Concept Warmtevisie Noordenveld_gewijzigd.docx
Tekst van het document
Samen op weg naar een duurzaam alternatief voor aardgas
Warmtevisie Noordenveld juni 2021
juni 2021 / Gewijzigd na inspraak Colofon De visie is opgesteld door Buro Loo, in opdracht van de gemeente Noordenveld en in samenwerking met de lokale energiecoöperatie Noordseveld, de woningcorporaties Actium, Woonborg en Woonzorg, netbeheerder Enexis en een groep betrokken inwoners.
1
Warmtevisie Noordenveld Inhoudsopgave Voorwoord ..........................................................................................................................4 Samenvatting ......................................................................................................................5 1
Inleiding ....................................................................................................................8 1.1 Afbakening warmtevisie ..............................................................................................9 1.2 Rollen in de warmtetransitie ......................................................................................10 1.3 Leeswijzer ................................................................................................................10
2
Hoe is de warmtevisie tot stand gekomen? ...........................................................11
3
Gezamenlijke uitgangspunten ................................................................................14
4
Alternatieven voor aardgas ....................................................................................16 4.1 Isolatieopgave ..........................................................................................................16 4.2 Temperatuur van de warmtebron...............................................................................16 4.3 Alternatieven voor aardgas .......................................................................................18 4.4 Welke techniek is geschikt voor welke woning? .........................................................23
5
Lokale analyse ........................................................................................................25 5.1 Schets Noordenveld..................................................................................................25 5.2 Warmtevraag en besparingspotentie .........................................................................25 5.3 Beschikbare bronnen in Noordenveld ........................................................................27 5.4 Koppelkansen...........................................................................................................28 5.5 Routekaart Aardgasvrije wijken Noordenveld .............................................................30 5.6 Validatie met startanalyse PBL .................................................................................31
6
Uitvoeringsstrategie ...............................................................................................32 6.1 Aan de slag in Energieke Buurten .............................................................................32 6.2 Faciliteren individuele oplossingen ............................................................................33 6.3 Samen aan de slag in de Pilotwijk .............................................................................35 6.4 Onderzoekslijn Geothermie Noordenveld...................................................................35 6.5 Overige aanbevelingen .............................................................................................36
7
Financiën ................................................................................................................37 7.1 Maatschappelijke kosten ...........................................................................................37 7.2 Kosten voor bewoners ..............................................................................................38 7.3 Subsidies en leningen...............................................................................................39
8
Implementatie .........................................................................................................40 8.1 Van visie naar uitvoering ..........................................................................................40 8.2 Organisatie en benodigde capaciteit .........................................................................41 8.3 Middelen ..................................................................................................................43 8.4 Verantwoording ........................................................................................................44
Bijlagen .............................................................................................................................45 2
Bijlage A Samenvatting vragen en ideeën participatietraject ............................................46 Bijlage B Alternatieven voor aardgas (achtergrondinformatie) ..........................................49 Bijlage C Routekaart Noordenveld ..................................................................................52 Bijlage D Rekenvoorbeelden (individuele kosten) ............................................................62 Bijlage E Subsidies en leningen ......................................................................................64 Bijlage F Verklarende woordenlijst en afkortingen ...........................................................65
3
Voorwoord In Noordenveld hebben we afgesproken dat we in 2040 klimaatneutraal willen zijn. Dat betekent onder andere dat we overstappen op hernieuwbare energiebronnen voor de verwarming van onze woningen. De meeste woningen worden nu nog verwarmd met aardgas. De overstap naar duurzame energie is een grote stap. De gemeenten heeft daarin een belangrijke rol gekregen, zoals het opstellen van deze transitievisie warmte, ofwel de warmtevisie. Een plan dat beschrijft welke stappen nodig zijn om huizen in Noordenveld aardgasvrij te maken. Maar de belangrijkste rol is voor onze inwoners zelf. Het is hun huis, hun thuis, waar het over gaat. Deze warmtevisie geeft de inwoners handvatten voor de verduurzaming van hun woning: wanneer is mijn wijk of dorp aan de beurt? Wat kunnen we samen doen, en wat kan ik zelf doen? Kortom: de energietransitie gaat over onze inwoners. En we zijn dan ook erg blij dat onze inwoners hebben geholpen met het opstellen van deze warmtevisie. De meedenkers van de ‘Tafel van 15’ die vanaf het begin betrokken zijn geweest, maar ook de inwoners die op andere manieren hun meningen en ideeën hebben gegeven. Bedankt daarvoor. Ook veel anderen hebben ons geholpen met het opstellen van de warmtevisie. De woningcorporaties, beheerders van energienetwerken, de energiecoöperatie: allemaal partners die onmisbaar zijn in de energietransitie. Ook hen wil ik graag bedanken.
Op de concept warmtevisie hebben onze inwoners hun zienswijze kunnen geven. Veel inwoners hebben vraagtekens bij de uitvoering van de visie. Hoe houden we het betaalbaar? Wie bepaalt uiteindelijk wat er in mijn woning gebeurt? Is het wel realistisch om in 2030 in sommige wijken al van het aardgas af te zijn? De warmtevisie biedt nog niet op al deze vragen een antwoord. Naar aanleiding van de zienswijzen hebben we duidelijker opgeschreven dat de warmtevisie een eerste stap is. Samen met de bewoners van de dorpen en wijken gaan we verder werken aan de plannen om aardgasvrij te wonen en bepalen wat er nodig is om de plannen ook echt te kunnen uitvoeren. Samen zijn we op weg naar een duurzaam alternatief voor aardgas met deze mooie warmtevisie. Een plan dat nooit helemaal af is, maar dat houvast geeft bij de stappen die we zetten richting een duurzame toekomst en een klimaatneutraal Noordenveld!
Namens het college van burgemeester en wethouders van gemeente Noordenveld, Kirsten Ipema wethouder duurzaamheid
4
Samenvatting De aarde warmt op en dat moet worden tegengegaan. Gemeente Noordenveld wil daarom in 2040 een klimaatneutrale gemeente zijn. Dat betekent dat alle activiteiten binnen de gemeente geen negatief effect meer hebben op het klimaat. Het overstappen van aardgas naar hernieuwbare warmtebronnen is daar onderdeel van. Dit noemen we de warmtetransitie. Plan over warmte Noordenveld stelt een plan op hoe er geleidelijk van het aardgas kan worden afgestapt. Dat plan noemen we de warmtevisie (of transitievisie warmte). Deze visie beschrijft welke stappen nodig zijn om huizen in Noordenveld aardgasvrij te maken. Dit plan kijkt vooral tot het jaar 2030, omdat er daarna ook nieuwe technieken en mogelijkheden kunnen ontstaan. In de warmtevisie staat per wijk wat op dit moment het meest voor de hand liggende alternatief voor aardgas is. Ook zijn in de visie de kosten in beeld gebracht. Aanwijzen van wijken voor 2030 In sommige wijken denken inwoners met de gemeente al na over een duurzaam alternatief. In de warmtevisie staan deze wijken het eerst op de planning om op termijn van het aardgas af te gaan. In veel inspraakreacties zijn vragen gesteld over het aanwijzen van wijken voor 2030. “De gemeente draait de gaskraan dicht in mijn wijk in 2030” is een gevoel dat leeft. We willen benadrukken dat wij de gaskraan in deze wijken niet dichtdraaien.
Het aanwijzen van wijken voor 2030, is vooral bedoeld om in deze wijken huiseigenaren te ondersteunen en te faciliteren. Bijvoorbeeld met kennis of onderzoeken. Zo gaan we samen aan de slag, op weg naar een aardgasvrije toekomst. We kunnen en zullen mensen niet dwingen om van het aardgas af te gaan. Samen aan de slag Om dit plan inhoudelijk sterk te maken is er samengewerkt met veel partijen. In de eerste plaats hebben Energiecoöperatie Noordseveld, de woningcorporaties Woonborg, Actium, Woonzorg Nederland en netbeheerder Enexis in een tweedaagse meegedacht over de aanpak en mogelijke oplossingen. Bij het opstellen van dit document zijn verschillende andere partijen geraadpleegd. Denk aan de Adviesraad Duurzaamheid en het Waterschap. Tot slot hebben we ook met andere gemeenten en de provincie Drenthe ervaringen uitgewisseld. De warmtevisie raakt iedereen in de gemeente. Om tot een plan te komen met een gedragen aanpak zijn op verschillende manieren inwoners betrokken. De kring van betrokken inwoners werd tijdens het proces steeds groter. De tafel van 15 (een diverse groep inwoners uit Noordenveld) heeft meegewerkt en gereflecteerd op de conceptvisie. De conceptvisie is vervolgens gepresenteerd tijdens een aantal bewonersavonden (fysiek en online) aan alle mensen die zich hadden aangemeld als geïnteresseerde.
Tijdens deze presentatie is feedback gegeven op de inhoud en op de werkwijze. Uitgangspunten De projectgroep en de Tafel van 15 hebben samen 8 uitgangspunten opgesteld voor het maken van de warmtevisie. De uitgangspunten gaan over de inhoud, het proces en de uitvoering van de warmtevisie: 5
1. 2. 3. 4.
Participatief proces Een onderzoekende houding Maximaal transparante afwegingen Adaptieve oplossingen
5. 6. 7. 8.
Lokaal en coöperatief Keuzevrijheid indien mogelijk Haalbaar en betaalbaar Begin bij het begin: ook altijd isoleren
Duurzame warmte in Noordenveld In de warmtevisie is in kaart gebracht of er kansrijke hernieuwbare warmtebronnen zijn om de woningen in Noordenveld te verwarmen. Wat blijkt? Die warmtebronnen zijn beperkt aanwezig (restwarmte en warmte uit oppervlaktewater) of nog onzeker (biomassa en geothermie). Uit het onderzoek blijkt dat het aanpakken van individuele woningen (isoleren en aan de slag met (hybride) warmtepompen) in de meeste gevallen de beste en goedkoopste oplossing is. Klaar voor de start We gaan als eerste aan de slag in onderstaande gebieden en wijken. WAAR
WAT
WANNEER
ONDERBOUWING
Ring van Roden1
Pilot starten (oplossingsrichting onduidelijk)
< 2025
Koppelkansen aanwezig (w.o. verzakkingsschade) en investeringsplannen in huurwoningen, maar oplossingsrichting nog niet helder.
Jonge wijken (> 1992)2
Individuele oplossing: all-electric
< 2030 (richting aardgasvrij)
Goed geïsoleerde woningen, aansluiten bij vervangingsmoment CV-ketels.
Peize: Kortland
Individuele oplossing: isolatie + hybride + zonnepanelen (mogelijk opslag)
< 2030 (richting aardgasvrij)
Energieke buurt waar bewoners aan de slag zijn met het verduurzamen van hun woning.
Norg-west (Mooie Buurt hé)
Individuele oplossing: isolatie + hybride + zonnepanelen (mogelijk opslag)
< 2030 (richting aardgasvrij)
Energieke buurt waar bewoners aan de slag zijn met het verduurzamen van hun woning.
Roderwolde
Uitwerking (niet gehonoreerde) aanvraag Proeftuin ‘aardgasvrije wijken’: isolatie + hybride + all electric + collectieve voorziening + collectieve opwekking
< 2030 (richting aardgasvrij)
Energieke buurt waar bewoners aan de slag zijn met het verduurzamen van hun woning.
Tabel 1 Routekaart Noordenveld
1 Grenzend aan het centrum vormen Middenveld, Hullenveld en de Bomenbuurt samen de zogenaamde
Ring van Roden 2 Roden: Vijfde Verloting, Middenveld Zuid; Peize: Lange Streeken 6
Dat betekent dat we voor deze wijken vanaf 2021 wijkuitvoeringsplannen (in vervolg WUPs) maken. In de WUPs worden samen met bewoners de definitieve oplossingsrichtingen per wijk en woning verder uitgewerkt. Daarnaast blijkt uit onderzoeken dat er een hoge potentie in de ondergrond is voor geothermie, met name rond Roden. Om te weten of geothermie een reële optie is, is onderzoek nodig naar de technische haalbaarheid, veiligheid, betaalbaarheid en draagvlak onder inwoners. De kosten Woningen in gemeente Noordenveld duurzaam verwarmen kost geld. Op dit moment is nog onduidelijk hoe de transitie naar aardgasvrij wonen wordt betaald. Ook is onduidelijk hoe de kosten worden verdeeld. Alle kosten voor investeringen in woningen, andere gebouwen, elektriciteitsnetwerk, leidingen en warmtebronnen noemen we maatschappelijke kosten. Dat zijn kosten voor de maatschappij als geheel: kosten die huiseigenaren moeten maken plus de overige kosten van de transitie. In deze warmtevisie sorteren we voor op de oplossingsrichtingen met de laagste maatschappelijke kosten. Daarmee laat gemeente Noordenveld zien dat betaalbaarheid een belangrijk uitgangspunt is waaraan moet worden voldaan. Iedereen kan al bezig Bewoners die niet in bovenstaande wijken wonen, kunnen ook al aan de slag. Namelijk door het goed isoleren van de woning. Daarvoor neemt het energiegebruik van de woning af.
De woning is dan voorbereid op een overstap naar elke andere hernieuwbare warmtebron. Verder kan elke bewoner aan de slag door bij natuurlijke vervangingsmomenten of investeringsmomenten (bijvoorbeeld bij een verbouwing) te kiezen voor een duurzame variant of alternatief. Hoe nu verder? De warmtetransitie brengt veel werk met zich mee, dat samen moet gebeuren. Het vraagt tijd, inzet en geld van bewoners, woningcorporaties, gemeente en de netbeheerder. Gemeente Noordenveld helpt bij het maken van wijkuitvoeringsplannen (WUPs) en zal het onderzoek naar geothermie uitvoeren. Deze warmtevisie is een eerste stap die helder maakt welke kansen er zijn om van het aardgas over te gaan op duurzame alternatieven. De warmtevisie wordt minimaal elke 5 jaar herzien. Zo wordt ingespeeld op nieuwe kennis en ervaring en op nieuwe kansen voor een aardgasloos Noordenveld.
7
1 Inleiding De gemeente Noordenveld heeft de ambitie om in 2040 een klimaatneutrale gemeente te zijn. Om dit doel te bereiken is het onder meer nodig om energie te besparen en duurzame energie op te wekken. Ook betekent dit het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. Woningen, bedrijven en andere gebouwen worden meer en meer op een duurzame manier verwarmd. Ook douchen en koken gebeurt zonder aardgas. Over deze opgave gaat deze warmtevisie. De overgang naar een aardgasvrije gebouwde omgeving is een enorme uitdaging en heeft gevolgen voor woningen en andere gebouwen in Noordenveld. Dat betekent dat deze warmtevisie iedere inwoner van de gemeente raakt. Op dit moment bestaat ongeveer de helft van het totale energiegebruik in Noordenveld uit het verbranden van aardgas in de gebouwde omgeving voor met name verwarming. Deze warmtevraag wordt straks op een andere manier ingevuld. Door de gemeente, inwoners, bedrijven en organisaties zijn al eerste stappen gezet naar aardgasvrij wonen en werken. Deze warmtevisie schetst de route die de gemeente de komende jaren wil afleggen. De visie geeft een centraal kader en een gezamenlijk beeld voor de aanpak van deze grote opgave in Noordenveld.
Op basis van een analyse is in kaart gebracht wat in Noordenveld kansrijke, alternatieve, hernieuwbare warmtebronnen zijn en wat een logische volgorde en tempo is voor het aardgasvrij maken van wijken in Noordenveld. Met deze visie als basis geeft de gemeente richting aan de warmtetransitie in Noordenveld en kan de gemeente samen met bewoners, bedrijven en organisaties concreet aan de slag in de eerste gebieden. De focus in deze eerste warmtevisie ligt op de periode tot en met 2030.
Achtergrond en opgave warmtevisie (landelijke afspraken)
Op dit moment zorgt de verwarming met aardgas voor meer dan tweederde van de CO2-uitstoot van gebouwen in Nederland. Daarnaast betekent het gebruik van aardgas een afhankelijkheid van gas uit Groningen of gas uit het buitenland. Van alle woningen en andere gebouwen is op dit moment 95 procent nog afhankelijk van aardgas voor verwarming. In 2016 heeft Nederland het VN-klimaatakkoord van Parijs ondertekend. In dit akkoord zijn afspraken gemaakt over het terugdringen van de CO2-uitstoot. De nationale doelstellingen zijn vastgelegd in de Klimaatwet en in het in 2019 gesloten Klimaatakkoord, waarin 150 partijen onder meer overeenkwamen om in 2050 7 miljoen woningen en 1 miljoen gebouwen van het aardgas af te halen.
Relatie warmtevisie, wijkuitvoeringsplan en regionale structuur warmte In het Klimaatakkoord is eveneens afgesproken dat gemeenteraden uiterlijk in 2021 hun Transitievisie Warmte (hierna Warmtevisie) vaststellen. Het akkoord zegt dat in deze warmtevisie staat omschreven wanneer welke wijk van het aardgas af gaat (vóór of na 2030). Voor die wijken die vóór 2030 van het aardgas afgaan wordt ook omschreven wat de mogelijke alternatieve hernieuwbare warmtebronnen zijn. De warmtevisie kent een updatecyclus van vijf jaar.
8
De warmtevisie vormt de basis voor verdere uitwerking en concretisering in een wijkuitvoeringsplan (WUP) op buurt- of wijkniveau. Samen met bewoners, vastgoedeigenaren en andere stakeholders wil de gemeente in een participatief proces een gedragen plan tot stand brengen over hoe de wijk van het aardgas af gaat. In een WUP wordt met de betrokken stakeholders bepaald wat de warmtebron en -techniek voor de wijk wordt en op welke datum de levering van aardgas daadwerkelijk beëindigd wordt. Een WUP moet worden vastgesteld door de gemeenteraad. Op regionaal, bovengemeentelijk niveau is er de Regionale Energie Strategie (RES) met daarin de Regionale Structuur Warmte (RSW). De RSW geeft inzicht in de warmtevraag en het warmteaanbod op regionaal niveau. Immers warmtebronnen zijn niet altijd aan gemeentegrenzen gebonden. In de RSW wordt afgestemd en afspraken gemaakt met omliggende gemeenten over bovengemeentelijke warmtebronnen. Dit om te kijken welk bebouwd gebied het meest effectief kan aansluiten op welke warmtebron. Daarnaast is afstemming nodig om te voorkomen dat een warmtebron ten onrechte meerdere malen door verschillende gemeenten gebruikt wordt als oplossingsrichting. Naast het gemeentelijk schaalniveau is ook het regionale schaalniveau van belang voor het slagen van de warmtetransitie.
Op RES-niveau kan afstemming plaatsvinden over het voorgenomen gebruik van bovenlokale warmtebronnen voor de verschillende warmtevragers en over de benodigde regionale energie-infrastructuur. In de toekomst zal de RSW, net als de warmtevisie, steeds geüpdatet worden. Daarin worden warmtegegevens en afspraken uit de gemeentelijke visies en de uitvoeringsplannen voor wijken overgenomen.
1.1 Afbakening warmtevisie De energietransitie is een grote en ingewikkelde uitdaging. Binnen die transitie is er onderscheid tussen de opgave rond grootschalige energieopwekking (zon en wind) en de warmtetransitie, oftewel het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. Noordenveld kiest er bewust voor om deze onderwerpen als twee aparte sporen op te pakken. Al is bekend dat ze alles met elkaar te maken hebben. Zo leidt het vervangen van aardgas door elektrisch verwarmen met een warmtepomp (‘elektrificeren’) tot een hogere vraag naar groene stroom, daarvoor is meer opwek van zon- en wind nodig. Deze visie gaat echter niet in op de vraag hoe dat gerealiseerd kan worden. Het antwoord op die vraag volgt onder andere uit de uitvoering van het gemeentelijke beleidskader ‘Energieprojecten in het landschap’ en de Regionale Energiestrategie (RES).
9
1.2 Rollen in de warmtetransitie In de meeste huishoudens is aardgas nu nog een vanzelfsprekende keuze voor verwarmen en koken. Daar komt de komende 30 jaar verandering in. Niet in één keer, maar geleidelijk en gefaseerd, via een wijkgerichte aanpak. In het Klimaatakkoord staat dat gemeenten de regierol krijgen bij de wijkgerichte aanpak. Hoe de gemeente Noordenveld dit gaat oppakken staat in deze visie. De warmtevisie geeft bewoners, huis- en gebouweigenaren een eerste beeld van het stapsgewijze tijdpad richting aardgasvrij. In de warmtevisie staat voor de wijken waarin de gemeente voor 2030 aan de slag gaat welke toekomstige energievoorziening(en) kansrijk zijn in hun buurt of wijk, met een indicatie van de mogelijke kosten. Dit biedt huis- en gebouweigenaren perspectief om investerings- en verduurzamingsbeslissingen te kunnen nemen wanneer zij bijvoorbeeld de CV-ketel moeten vervangen of een nieuw kookfornuis gaan kopen. Dit handelingsperspectief is ook uitgewerkt in de verkorte publieksversie van deze warmtevisie. Voor netbeheerders en aanbieders van warmte biedt de warmtevisie een indicatie van de mogelijke alternatieve warmtestrategieën, de energie-infrastructuur die daarvoor nodig is en de termijn waarbinnen ze deze mogelijk moeten realiseren.
1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt beschreven hoe deze warmtevisie tot stand is gekomen, wie daar bij zijn betrokken en op welke manier. Hoofdstuk 3 beschrijft de gezamenlijk uitgangspunten die door alle betrokkenen zijn geformuleerd. Daarna staan in hoofdstuk 4 alternatieve technieken en alternatieve warmtebronnen. Het afwegingskader wordt beschreven, dat bepaalt welke techniek voor welke woning/wijk geschikt is. Hoofdstuk 5 beschrijft de lokale analyse die is gedaan voor Noordenveld. We beschrijven in dit hoofdstuk de verwachte besparingspotentie en warmtevraag. Ook maken we inzichtelijk met welke technieken en warmtebronnen de warmtevraag beantwoord kan worden. Het leidt tot de routekaart voor Noordenveld, waarin staat welke wijken kansrijk zijn om op korte termijn over te stappen naar een alternatieve warmtebron. In hoofdstuk 6 is deze routekaart vertaald in een uitvoeringstrategie. De centrale vraag in dit hoofdstuk is ‘waarmee te starten?’. Hoofdstuk 7 zoomt in op de maatschappelijke en individuele kosten en tenslotte gaat hoofdstuk 8 over de uitvoering van de visie. Hierin komen ook onderwerpen als organisatie, middelen en de wijze van verantwoording terug.
10
2 Hoe is de warmtevisie tot stand gekomen? Aanpak Om te komen tot de warmtevisie is een tweesporen aanpak gehanteerd. Enerzijds is gewerkt met de inhoudelijke analyse van de opgave en anderzijds is bewust ingestoken op het werken aan draagvlak onder bewoners, bedrijven en andere betrokken partijen. Daarbij is steeds ook de bestuurlijke betrokkenheid in het oog gehouden. Wisselwerking met professionele partners Een opgave van deze omvang is alleen te realiseren als nauw wordt samengewerkt met betrokken partners, en slim gebruik wordt gemaakt van gezamenlijke investerings- en uitvoeringskracht. Er is daarom een belangenanalyse gemaakt. Van daaruit zijn betrokken partners in drie groepen verdeeld: Direct betrokken – Directe inzet tijd, investeringskracht en kennis - Gemeente Noordenveld - Woningcorporaties Woonborg, Actium en Woonzorg Nederland - Energiecoöperatie Noordseveld - Netbeheerder Enexis Tweede kring – Mogelijk betrokken bij deel van de oplossing of een koppelkans - Adviesraad Duurzaamheid - Waterschap - Projectontwikkelaars - NAM/Shell - Bedrijven - Provincie - Gemeente Westerkwartier Derde kring – Mogelijk geïnteresseerd in deel van de oplossing - WMD - Telecom - Overige naburige gemeenten Met de groep direct betrokkenen is vanaf het begin van het proces nauw samengewerkt, zijn doelen gedeeld en is geformuleerd wat ieder komt halen en kan brengen in dit traject.
Dat heeft zich concreet vertaald in:
Een belangensessie waarbij verschillende belangen in beeld zijn gebracht;
Aanlevering van informatie (uitvoeringsagenda’s en investeringsagenda’s voor de lokale analyse);
Actieve betrokkenheid van partijen op een tweedaagse werksessie (de zogenaamde sprintsessie)
11
Wisselwerking met inwoners en bedrijven De energietransitie komt bij de mensen thuis. In de portemonnee en achter de voordeur. Welke kansen en risico’s zien inwoners en wat betekent dat voor de warmtevisie? Om dat op het netvlies te krijgen zijn vanaf het begin actief inwoners op verschillende manieren betrokken. De ervaring leert dat hoe concreter het wordt, hoe meer mensen actief betrokken willen zijn. In dit traject is een aanpak gekozen waarbij de kring van betrokken inwoners stap voor stap groter werd. 1. De tafel van 15 De start bestond uit het samenstellen van de tafel van 15, met een zo divers mogelijke groep inwoners uit Noordenveld. Deze tafel is in de werkfase actief betrokken in het maken van en reflecteren op de concept visie. De animo voor deze tafel van 15 was groot: we ontvingen het dubbele aantal aan aanmeldingen om mee te doen. 2. De primeur en de Adviesraad Duurzaamheid Tijdens ‘de primeur’ is de conceptvisie aan alle mensen die zich hebben aangemeld voor de tafel van 15 gepresenteerd. In totaal gaat het om bijna 30 inwoners. Tijdens een interactieve onlinesessie reflecteerden zij op de inhoud én op de werkwijze en opzet van de visie. Na de primeur is de conceptvisie ook gepresenteerd aan de Adviesraad Duurzaamheid. 3. De dorpen in In verschillende interactieve sessies, online en offline is de conceptvisie gepresenteerd.
In de eerste sessies werd al snel duidelijk dat de informatiebehoefte niet direct op het niveau van de warmtevisie zit maar wel op ‘hoe kan ik aan de slag?’ Vragen als: “Waar haal ik betrouwbare informatie vandaan? Wat is verstandig in mijn huis? Hoe kan ik dat betalen of zijn er subsidies?” kwamen vaak naar voren. In de laatste digitale sessie is hier direct op in gesprongen. Enkelen inwoners die al aardgasvrij wonen, hebben in deze sessie hun persoonlijke verhaal verteld. Het Drents Energieloket gaf een presentatie over oplossingen, leningen en subsidies. In bijlage A is een samenvatting opgenomen van de opmerkingen en ideeën die tijdens de participatierondes zijn aangedragen. 4. Slotmanifestatie/Beginmanifestatie Tijdens de slotmanifestatie presenteert de gemeente de vastgestelde warmtevisie op een feestelijke manier. Het vormt de opmaat naar een gezamenlijke uitvoering. Deze manifestatie is nadat de gemeenteraad de visie heeft vastgesteld In bijlage A is de oogst vanuit het participatietraject weergegeven en hoe dit een plek in de visie heeft gekregen. Veel ideeën van inwoners zijn verwerkt in de visie en met name terug te vinden in hoofdstuk 6, de uitvoeringsstrategie.
12
Figuur 1 Tafel van 15
Wisselwerking met de politiek Het gemeentebestuur is actief betrokken bij de totstandkoming van deze warmtevisie. College Het college is op een aantal momenten actief betrokken geweest. De verantwoordelijke portefeuillehouder is aanwezig geweest bij de kick-off bijeenkomst en heeft daarin de insteek en betrokkenheid van het gemeentebestuur kenbaar gemaakt. Zij heeft namens het college ook haar bijdrage en input geleverd gedurende de tweedaagse sprintsessie. Tijdens het verdere proces is er steeds overleg geweest over de voortgang van het proces, de betrokkenheid van stakeholders en heeft het college als klankbord gefunctioneerd voor de ambtelijke opdrachtgever. Gemeenteraad Bij de start van het proces is de gemeenteraad geïnformeerd over de opgave en de aanpak van het proces via een raadsinformatiebrief. Begin maart 2020, als onderdeel van de tweedaagse sprintsessie, zijn raadsleden op de avond van dag 1 geïnformeerd over de verschillende alternatieven voor aardgas. Zij hebben ook kennisgenomen van een eerste ‘schets’ van de warmtevisie. Hierop hebben partijen direct kunnen reageren, waarbij aandachtspunten voor het vervolg zijn verzameld, die in de verdere uitwerking van de warmtevisie een plek hebben gekregen. Na de inspraak is de definitieve visie voorgelegd aan de raad. 13
3 Gezamenlijke uitgangspunten Met de vertegenwoordigers van de partijen uit de projectgroep, en de tafel van 15 is een aantal uitgangspunten opgesteld die aan de basis liggen van de totstandkoming van deze warmtevisie en de uitvoering ervan. Uitgangspunten 1 tot en met 4 hebben vooral betrekking op de opgave en het proces. De uitgangspunten 5 tot en met 8 zijn vooral gericht op de oplossingen. 1) Participatief proces De warmtetransitie is een opgave die de gemeente niet alleen kan oplossen. Samenwerking met professionele partners, lokale bedrijven en inwoners is onmisbaar. Zij doen alleen mee als ze ook werkelijk betrokken worden in het proces. Het proces om te komen tot de warmtevisie en ook de uitvoering daarna is zo ingericht dat alle partijen op hun eigen manier kunnen meedenken en meedoen in deze gezamenlijke opgave en zo gemotiveerd worden om aan de slag te gaan. 2) Een onderzoekende houding De warmtetransitie is onderdeel van een groter transitieproces: de omslag van fossiele naar duurzame energiebronnen. Transities vragen om een houding waarin naar elkaar wordt geluisterd en waarin het is toegestaan om fouten te maken. Het vraagt ook om kleine stappen en veel uitproberen omdat er, ook op het vlak van de techniek, nog onduidelijkheden en nieuwe ontwikkelingen zijn. Een onderzoekende houding is nodig oftewel: Al doende samen leren.
3) Maximaal transparante afwegingen Het is essentieel dat het proces zorgvuldig, open en transparant is. De gemaakte keuzes en uitkomsten moeten transparant en herleidbaar zijn voor de stakeholders en voor alle inwoners. Zij moeten hun eigen bijdrage en inzichten terug kunnen zien in de visie en zijn daarom ook regelmatig op creatieve manieren gevraagd te reageren op tussenproducten. Het opstellen van een afwegingskader is daarbij essentieel. In zo’n kader staat waarom een wijk wanneer van het aardgas gaat en waarom wordt gekozen voor een bepaalde oplossingsrichting. 4) Adaptieve oplossingen De warmtevisie geeft duidelijkheid over de alternatieven die er zijn en de beste oplossing voor elke buurt. Omdat er echter steeds nieuwe inzichten, innovaties en documenten (zoals de Regionale Structuur Warmte en bijvoorbeeld de – niet toegewezen – proeftuinaanvraag van Energiek Roderwolde) kunnen zijn, moet de oplossing bij voorkeur zo flexibel mogelijk zijn. De visie is daarom dynamisch. Het vormt een stip op de horizon waar we in stappen naartoe werken. Regelmatig krijgt de visie een update. 5) Lokaal en coöperatief Noordenveld heeft een historie van zelforganisatie. Zo draaien coöperaties goed, wordt er veel zelf geregeld en zelf georganiseerd. Oplossingsrichtingen in de warmtevisie hebben meer kans van slagen als ze bij deze mentaliteit aansluiten.
De coöperatieve manier van werken heeft voor veel Noordenvelders de voorkeur boven de inzet van grote partijen en monopolisten. 14
6) Keuzevrijheid indien mogelijk De warmtevisie moet richting en een onderbouwing geven voor de meest geschikte techniek per wijk of buurt. Er moet voor inwoners zoveel mogelijk de keuzevrijheid blijven bestaan om voor een eigen alternatief te kiezen. Tegelijk moet de keuzevrijheid niet te beperkend worden: doorpakken is nodig. Daarom kan het zijn dat bij een wijkgebonden aanpak de keuzevrijheid beperkt is. Waarbij het uitgangspunt vooralsnog blijft dat niemand wordt gedwongen om van het aardgas af te gaan. 7) Haalbaar en betaalbaar De warmtetransitie is een kostbare aangelegenheid. Het overschakelen op andere warmtebronnen, het aanpassen van de woning, het aanleggen van collectieve systemen of verwarmingstechnieken, aan alles hangt een prijskaartje. Een deel van de investeringen wordt terugverdiend omdat de energierekening lager uitvalt, maar niet alles, en niet overal. Het tegenstrijdige hierin is dat mensen met de laagste inkomens vaak in de huizen wonen die het minst goed geïsoleerd zijn. Zij hebben minder of geen mogelijkheden om te investeren, en krijgen tegelijkertijd te maken met een mogelijke stijging van de energieprijs. Om de transitie ook voor mensen met een kleine beurs mogelijk te maken, valt een tegemoetkoming te overwegen. In welke vorm die tegemoetkoming moet worden gegoten, is aan de raad van Noordenveld.
8) Begin bij het begin: altijd isoleren Het aanpakken van het warmtevraagstuk begint altijd met het reduceren van de warmtevraag. Het isoleren van woningen krijgt prioriteit. Bijkomend voordeel is dat isolatie meer alternatieven mogelijk maakt (lagetemperatuurverwarming). Omdat er een scala aan isolatiemaatregelen mogelijk is, is het nodig dat bewoners maatwerkadvies krijgen om zo de juiste keuze te maken rond isolerend glas, dakisolatie, vloerisolatie en/of gevelisolatie. Veel bewoners zien namelijk door de bomen het bos niet meer.
Figuur 2 Isoleren van een woning (bron: Milieu Centraal)
15
4 Alternatieven voor aardgas 4.1 Isolatieopgave Het isoleren van woningen is een belangrijke en de eerste stap in de warmtetransitie. Voor alle warmte die bespaard kan worden, hoeft namelijk geen alternatief gevonden te worden. Isolatie zorgt voor besparing op de energielasten en is daarmee op termijn terug te verdienen. Isoleren wordt in de warmtetransitie ook wel een ‘no-regret (geen spijt) maatregel’ genoemd. Ongeacht welke alternatieve warmtebron de woning gaat verwarmen, draagt isolatie altijd bij aan het verbruiken van minder energie. Hoeveel er per woning in isolatie geïnvesteerd kan worden hangt af van de soort woning en de investeringen die in het verleden zijn gedaan. Woningen vanaf de jaren 1992 zijn al behoorlijk geïsoleerd. Extra isoleren levert in deze woningen minder effect op in vergelijking met isolatie bij oudere woningen.
4.2 Temperatuur van de warmtebron Alternatieve warmtebronnen voor aardgas zijn van elkaar te onderscheiden door de temperatuur ervan. De temperatuur van de beschikbare warmtebron bepaalt namelijk welke isolatie en warmteafgifte maatregelen de woning moet hebben. In figuur 5 zijn de beschikbare bronnen weergegeven ten opzichte van het temperatuurniveau. Hoge temperatuur (HT) warmtebronnen zijn vaak makkelijker in bestaande woningen in te passen, omdat er minder aanpassingen nodig zijn. Aardgas is namelijk ook een hoge temperatuur warmtebron. Bij lage temperatuur (LT) warmtebronnen moet de warmteafgifte-infrastructuur intensiever worden aangepast en moet de woning goed geïsoleerd zijn. Vaak zijn er onvoldoende HTwarmtebronnen aanwezig, en is een logische keuze om te beginnen met het toepassen van LT-warmtebronnen in nieuwere gebouwen met een beter isolatieniveau.
Figuur 3 Bronnen onderverdeeld van lage temperatuur (LT) naar hoge temperatuur (HT)
16
17
4.3 Alternatieven voor aardgas Om gebouwen te verwarmen met een alternatieve warmtebron zijn er kortweg 3 oplossingsrichtingen met daarbinnen meerdere varianten: duurzame gassen, warmtenetten of individuele oplossingen. Tot slot bestaat er de mogelijkheid om twee technieken te combineren, dat heet een hybride alternatief voor aardgas. Elke techniek maakt gebruik van andere bronnen en heeft unieke eigenschappen die bepalen waar welke techniek in te zetten is. De oplossingsrichtingen die relevant zijn voor Noordenveld worden hier besproken. Duurzaam gas In veel wijken zal het gasnet nog wel even blijven liggen. Het is mogelijk om een duurzaam gas door dit netwerk te laten stromen. Daarvoor bestaan drie mogelijke bronnen: biogas, groengas of waterstofgas. Op dit moment zijn duurzame gassen nog schaars en de toekomstige beschikbaarheid van deze hernieuwbare gassen is echter nog grotendeels onbekend. Biogas en groengas Biogas en groengas worden beide van biomassa (zoals mest, fruit- en tuinafval en slib) gemaakt. Door deze biomassa te vergisten ontstaat biogas. Dit gas kan niet gemengd worden met aardgas. Voor de toepassing kan dit gas alleen gebruikt worden voor zelfstandige gasnetwerken, die makkelijk van het hoofdnetwerk afgesloten kunnen worden. Als biogas opgewaardeerd wordt tot aardgaskwaliteit, wordt het groengas genoemd.
Dit is een gas dat wel met aardgas gemengd kan worden en dus in het bestaande gasnet ingevoerd kan worden. Om groengas op grote schaal te produceren is er veel biomassa nodig en dient er een grote vergistingsinstallatie te worden geplaatst. Door toepassing van innovatieve vergassingstechnieken kan de beschikbaarheid van groengas worden vergroot. Reststromen uit akkerbouw zijn in Noordenveld in behoorlijke hoeveelheden beschikbaar. Maar het is niet efficiënt om op grote schaal biomassa te gebruiken voor het maken van laagwaardig biogas. Om biomassa op een efficiënte wijze te verwerken tot groengas zijn nieuwe, toekomstige technieken nodig. Om deze potentie binnen gemeente Noordenveld te kunnen realiseren is een sterk ondersteunend (nationaal) beleid voor groengas én realisatie van innovatieve vergassingstechnieken nodig.3 Mede door deze onzekerheden verwacht het PBL voor 2030 geen grootschalige inzet van groengas voor het verwarmen van woningen.4 Waterstofgas Waterstofgas is een product dat ontstaat door water te splitsen in een waterstofdeeltje en een zuurstofdeeltje. Voor het splitsen van water is veel energie nodig. Veel waterstof dat nu wordt geproduceerd is nog niet duurzaam, omdat deze waterstof met behulp van aardgas wordt geproduceerd en waarbij CO 2 in de atmosfeer terecht komt.
Waterstof wordt een duurzame bron wanneer deze met duurzaam opgewekte elektriciteit wordt gecreëerd. Daar wordt hard
3 CE Delft, 2020. Potentieel van lokale biomassa en invoedlocaties van groengas, een verkenning voor
2030. 4 Expertise Centrum Warmte, 2020. https://www.expertisecentrumwarmte.nl/themas/de+leidraad/strategiefactsheets/strategie+4+groengas/ default.aspx 18
aan gewerkt. Het is nog niet bekend in welke mate waterstofgas beschikbaar komt voor de bebouwde omgeving, mogelijk komt daar de komende decennia meer duidelijkheid over. Voor de Transitievisie Warmte Noordenveld is waterstofgas op dit moment niet als kansrijk potentieel alternatief meegenomen. Op korte termijn (5 jaar; de reikwijdte van deze visie) is waterstofgas waarschijnlijk nog niet op grote schaal beschikbaar voor het verwarmen van gebouwen. Er zijn nog te veel onzekere factoren om te kunnen bepalen of deze alternatieve warmtebron een rol van betekenis gaat spelen in de warmtetransitie van de bebouwde omgeving.
Figuur 6 Groengasproductie op agrarisch bedrijf (bron: www.essent.nl)
Warmtenetten Warmtenetten zijn collectieve netwerken van warm water waarmee woningen en andere gebouwen verwarmd worden. De warmte wordt via een warmtenet getransporteerd van een bron naar de individuele woningen of gebouwen. Warmtenetten komen voor in verschillende temperaturen, namelijk hoge temperatuur (>70°C), midden temperatuur (tussen 40°C en 70°C) en lage temperatuur (<40°C). Of een warmtenet geschikt is als alternatief voor aardgas hangt af van de bebouwingsdichtheid in een gebied en of er voldoende warmte-afnemers zijn. Het afzetgebied van een warmtenet wordt bepaald door de hoeveelheid warmte die een bron kan leveren, de temperatuur van de bron en de kosten van het verkrijgen van warmte uit de bron. Mogelijke bronnen voor warmtenetten zijn geothermie, aquathermie en restwarmte. Geothermie Geothermie is aardwarmte uit de diepe ondergrond. Deze warmte kan worden gebruikt voor de verwarming van water in een warmtenet. Warmte met geothermie als bron heeft een hoge temperatuur, maar de winning brengt ook hoge kosten met zich mee. Deze techniek is daarom alleen geschikt voor gebieden met een grote warmtevraag door een hoge bebouwingsdichtheid en voldoende warmte-afnemers.
19
Uit meerdere studies is gebleken dat in Noordenveld een grote potentie is voor geothermie.5 Met name in het gebied tussen Roden, Norg en Een. De kans in dit gebied voor een geothermielocatie met een doublet met een vermogen van meer dan 20MW aan geothermie is groter dan 50%.6 Een doublet is een combinatie van twee naast elkaar liggende diepboringen waarmee warm water in de ondergrond circuleert tussen natuurlijk waterhoudende grondlagen. Het warme water wordt opgepompt in het eerste boorgat en het afgekoelde water wordt via het tweede boorgat in dezelfde watervoerende laag teruggevoerd op enkele kilometers afstand van het eerste boorgat. De kans is meer dan 50% dat dit goedkoper is dan het verwarmen op aardgas. In een analyse voor aardgasvrije wijken door Milieudefensie wordt geothermie aangewezen als oplossingsrichting voor de wijk Roden industrieterrein.7 Aquathermie Aquathermie is een overkoepelende term voor warmte uit oppervlaktewater (TEO), afvalwater (TEA), drinkwater en rioolwater. Warmte uit oppervlaktewater en afvalwater kan direct uit de bron (rivier of rioolwaterzuivering) worden gewonnen. Warmte uit drinkwater ontstaat bij het afkoelen van drinkwater, voordat het in het net gaat. Ook kan er warmte uit de riolering gewonnen worden. Dit wordt riothermie genoemd. De warmte van deze bronnen zorgt voor de verwarming van een lage temperatuur warmtenet.
Voor bronnen met een lagere temperatuur kan vaak een kleiner warmtenet gerealiseerd worden. Dat betekent dat deze techniek ook voor kleinere kernen geschikt kan zijn. In Noordenveld kan zo’n 10 procent van de totale warmtevraag worden vervuld door het gebruik van warmte uit oppervlaktewater. Uit de potentiestudie naar aquathermie van STOWA (zie aqauathermieviewer) blijkt dat met name in de dorpen Veenhuizen en Een een hoge potentie aanwezig is.8 In Norg is de potentie nihil en in Peize en Roden zijn enkele waterlopen waar mogelijk warmte uit gewonnen kan worden. De bijdrage van thermische energie uit drinkwater (TED) is zeer beperkt, dat blijkt ook uit onderzoek van KWR (2018) waarin wordt gesteld dat TED altijd een zeer beperkte rol zal spelen in de warmtevoorziening.9 Thermische energie uit afvalwater (TEA) is niet in te zetten, omdat er geen rioolwaterzuiveringsinstallatie binnen de gemeentegrenzen aanwezig is. Wat betreft riothermie (warmteterugwinning uit het riool) is de potentie beperkt tot de kernen waar een groter volume van afvalwater door het riool stroomt. De potentie van de rioolleidingen rond Roden hebben een potentie van <15.000 GJ/jaar. Benutting zal alleen op kleine schaal interessant zijn. In de Bloemenbuurt in Roderveld in het zuiden en bij het industrieterrein (Dobben) zijn gemalen te vinden waar mogelijk kansen liggen om warmte uit het riool te winnen.
5 ROM3D, 2019. Potentiekaarten duurzame warmtebronnen; Van Beek, e.a., 2014. Kansen voor
Hogetemperatuuropslag en Geothermie 6 ThermoGIS, 2019. Geothermie in kaart, TNO. 7 Milieudefensie, 2018. Routekaart naar gasloos wonen. (http://geo.solutions/olieengasportaal/) 8 Stowa, Potentie Aquathermie. www.omgevingswarmte.nl 9 KWR, 2018. De rol van de drinkwatersector in de energietransitie, Nieuwegein: KWR. https://edepot.wur.nl/445818 20
Restwarmte Bij industriële processen ontstaat er soms warmte dat een bedrijf zelf niet meer nuttig kan gebruiken. Deze restwarmte kan een warmtenet van warmte voorzien. Voorwaarde hierbij is altijd wel dat er een alternatieve bron beschikbaar moet zijn mocht het bedrijf weggaan. De betrouwbaarheid van inzet van restwarmte voor het verwarmen van woningen is discutabel. Bedrijven moeten namelijk zelf ook verduurzamen en worden gestimuleerd om de vrijkomende restwarmte tot een minimum te beperken. In Noordenveld is zeer beperkt potentieel aan restwarmte. De diverse bedrijven op het industrieterrein Roden zouden wel gezamenlijk hun laagtemperatuur LT-restwarmte kunnen leveren als er een warmtenet wordt aangelegd. De geschatte potentie daarvan is 40 TJ/jaar10. Hoewel restwarmte wel als bovenregionale bron aanwezig is - bij enkele grote bedrijven en organisaties (als RWZI Leek, Schur Verpakkingen, SuikerUnie en datacenters in aanbouw) net buiten de gemeentegrens - is het niet waarschijnlijk dat deze bronnen een grote rol van betekenis zullen spelen in Noordenveld. De hoofdreden daarvoor is dat deze bronnen te ver van de bebouwing in de gemeente Noordenveld vandaan liggen om dit rendabel te kunnen exploiteren.
Figuur 4 Warmtenetten (bron: www.duurzaambouwloket.nl)
Individuele oplossingen Woningeigenaren die op een individuele oplossing over gaan kiezen voor een alternatief voor aardgas dat in of rondom de woning wordt gerealiseerd. Ze zijn hiermee niet afhankelijk van wat hun buren doen en kunnen op een voor hen wenselijk moment over stappen van aardgas
10 40 TJ is ca. 3,8% van de huidige warmtevraag in Noordenveld, zie paragraaf 5.2.
21
op een duurzamere techniek. Individuele oplossingen zijn: een elektrische warmtepomp, houtpelletketels, innovatieve oplossingen of een hybride warmtepomp. (Elektrisch) warmtepomp Deze warmtepompen maken gebruik van omgevingswarmte wat overal aanwezig is. De omgevingswarmte (lucht-, bodem- of water) wordt door middel van elektriciteit naar een temperatuur van ongeveer 35°C gebracht. Deze techniek kan dus vaak worden ingezet. De warmtepomp is hiermee een veel gekozen individuele oplossing voor goed geïsoleerde (relatief nieuwe) woningen. Wanneer er door een warmtepomp warmte uit de bodem wordt gehaald gebeurt dit door het plaatsen van bodemlussen die warmte uit de bodem onttrekken. Warmte uit de lucht wordt middels een buitenunit – een soort grote omgekeerde ventilator – aan de lucht onttrokken. Een woning aardgasvrij maken met behulp van een warmtepomp vraagt diverse aanpassingen. Behalve goede isolatiemaatregelen is er binnen en/of buiten ruimte nodig voor het plaatsen van een warmtepomp en buffervat. De warmtepomp behoeft een eigen elektrische groep en er dient bekabeling te worden aangelegd tussen de warmtepomp en de meterkast. Daarnaast werkt de aansturing van een warmtepomp niet als die van een cv-ketel. Bewoners dienen daarvoor goed te worden geïnstrueerd. De oplossingsrichting heet de allelectric oplossing.
Hybride warmtepomp Is het verregaand isoleren van een pand geen optie, omdat het pand oud is (en de kosten hoog oplopen en complexiteit groot is) dan kan de keuze worden gemaakt voor een hybride warmtepomp, waarbij er naast de warmtepomp een CV-ketel wordt geïnstalleerd. Met de CVketel kunnen de piekvragen met (duurzaam) gas worden ingevuld. Het pand blijft bij een hybride warmtepomp dus aangesloten op het gasnet. Houtpelletkachels In houtpelletkachels worden speciale houtpellets verbrand. De ketels staan ter discussie omdat de duurzaamheid ervan beperkt is als het hout niet uit de regio komt. Het duurt daarbij lang voordat de CO 2 die vrijkomt bij verbranding weer is opgenomen door de natuur. Het gebruik van houtpelletkachels wordt in gemeente Noordenveld daarom niet gezien als alternatief dat grootschalige ingezet kan worden. In de gemeenteraad van Noordenveld is in juni 2020 een motie met ruime meerderheid aangenomen om het gebruik van biomassacentrales voor grootschalige houtverbranding te ontmoedigen.11 Innovatieve oplossingen De markt voor oplossingen staat niet stil. Er wordt op dit moment gewerkt aan andere oplossingen zoals een volledig elektrische warmtepomp die geschikt is voor woningen die niet goed geïsoleerd kunnen worden. Deze en andere technieken worden de komende jaren in de
11 Besluitvormende vergadering gemeenteraad Noordenveld, 2020. Geraadpleegd op:
https://ris2.ibabs.eu/Agenda/Details/Noordenveld/6984ec92-33bf-47ee-89f2-26384f3fa98d, 22 juni 2020. 22
gaten gehouden en indien relevant kunnen ze bij de herijking van de Warmtevisie worden meegenomen.
Figuur 5 Hybride warmtepomp (bron: Milieu Centraal)
In bijlage B zijn nog een aantal meer verdiepende (technische) achtergronden en randvoorwaarden opgenomen over de 3 oplossingsrichtingen.
4.4 Welke techniek is geschikt voor welke woning? Welke techniek waar kan worden ingezet hangt af van zowel de beschikbare bronnen als de energievraag. Ook de bebouwingsdichtheid van een gebied heeft hier invloed op. Onderstaande aspecten zijn gebruikt om af te wegen in welke wijken in Noordenveld we vóór 2030 starten en welk warmte-alternatief dan het meest voor de hand ligt. Typering woningen en gebouwen Wat typeert de woningen en hoe eenvoudig of lastig is het om de warmtevraag te beperken (te isoleren)? Verdiepende vragen daarbij zijn:
Woningtype: aspecten als hoogbouw/laagbouw, woningtype en woningdichtheid?
Bouwjaar en isolatiegraad – en soms energielabel voor exactere duiding van de isolatiegraad. Wat is de mate van isolatie; is de woning geschikt voor een hoogtemperatuuroplossing (HT) of laagtemperatuuroplossing (LT)?
Bezit: huur of koop (particulier/corporatiewoningen)?
Monumentale status: wel of geen beschermd dorpsgezicht?
Kansen voor alternatieve warmtebronnen Zijn er kansen op het gebied van alternatieve warmtebronnen die ingezet kunnen worden om de gebouwde omgeving te verwarmen?
Welke warmtebronnen zijn beschikbaar? 23
Is de mogelijke oplossing collectief of individueel? Afhankelijk van de typering van het gebied en de beschikbare warmtebronnen wordt een keuze gemaakt (voor een collectieve dan wel individuele techniek).
Collectief vergt vaak vooronderzoek. Niet voor elke techniek is een haalbare businesscase op te stellen, en soms zijn de technieken nog niet marktrijp.
Voor collectieve oplossingen geldt: vroegtijdig inspelen op een mogelijk alternatieve richting/alternatieve bron. Zeker als de aanleg gekoppeld is aan planning van andere projecten. Individuele oplossingen zijn vrijwel altijd mogelijk.
Mogelijke koppelkansen Welke koppelkansen zijn aanwezig om zaken naar voren of naar achter in de planning te schuiven? Is er al momentum, zijn er initiatieven?
Zijn er al plannen van woningcorporaties of nieuwbouwprojecten die een versnelling kunnen opleveren?
Zijn er koppelkansen vanuit andere werkvelden? (openbare ruimte, infrastructuur, rioolvervanging, etc.)
24
5 Lokale analyse 5.1 Schets Noordenveld De gemeente Noordenveld bestaat uit drie grote kernen met meer dan duizend woningen, Roden, Peize en Norg en een groot buitengebied met 23 kleine kernen. De helft van het totaal aantal woningen in Noordenveld (14.692) staat in Roden (7.404). Dit gaat om de wijken Roden centrum (3.676 woningen), Roden-West (3.050 woningen), NieuwRoden (546 woningen) en Industrieterrein Roden (132 woningen). In Norg en Peize staan respectievelijk 1.652 en 1.960 woningen. Het Klimaatakkoord mikt op het aardgasvrij maken van zo’n 20 procent van de woningen in Nederland tot 2030. 12 Een simpele rekensom leert dat Noordenveld in theorie de opgave heeft om in de komende tien jaar zo’n 3.000 woningen van het aardgas af te koppelen. Om een indicatie te geven: per jaar komt dit (nog los van de bedrijfsgebouwen) tot 2030 uit op een kleine 300 woningen per jaar in de periode 2021-2030. Figuur 6 Gasloos te maken woningen in Noordenveld Om het landelijke einddoel in 2050 te halen zullen in de 20 jaar daarna bijna 1.200 woningen per jaar moeten worden aangesloten op een hernieuwbare warmtebron. Het zwaartepunt ligt daarmee dus op de laatste periode als de transitie naar verwachting vaart zal maken.
5.2 Warmtevraag en besparingspotentie De opgave is ook uit te drukken in energietermen. Het aardgasgebruik van woningen in Noordenveld is volgens de meest recente gegevens 778 TJ (2018). De vraag van de utiliteit kwam dat jaar uit op 262 TJ. Dat bracht de totale warmtevraag op 1040 TJ. 13 Die complete vraag moet duurzaam ingevuld worden. Over de langere termijn is er een dalende trend te zien voor het aardgasgebruik in Noordenveld. Dit heeft onder meer te maken met een toenemende isolatiegraad van woningen. In 2010 was de vraag nog 870 TJ. 14 De 778 TJ uit 2018 betekent een daling van ruim 10 procent.
12
Klimaatakkoord, 2019. https://www.klimaatakkoord.nl/gebouwde-omgeving/documenten/publicaties/2019/06/28/klimaata kkoord-hoofdstuk-gebouwde-omgeving 13 Klimaatmonitor, 2018. https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/ 14 Klimaatmonitor, 2018. https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/ 25
Het Klimaatakkoord gaat uit dat de warmtevraag in 2030 dankzij een forse inzet op isolatie nog verder zal dalen. Er wordt ingezet op een energiebesparing van gemiddeld ongeveer 25%. Daarbij is de verwachte afname van de warmtevraag voor utiliteit (kantoren bijvoorbeeld) hoger dan voor woningen. 15 Voor 2050 daalt de vraag zo’n 35% ten opzichte van nu. 16 Voor Noordenveld betekent dit dat in 2030 de totale warmtevraag is teruggelopen van 1040 naar 780 TJ. In 2050 resteert dan een vraag van 676 TJ. In de grafiek hiernaast is dit weergegeven. Een eventuele bevolkingstoename of economische groei zou in Noordenveld nog wel kunnen zorgen voor een verminderde afname (lees: toename) van de warmtevraag. De verwachting is dat werkelijke warmtevraag in de toekomst hoe dan ook lager ligt dan de huidige 1040 TJ.
Figuur 7 Warmtevraag Noordenveld
Figuur 8 Woonwijk Noordenveld (foto Jeroen Niezen)
15 Klimaatakkoord, 2018. Er wordt uitgegaan van een daling van 451 PJ (thermisch) naar 333PJ in
2030. https://www.klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2019/01/08/achtergrondnotitie-gebouwdeomgeving-duurzame-warmte-en-duurzame-gassen 16 Berenschot, 2018. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/05/28/richting-2050-systeemkeuzes-enafhankelijkheden-in-de-energietransitie 26
5.3 Beschikbare bronnen in Noordenveld In Noordenveld blijken diverse hernieuwbare warmtebronnen beschikbaar als alternatief voor aardgas. In de gemeente Noordenveld is er een theoretisch haalbare potentie (de totale hoeveelheid energie die in Noordenveld beschikbaar is en in theorie benut kan worden, zonder rekening te houden met technologische beperkingen of maatschappelijke eisen/bezwaren) 17 beschikbaar van in totaal 744 TJ aan duurzame bronnen. Dit is exclusief omgevingswarmte (uit bodem en lucht), omdat die vrijwel onbeperkt winbaar is. In Figuur 9 is de warmtevraag en totale potentie van de bronnen weergegeven. De warmtebronnen en toepasbaarheid voor de gemeente Noordenveld worden in de paragraaf kort toegelicht, omdat er per bron sprake is van technologische beperkingen of maatschappelijke eisen die inzet van bepaalde bronnen minder of juist meer kansrijk maken.
Figuur 9 Warmtevraag en totale potentie
Potentie omgevingswarmte onbeperkt Omgevingswarmte (lucht en bodem) is altijd en overal te benutten. Op dit moment is deze bron voor Noordenveld de meest kansrijke optie. Individuele woningen moeten zoveel mogelijk geïsoleerd worden. Warmtepompen (al of niet hybride) zijn in de meeste gevallen de beste oplossing. Potentie voor geothermie vraagt nader onderzoek Er lijkt potentie te zijn voor geothermie, voor een gebied met een hoge bebouwingsdichtheid. Deze optie is daarom alleen interessant in de kern van Roden, rond Nietap in combinatie met het naburige Leek (gemeente Westerkwartier) en mogelijk voor Norg en Peize. Al is het in Norg twijfelachtig of de schaal voldoende is om het een haalbare optie te laten zijn. Er is verder onderzoek nodig om de potentie beter in kaart te brengen. Het hangt namelijk onder
17 CE Delft / Deltaris (2018) Nationaal potentieel van aquathermie. Geraadpleegd op: Kansen voor
aquathermie (uvw.nl), 29 december 2020. 27
andere af van de grootte van de warmtebron, het benodigde afzetgebied en of er voldoende draagvlak is voor het gebruik van geothermie. Beperkte aanwezigheid van restwarmte en warmte uit oppervlaktewater Er is beperkt restwarmte en warmte uit oppervlaktewater beschikbaar. Benutting kan alleen op kleine schaal interessant zijn. Een grote bijdrage aan de warmtetransitie is niet reëel. Inzet houtige biomassa niet reëel De raad heeft uitgesproken biomassacentrales waar grootschalige houtverbranding plaatsvindt niet te zien als instrument voor duurzame energieopwekking. Houtige biomassa kan dus enkel op kleine schaal (individueel) ingezet voor het verwarmen van woning. Voor de overige biomassastromen zie onder groengas. Inzet groengas en waterstofgas onzeker Groengas is nog maar beperkt beschikbaar en bovendien is het wachten op innovatieve technieken om deze bron in de toekomst op grote schaal in te kunnen zetten. De vraag daarbij is of groengas inzetbaar is in de bebouwde omgeving of dat deze bron efficiënter in andere sectoren (industrie, mobiliteit) ingezet kan worden. Duidelijk is in ieder geval dat groengas niet kan voorzien in de totale warmtebehoefte van de gemeente Noordenveld. Wel kan het voor een deel onderdeel uitmaken van de (hybride) aardgasvrije toekomst.
Het is nog onzeker of waterstofgas de komende 20 tot 30 jaar daadwerkelijk beschikbaar komt voor het verwarmen van woningen. Op korte termijn is waterstofgas nog geen reëel alternatief voor aardgas.
5.4 Koppelkansen Een warmtetransitie biedt kansen om in te spelen op andere problemen of ontwikkelingen die spelen in de buurt, zoals wateroverlast en hittestress. Ook zijn er in heel Noordenveld diverse initiatieven en investeringen (van met name woningcorporaties) die relevant kunnen zijn om te koppelen aan de uitvoering van plannen voor aardgasvrije wijken. Op de kaart in Figuur 10 Koppelkansenis een overzicht van koppelkansen en duurzame initiatieven die bij de gemeente bekend zijn.
28
Energieke Buurt Roderwolde Energieke buurt Kortland
Nieuwbouw Zorgcentrum De Hullen / Interzorg
Een marktpartij onderzoekt geothermie Zwembad Molenduinbad aardgasvrij
PI Veenhuizen verduurzaamt
Energieke Buurt Norg-West
Figuur 10 Koppelkansen
29
5.5 Routekaart Aardgasvrije wijken Noordenveld Aan de hand van voorgaande benoemde kansen en mogelijkheden zijn er wijken (deelgebieden) afgebakend en zijn per deelgebied de mogelijke oplossingen in beeld gebracht. Daarbij is een logisch moment voor uitvoering bepaald. In onderstaande tabel is de routekaart samengevat. In bijlage C is de routekaart per wijk nader toegelicht en uitgewerkt. NR WAAR
WAT
WANNEER
WUP
1.1 Centraal Roden
Onderzoek naar mogelijkheden van een HT- of LTwarmtenet
2021/2022
Nee
1.2 Ring Roden
Oplossingsrichting onduidelijk: Pilot starten
< 2025
Ja
1.3 Roden West
Individuele oplossing: maatwerk Isolatie + Hybride & Duurzaam gas of all-electric (indien mogelijk)
2020 – 2050
Nee
2020 – 2050
Ja
1
RODEN
1.4 Nieuwbouw + jonge Individuele oplossing: all-electric wijken (>1992)18 2
KLEINE KERNEN EN DORPEN
2.1 Peize - Lange Streeken
Individuele oplossing: all-electric
< 2030
Ja
- Kortland (Energieke buurt)
Individuele oplossing: isolatie + hybride & duurzaam gas of all-electric (indien mogelijk)
< 2030
Ja
- Peize, overig
Individuele oplossing: maatwerk Isolatie + hybride & duurzaam gas of all-electric (indien mogelijk)
2020 – 2050
Nee
- Mooie Buurt hé (Energieke buurt)
Individuele oplossing: isolatie + hybride + ZonPV (mogelijk opslag)
< 2030
Ja
- Norg, overig
Individuele oplossing: maatwerk Isolatie + hybride & duurzaam gas of all-electric (indien mogelijk)
2020 – 2050
Nee
2.2 Norg
Alternatief Norg: Collectieve oplossing in de vorm van een HT-Warmtenet. Mogelijke bron geothermie.
Nee
2.3 Veenhuizen
Individuele oplossing 2020 – 2050 Utiliteitsgebouwen en monumenten: duurzaam gas . Overige woningen: Isolatie + all-electric.
Nee
2.4 Roderwolde (Energieke buurt)
Collectieve oplossing in de vorm van een LT< 2030 warmtenet op basis van TEO, groengas met hybride warmtepomp en all-electric i.c.m. isolatie.
Ja
2.5 Nietap
Collectieve oplossing in de vorm van een HTwarmtenet. Mogelijke bronnen geothermie, restwarmte of koppeling met Leek.
Onbekend
Nee
3
BUITENGEBIED (buurtschappen en losse bebouwing)
Individuele oplossing: maatwerk Isolatie + hybride & duurzaam gas of all-electric (indien mogelijk)
2020 – 2050
Nee
4
INDUSTRIETERREINEN
Maatwerk per gebouw Mogelijk koppeling met warmtenet Centraal Roden. Of een open warmtenet met restwarmte inclusief WKO (voor koudevraag).