

Hoe kom je met elkaar in actie na vaststelling van de kerkenvisie? Er zijn op basis van de conclusies van het kerkenonderzoek, aanbevelingen opgenomen. Deze aanbevelingen betreffen zaken die om urgentie op korte termijn vragen of op langere termijn uitgevoerd kunnen worden. Sommige acties zijn al in gang gezet. Zo zijn er voor verschillende kerken subsidies aangevraagd voor een her- of nevenbestemmingsonderzoek en een verduurzamingsonderzoek. De planning is om dit onderzoek, bij toekenning van de subsidie, in 2025 te gaan uitvoeren. Hierbij zal het gewenst zijn dat vanuit de gemeente Noordenveld wordt meegedacht over bijvoorbeeld mogelijkheden om maatschappelijke voorzieningen te verschuiven en wat er qua procedures nodig en mogelijk is.

kerkbesturen

vertegenwoordigers beleidsafdelingen

projectleider en/of klankbordgroep

projectleider gemeente Noordenveld

Aanbevolen acties voor eigenaren van kerkgebouwen en andere gebedshuizen en de gemeente Noordenveld in de volgende fase van het kerkenvisietraject:

Voorbeeldonderwerpen overleg Toekomst kerkgebouwen Noordenveld

51

Kerkgenootschappen Noordenveld

Projectgroep Toekomst kerkgebouwen Noordenveld

• Doe mee aan het project Toekomst kerkgebouwen Noordenveld; • Kerkgenootschappen met een kerkgebouw met een onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierin samen met het platform en de gemeente Noordenveld en voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming; • Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen; • Stap in bij gezamenlijke vervolgprojecten; • Grijp het momentum van de kerkenvisie (nu is er aandacht van de gemeente Noordenveld en andere kerkgenootschappen); • Gebruik de contacten die zijn opgebouwd, onderling en via de gemeente Noordenveld.

• Bespreek uitdagingen samen; • Doe inspiratie op van elkaar en anderen, ook buiten Noordenveld. Organiseer bijvoorbeeld een excursie; • Bepaal welke projecten het meest kansrijk en urgent zijn om samen op te pakken in groepjes; • Onderzoek kansen voor kerkgebouwen in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen en of de gemeente Noordenveld sociaalmaatschappelijke functies kan onderbrengen in geheel of gedeeltelijk leegkomende kerkgebouwen (met vaste langjarige huur); • Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerkgebouwen in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio; • Koester de kerkgebouwen en bedenk hoe, anderen, die hier belang bij hebben, te betrekken bij de toekomst van religieus erfgoed: buurtbewoners, ondernemers, historische verenigingen, wijkraden; • Onderzoek losse ideeën als: hoe kan een makelaarsrol worden vormgegeven om vraag en aanbod te matchen van ruimten?; • Organiseer kennisbijeenkomsten over verduurzamings- en subsidiemogelijkheden.

Gemeente Noordenveld • Stel een contactambtenaar aan bij de gemeente Noordenveld als aanspreekpunt voor kerkgenootschappen met en zonder kerkgebouw, en die ook plaats kan nemen in het platform Toekomst kerkgebouwen Noordenveld; • Onderzoek een eventuele uitbreiding van de bescherming van de kerkencollectie inclusief interieurs; • Stimuleer eigenaren van bedreigde kerkgebouwen om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken en ondersteun deze onderzoeken actief als gemeente; • Help kerkgenootschappen door het organiseren van een kennisbijeenkomst over verduurzaming en het vinden van manieren om een verduurzamingsadvies uit te laten voeren; • Onderzoek de mogelijkheid om sociaalmaatschappelijke activiteiten in kerkgenootschappen; • Bepaal een integrale werkwijze met betrekking tot het koesteren van religieus erfgoed binnen de gemeente Noordenveld; • Wees initiërend en inspirerend.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Noordenveld&id=609bba60-8b10-47d0-9f9b-f6c62b022662