CConstaterende datNoordenveld
Koppel je AI →
Document · PDF

5. Bijlage 2 Woonvisie Trendanalyse RGA

Oordeelsvormende vergadering 20 september 2023, gemeente NoordenveldBij agendapunt: Woonvisie gemeente Noordenveld9.664 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

REGIO GRONINGEN ASSEN TRENDANALYSE EN WONINGBEHOEFTE 2022-2030-2040 in opdracht van Regiogemeenten, provincies Groningen en Drenthe

Uitgevoerd door: Daniel Depenbrock Esther Wever

GRONINGEN | ROTTERDAM | EINDHOVEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 2

INLEIDING

4

ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

7

WONINGBEHOEFTE

20

ACTUELE PLANNEN

28

CONCLUSIES EN BETEKENIS VOOR BELEID

36

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 3

1

INLEIDING

INLEIDING Aanleiding

Hiervoor zijn twee bouwstenen nodig, waarvan deze

Om die reden meten we een bredere reeks aan actuele

De regio Groningen-Assen is het zwaartepunt van de

memo de eerste betreft:

marktontwikkelingen, die samen een genuanceerder

noordelijke woningmarkt. Die markt is in enkele jaren

1.

Een herziening van de getalsmatige

beeld geven van de behoeften. Voor een vertaling naar

omgeslagen van 'gezonde druk binnen een zwak

uitgangspunten waarmee gemeenten een

een woningbehoefte met nieuwe aantallen zullen

noorden' naar 'overspanning op steeds meer plekken in

passende bandbreedte kunnen kiezen voor hun

aannames nodig zijn. Deze maken we zichtbaar. De

de RGA'. Er zijn redenen om de aannames uit 2019

programmering. Hieraan gekoppeld ook: een

behoefte matchen we met de actuele plannen op basis

tegen het licht te houden. Dat de stad Groningen

check of er nog reden is om de kwalitatieve

van de nieuwste inzichten. Van daaruit presenteren we

doorlopend zoekt naar extra mogelijkheden voor

uitkomsten uit het onderzoek te nuanceren in het

een aantal conclusies en betekenis voor beleid en

woningbouw, zal niet ter discussie staan. Met name

licht van de markt van nu.

planvorming.

staat ter discussie: 1. 2. 3.

2.

Een advies over een wijze van programmeren

of de totale vraag in de regio niet groter is dan in

waarin niet aantallen, maar kwalitatief en adaptief

Vervolg

2019 aangenomen;

programmeren de boventoon voeren.

De uitkomsten zijn aangeboden aan regionale

of de verdeling tussen gemeenten nog passend is

bestuurders. Ze vormen een onderlegger voor de

gelet op de reële behoefte;

Aanpak

tweede bouwsteen: adaptief programmeren en sturen

hoe je daar mee om moet gaan, ruimte biedend

We herzien de prognose voor de regio en de daarin

op kwaliteit.

maar risico's beperkend.

gelegen gemeenten door terug te blikken op actuele marktontwikkeling. Prognoses laten zich traditioneel

Duidelijkheid geven over de eerste twee punten helpt

vaak voeden door migratietrends. In de regio

om meer aandacht te kunnen besteden aan het derde,

Groningen-Assen leidt dat echter tot een vertekend

en om meer te kunnen sturen op kwaliteit. Dat is in lijn

beeld, omdat krapte op de markt reden kan zijn voor

met de Verstedelijkingsstrategie.

onbedoelde migratiestromen.

1 INLEIDING

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 5

OVERZICHTSKAART De regio Groningen Assen betreft het gebied op deze kaart. De grenzen van de regio doorkruisen gemeentegrenzen. In de analyses in deze memo zijn de cijfers waar mogelijk herleid die gelden voor de gebieden binnen de regio Groningen-Assen. Niet met alle bronnen is dat mogelijk.

1 INLEIDING

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 6

2

ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN Dit hoofdstuk geeft een beeld van actuele

Enkele krantenkoppen die het marktbeeld illustreren

marktontwikkelingen in de regio Groningen Assen. Dit beeld dient om te toetsen in hoeverre ontwikkelingen zich voltrekken in lijn met de verwachtingen zoals ze zijn geschetst in het regionale marktonderzoek uit 2019. In hoeverre lukt het om in te spelen op verwachte behoeften? Zijn er signalen om die verwachte behoefte te nuanceren of te herzien?

We brengen achtereenvolgens in beeld: -

Migratietrends en verschuivingen daarin;

-

Ontwikkelingen in de koopsector;

-

Ontwikkelingen in de huursector.

Dit komt samen in een conclusie die input biedt voor heroverweging van de woningbehoefte.

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 8

MIGRATIE: TOTALEN PER GEMEENTE Binnenlandse migratietrends vormen een gangbare

buitenlandse migranten (studenten in hoofdzaak). Het

Assen: hernieuwde instroom

bouwsteen voor het maken van woningbehoefte

binnenlandse saldo herstelt zich in 2020 enigszins.

Assen groeit niet meer van nature, maar de

prognoses. Bij een woningmarkt die in balans is, geldt

binnenlandse instroom is sinds 2016 positief. Daarin

dat. Bij een woningmarkt met krapte is migratie niet

Midden-Groningen: oplopende uitstroom

zozeer het gevolg van vraag, maar veel vaker het

De gemeente Midden-Groningen krimpt van nature. De

speelt toestroom uit Groningen ook (weer) een rol.

resultaat van (te weinig) aanbod. We brengen hierna

binnenlandse migratie is sinds 2017 weer negatief, na

Tynaarlo: vrijkomend aanbod leidt tot instroom

de migratiestromen in beeld. In de paragrafen hierna

jaren van positieve saldi.

Tynaarlo kent relatief vele natuurlijke krimp, maar daar

volgen aanvullende marktsignalen, waarmee we de

staat een structurele sterke instroom tegenover.

stromen duiden. De volgende migratie-ontwikkelingen

Het Hogeland: omslag naar instroomgemeente

hebben betrekking op de RGA-delen van gemeenten.

Het Hogeland krimpt van nature, maar is sinds 2019

Noordenveld: instroom droogt op

een instroomgemeente geworden. Het gaat in absolute

Noordenveld kent relatief veel natuurlijke krimp. De

zin wel om bescheiden aantallen.

structurele netto toestroom droogt actueel wat op.

Regio als geheel: stabiele binnenlandse migratie De regio kent een nagenoeg stabiel migratiesaldo. Dit gold bij de meting 2014-2018 (input voor het onderzoek van 2019), en ook voor de meetperioden

Gemeente

14-18

16-20

2016-2020 (dit onderzoek). Ook de laatste twee jaren

Groningen (incl Haren, Ten Boer)

-0,4%

-0,7%

0,3%

Omslag van binnenlandse naar buitenlandse instroom na ‘15

(2019-2020) vertonen een soortgelijk beeld.

Midden-Groningen (incl vm. Menterwolde)

0,0%

-0,2%

-0,3%

Oplopende natuurlijke krimp, en weer oplopende uitstroom

Hogeland (vm. Bedum en Winsum, excl. Middag) -0,1%

0,1%

-0,3%

Oplopende natuurlijke krimp, omslag van uitstroom naar instroom

Westerkwartier (vm. Leek, Zuidhorn, Middag)

0,3%

0,7%

0,0%

Geboorte en sterfte stabiel, toenemende instroom

Assen

0,2%

0,6%

-0,1%

Sinds '16 natuurlijke krimp, en sinds '16 netto instroom

Tynaarlo

2,2%

2,2%

-0,8%

Opvallend sterke natuurlijke krimp en sterke toestroom

Noordenveld

0,5%

0,5%

-0,6%

Structurele natuurlijke krimp, strucutrele toestroom

Totaal

0,0%

-0,1%

0,0%

Vrijwel stabiel - vooral verschuivingen tussen gemeenten zichtbaar

Groningen: omslag naar buitenlandse instroom Groningen groeit van nature maar verliest structureel inwoners, onder meer aan regiogemeenten. De laatste jaren is er wel veel toestroom, maar dan vooral door

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

Natuurlijk Toelichting op het beeld

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 9

MIGRATIE: TOTALEN PER GEMEENTE

Natuurlijke aanwas (geboorte minus sterfte) Binnenlandse migratie (instroom minus uitstroom) Buitenlandse migratie (instroom minus uitstroom)

Groningen (incl. Ten Boer, Haren)

Hogeland (vm. Bedum en Winsum, excl. Middag)

Assen

Noordenveld

2,0%

2,0%

2,0%

2,0%

1,5%

1,5%

1,5%

1,5%

1,0%

1,0%

1,0%

1,0%

0,5%

0,5%

0,5%

0,5%

0,0%

0,0%

0,0%

-0,5%

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

-0,5%

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

-0,5%

0,0% 2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

-0,5%

-1,0%

-1,0%

-1,0%

-1,0%

-1,5%

-1,5%

-1,5%

-1,5%

-2,0%

-2,0%

-2,0%

-2,0%

Midden-Groningen (incl. vm. Menterwolde)

Westerkwartier (vm. Leek, Zuidhorn, Middag)

2,0%

2,0%

1,5%

1,5%

1,0%

1,0%

0,5%

0,5%

0,0%

0,0%

-0,5%

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

-0,5%

-1,0%

-1,0%

-1,5%

-1,5%

-2,0%

-2,0%

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

2014

Tynaarlo

RGA Totaal

4,0%

2,0%

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2015

2016

2017

2018

2019

2020

1,5%

3,0%

1,0% 2,0%

0,5% 0,0%

1,0% 2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

-0,5%

0,0% 2014 -1,0% -2,0%

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2014

-1,0%

-1,5% -2,0%

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 10

MIGRATIE: TOTALEN PER GEMEENTE Westerkwartier, niet-RGA deel (Marum, Grootegast) 2,0%

Natuurlijke aanwas (geboorte minus sterfte) Binnenlandse migratie (instroom minus uitstroom) Buitenlandse migratie (instroom minus uitstroom)

1,5% 1,0% 0,5% 0,0% 2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

-0,5% -1,0% -1,5% -2,0%

Het Hogeland, niet-RGA deel (De Marne, Eemsmond) 2,0% 1,5% 1,0%

0,5% 0,0% 2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

-0,5% -1,0% -1,5% -2,0%

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 11

MIGRATIE NAAR KENMERK De kaarten op deze en de volgende pagina visualiseren de belangrijkste netto en bruto verhuisstromen in de RGA en daarbuiten. Met name onder jongeren/studenten zien we forse verhuisstromen. Hun stroom naar de stad betekent vaak weinig voor de woningbehoefte: ze gaan veelal vanuit huis naar kamers / studio’s.

Met name bij andere groepen betekent een verhuisstroom iets voor de behoefte aan zelfstandige woningen. Traditioneel heeft de zuidwestkant van de regio een sterke vraaggedreven netto toestroom. Het Westerkwartier en in mindere mate Tynaarlo en Noordenveld voldoen aan dit profiel, waarbij het Westerkwartier een nog breder samengestelde toestroom kent en van

oudsher wat minder sterk in beeld was dan nu het geval. Het figuur op deze pagina toont het saldo van instroom en uitstroom. (Bron: ► CBS Verhuisbewegingen 2018 en 2019) Er is in deze figuren slechts een aantal categorieën stromen opgenomen (zie legenda). De iconen vertegenwoordigen een type verhuisstroom. Dit zegt niets over het totaal of totaalsaldo voor de desbetreffende doelgroep of gemeente. Binnen de regio geldt: er zijn pijlen mits het saldo groter is dan 25. Indicatief is de grote instroom van studenten aangegeven voor de stad Groningen, van buiten de regio. Ook is de uitstroom van Groningen naar de randstad indicatief weergegeven voor gezinswoningen (beperkt) en meergezinswoningen (per saldo uitstroom naar oa. Amsterdam, Zwolle, Utrecht). De stromen zijn weergegeven voor de periode 2018 + 2019. Voor deze jaren was de meest uitgebreide informatie beschikbaar wat betreft de verhuisstromen van verschillende doelgroepen. 2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

MIGRATIE NAAR KENMERK Het Hogeland kent een beperkte netto toestroom. Bij MiddenGroningen is een verdere trek naar het Oosten opvallend. Netto heeft Midden-Groningen een negatief saldo voor gezins- en koopwoningen. Er is toestroom, maar Midden-Groningen houdt deze groepen niet vast. Dit sluit aan op toestroom die in Oost-Groningen meetbaar is.

De stroom naar Assen vanuit Groningen lijkt wat op te leven. De relatie met overige Drentse gemeenten is beperkt. Dit zien we aan de opkomende stroom van jonge gezinnen naar Assen. Assen trekt ook veel groepen met lagere inkomens aan vanuit Groningen. Vaak kiest deze groep voor een meergezinswoning. De stad Groningen heeft een grote aantrekkingskracht op

jongvolwassenen (18-25). Na de studie stromen deze jongvolwassenen vaak weer uit (tegenwoordig eerder de leeftijdsgroep 26-35 dan meteen na de studie), vaak naar grote steden als Amsterdam of Utrecht. In absolute zin zien we echter dat de RGA ook jonge gezinnen en kopers aantrekt uit het Westen, op zoek naar een betaalbare woning. Met bruto stromen zien we beter welke intensiteit in verhuisrelaties gemeenten met elkaar hebben, ook als zij onderling in balans blijven. Voor dit figuur met de bruto stromen is per categorie de top 3 grootste instroom geanalyseerd per gemeente (mits groter dan 25). Het gemiddelde van de bruto top 3 instroom in 2018 en 2019 is getoond per RGA gemeente. Indicatief de grote instroom van studenten naar de stad Groningen, en de interactie met de randstad. Bron: CBS Verhuisbewegingen, 2018 en 2019 2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

►

MIGRATIE VAN EN NAAR DE RGA Onderzoek van het Kadaster laat zien dat tussen 2013 en 2020 het aandeel kopers van buiten NoordNederland is toegenomen van 6,6% naar 11,4%. De data van het Kadaster laat vooral een groei in toestroom van buiten Noord Nederland zien voor de zuidzijde van Noord-Nederland (oa. Sudwest Fryslan,

de Fryske Marren), niet zozeer voor de RGA. Maar ook in de regio Groningen-Assen zien we een plus.

Data van het Kadaster laat vooral een ► toestroom van kopers van buiten Noord Nederland zien voor de zuidzijde van de RGA. Het bruto aantal verhuizingen vanuit overig Nederland naar Noord Nederland nam toe. Ter nuancering op de ogenschijnlijk grote toename: ook het totaal aantal verkopen in Noord Nederland nam fors toe (2013: ca 9.500, 2020 ca. 20.000). Bron: Kadaster, Kennisnetwerk Krimp Noord Nederland: Koopstromen naar en binnen Noord-Nederland

Impact tot op heden: niet overdrijven Toch vertekenen deze cijfers de conclusies: -

Op het totaal van migratiestromen heeft het maar een beperkt effect. De figuren op de pagina

hierna zetten deze instroomcijfers naast het totaal aan verhuisbewegingen in de regio; -

Belangrijker nog: de cijfers zijn ‘bruto‘. Ze vertellen niets over de uitstroom. We nemen daarom de toe- en uitstroomcijfers van het CBS, voor de jaren 2017 en 2020. In bijlage 1 is in

tabellen ook het saldo gemeten.

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 14

MIGRATIE VAN EN NAAR DE RGA Maar toch: wat als er meer aanbod was geweest?

2017

Weliswaar is er reden om de impact van de

2020

toestroom uit overig Nederland te relativeren op basis van trendcijfers. Toch kan er reden zijn om rekening te houden met een extra vraag. Gebrek aan aanbod kan een oorzaak zijn geweest waardoor de

toestroom niet groter wordt. Immers, de regio Groningen-Assen is ook binnen het Noorden structureel zeer gewild. Het is goed denkbaar dat bij een ruimer aanbod in deze jaren, zowel van omliggende noordelijke gemeenten als vanuit overig Nederland extra toestroom had plaatsgevonden.

▲ Verhuizingen naar de RGA als onderdeel van de totale verhuisstroom naar de RGA per gemeente, 2017 en 2020. Bron: CBS Verhuisbewegingen 2020

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 15

KOOPSECTOR: PRIJS- EN WAARDEONTWIKKELING De grafieken op deze pagina tonen de transactieprijs

TRANSACTIEPRIJS M2 GRONINGER RGA GEMEENTEN + NOORDDRENTHE*

per m2: de absolute waarden en de relatieve ontwikkeling in de tijd. Westerkwartier en Hogeland maken een inhaalslag In absolute zin liggen de waarden in de stad Groningen

€ 3.500

Drenthe de laatste jaren wat afvlakt maakt

€ 3.000

Westerkwartier juist een inhaalslag en benadert

€ 2.500

inmiddels de waarden van Noord-Drenthe. Het Hogeland en Midden-Groningen hebben een onderling vergelijkbaar profiel waarbij met name Het Hogeland in 2021 een sterke inhaalslag maakt.

0,5

€ 4.000

het hoogst gevolgd door Noord-Drenthe. Waar Noord-

PRIJS PER M2 TOV JAAR EERDER GRONINGER RGA GEMEENTEN + NOORDDRENTHE*

0,4 0,3

€ 2.000

0,2

€ 1.500 0,1

€ 1.000

€ 500

0 2017

€0 2017

▲

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

2018

2019

2020

2021

2018

2019

2020

2021

-0,1

Groningen

Groningen

Het Hogeland

Het Hogeland

Midden-Groningen

Midden-Groningen

Westerkwartier

Westerkwartier

Noord-Drenthe

Noord-Drenthe

Transactieprijsontwikkeling en waardeontwikkeling op basis van NVM-data. Voor Drenthe was deze data alleen beschikbaar voor COROP-gebied noord Drenthe: gemeenten Aa en Hunze, Assen, Midden-Drenthe, Tynaarlo Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 16

KOOPSECTOR: KRAPTE EN VERKOOPTIJD De grafieken op deze pagina tonen de krapte en verkooptijd op de woningmarkt. Ook aan de noordoostzijde nu grote krapte

VERKOOPTIJD GRONINGER RGA GEMEENTEN + NOORD-DRENTHE*

KRAPTE- INDICATORGRONINGER DEEL RGA (GEMIDDELD) 250

14

De krapte in de gemeente Groningen is al jaren groot, van 3 woningen per zoekende in 2017 naar minder dan 2 in 2021. Noord-Drenthe en Westerkwartier volgen deze ontwikkeling al langer en kennen hetzelfde niveau van krapte sinds 2019-2020. Het Hogeland en Midden-

12

200

10 150 8

Groningen laten inmiddels ook deze waarden zien: zij komen van een beduidend ruimer aanbod. Ook de verkooptijd vertoont dit patroon.

6

100

4 50 2 0 2017

2018

2019

Groningen

Het Hogeland

Midden-Groningen

Westerkwartier

Noord-Drenthe

▲

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

2020

2021

0 2018

2019

2020

2021

Groningen Het Hogeland Midden-Groningen Westerkwartier Noord-Drenthe

Krapte-indicator en verkooptijd op basis van NVM-data. Voor Drenthe was deze data alleen beschikbaar voor COROP-gebied Noord Drenthe: gemeenten Aa en Hunze, Assen, Midden-Drenthe, Tynaarlo Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 17

KOOPSECTOR: WOZ-WAARDE EN ONTWIKKELING Noordoost steeg tot 2020 minder snel mee in waarde In het algemeen volgt de ontwikkeling van de WOZwaarde de langjarige vraag op de woningmarkt, maar met een vertraging. -

We zien in 2020 hoge WOZ-waarden per vierkante meter in Groningen (m.u.v. Beijum-Lewenborg), en ten zuiden van Groningen: Eelde-Paterswolde, Zuidlaren, Haren. Ook in Harkstede, Zuidhorn en delen van Roden, en Leek zien we dit.

-

De waardeontwikkeling 2019-2020 aan de zuidwestzijde was eveneens groter dan in noordoost. Hoogezand-Sappemeer en BeijumLewenborg maken echter een inhaalslag. De stroom naar oost RGA zien we niet terug in netto migratie: vanuit Midden-Groningen is er ook een

doorverhuiseffect naar Oost-Groningen. -

Waarde >1.075

Het is denkbaar dat waarden in 2022 dit ook gaan vertonen voor de noordelijke dorpen, maar dat is nog onzeker.

1275 1500 1750 2000 >2500

▲ Waarde en waardeontwikkeling 2019-2020. Bron: BAG/WOZ Dataland, 2020 2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 18

In de tabel staan transactieprijzen per woningtype over

zijn van overaanbod, maar meer van een meer

het afgelopen jaar (kwartaal 3 2020- kwartaal 3

grondgebonden woonoriëntatie, zoals we ook in

2021).*

het onderzoek van 2019 zagen. Dit neemt niet weg dat ook daar ouderen zoeken naar compactere

Er is geen reden om aan te nemen dat de kwalitatieve

woningen. Dat kan ook in grondgebonden vormen. .

MiddenGroningen

woningvraag sinds 2019 wezenlijk is gewijzigd. Over de hele linie is er krapte, zoals we eerder al zagen. -

Groningen

KOOPSECTOR: KRAPTE PER WONINGTYPE

Het aanbod aan vrijstaande woningen is daarbinnen relatief ruim. Mogelijke verklaring: de

Het Hogeland

gewenste kwaliteit is steeds moeilijker bereikbaar. De druk verschuift naar vooral rijwoningen en twee-onder-een kappers, omdat vrijstaande woningen te duur worden. In de gemeente Groningen is een tekort aan alle Westerkwartier

soorten woningen, terwijl in de rest van de RGA-

gemeenten voornamelijk behoefte is aan rijwoningen, hoekwoningen en twee-onder-een kappers. Dat appartementen minder gewild lijken in andere gemeente, zal doorgaans niet het gevolg

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

▲

Transacties, krapte-indicator en prijs per m2 per woningtype op basis van NVM-data. Voor Drenthe was deze data alleen beschikbaar voor COROP-gebied Noord Drenthe: gemeenten Aa en Hunze, Assen, Midden-Drenthe, Tynaarlo

NoordDrenthe

-

Woningtype 2-onder-1-kap Appartement Hoekwoning Tussenwoning Vrijstaand Woningtype 2-onder-1-kap Appartement Hoekwoning Tussenwoning Vrijstaand Woningtype 2-onder-1-kap Appartement Hoekwoning Tussenwoning Vrijstaand Woningtype 2-onder-1-kap Appartement Hoekwoning Tussenwoning Vrijstaand Woningtype 2-onder-1-kap Appartement Hoekwoning Tussenwoning Vrijstaand

Transacties 284 1445 324 783 206 Transacties 112 25 33 49 174 Transacties 111 12 51 55 301 Transacties 202 24 66 79 289 Transacties 753 310 352 452 895

Krapte-indicator 1.06 1.01 0.99 0.89 2.17 Krapte-indicator 0.85 2.52 1.13 1.27 2.68 Krapte-indicator 1.94 2.00 1.32 1.12 2.74 Krapte-indicator 0.89 3.15 0.74 0.70 2.15 Krapte-indicator 0.89 1.97 1.02 0.79 2.28

Prijs per m2 3152 3146 2867 2921 3486 Prijs per m2 1882 2332 1793 1567 2186 Prijs per m2 2121 2518 1776 1782 2090 Prijs per m2 2322 2828 2149 2057 2630 Prijs per m2 2582 2695 2379 2153 2962

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 19

SOCIALE HUURSECTOR Een belangrijk signaal voor krapte op de huurmarkt is

-

De inschrijfduur is het kortst in Midden-Groningen

Voor wat betreft de programmeringen: het is

maar ook hier inmiddels bijna 4 jaar.

aannemelijk om in woonprogramma’s speciale

Van het Westerkwartier en Hogeland zijn geen

aandacht te geven aan voldoende sociale

schaarste van vandaag. Daaronder valt de

cijfers beschikbaar. Uit gesprekken met corporaties

huurwoningen.

aantrekkende woonvraag in het algemeen en de lange

weten we dat algemene vraagontwikkelingen ook

-

aanlooptijd die nodig is om de voorraad te verruimen.

in de sociale huursector merkbaar zijn. We

toevoeging in de sociale huur die iets onder het

Toegang tot koop en vrije huur is op steeds meer

schatten in dat Westerkwartier een positie inneemt

huidige aandeel ligt, zijn er redenen om dit op te

plekken lastig met een middeninkomen en mensen

tussen Noord-Drenthe en Midden-Groningen en dat

hogen. Behoud van aandeel is in de huidige markt

zullen noodgedwongen vaker in hun sociale

in Hogeland de huurmarkt relatief ontspannen is,

huurwoningen blijven wonen. Accenten per gemeente:

maar niet meer zoals enkele jaren geleden.

de gemiddelde inschrijfduur voor een sociale huurwoning. Een combinatie van redenen leidt tot de

-

-

Noordenveld en Tynaarlo scoren het slechtst als we de gemiddelde inschrijfduur voor een sociale huurwoning beschouwen. Het percentage sociale

Waar we lange tijd ingezet hebben op een netto

een denkbare plus.

-

De meeste gemeenten hebben een actuele woonvisie, waarbij het in de huidige markt

▼ Gemiddelde inschrijfduur sociale huurwoning. Bron: app.nos.nl/op3/socialehuur

aannemelijk is om meer op de bovenkant van gekozen bandbreedtes in te zetten.

huurwoningen in deze gemeenten ligt laag

-

(Noordenveld: 19%, Tynaarlo, 15%)

GEMEENTENAAM

INSCHRIJFDUUR (JAREN)

Assen en Groningen hebben een groter aanbod

Groningen

4.9

sociale huurwoningen, zo rond het landelijk

Midden-Groningen

3.7

gemiddelde van 30% (Assen: 28%, Groningen,

Het Hogeland

Onbekend

Westerkwartier

Onbekend

Assen

5.3

Tynaarlo

6.7

Noordenveld

8.0

33%). Evengoed zijn ook de inschrijfjaren relatief hoog. Vooral in Assen was lange tijd het idee dat de markt ontspannen was, maar dat is niet (meer) het geval.

2 ACTUELE MARKTONTWIKKELINGEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 20

3

WONINGBEHOEFTE

DE PROGNOSE UIT 2019 Het woningmarktonderzoek uit 2019 werkt met de

▼ De eerdere leidraad voor programmering, 2019

uitgangspunten zoals rechts samengevat. De

Daarbij is de factor migratie tussen de regiogemeenten herverdeeld, op basis van het zoekgedrag en achterliggende motieven van recent verhuisden.

B Migratie 8.590 C Actueel tekort 4.210

=

=

Stad versnelt 

2.105

Midden 

2.555 3.025

Belangrijke aandachtspunten bij de verdeling zijn: -

De stad Groningen moet inzetten op meer aanbod.

Het binden van huishoudens die meer woonruimte (huis, buiten) zoeken, biedt de grootste kansen, mits voor hen passend aanbod wordt gecreëerd. Als de stad versnelt, vertraagt de regio. -

Resultaat 2020-2029: 21.180 woningen (netto groei)

Regio versnelt 

Zuidhorn

+ 75 tot 250

Winsum

+ 795 tot 1.715

Tynaarlo***

210

Ten Boer

in 10 jaar, en ruim 14.000 woningen in 10 jaar daarna.

Noordenveld

1.310

Gevolgen van migratie (ruim 8.000).

Op regionaal niveau betreft het ruim 21.000 woningen

MiddenGroningen

A Natuurlijke ontwikkeling: 8.380 Vorming en ontbinding van huishoudens (starters, “finishers”) IPB-model

4.000, de helft van de eigenlijke ruim 8.000); -

Leek

Inloop van een woningtekort in 20 jaar (ruim

Stap 2: Herverdeling regiovraag naar gemeenten

Haren

-

Stap 1: Regionale woningbehoefte

Groningen

Een natuurlijke ontwikkeling (ruim 8.000); Bedum

-

Assen

bouwstenen zijn:

420

90

190

40

-90

250

450

Ruimtelijk / kwalitatief maximum begrenst de groei

+

+

+

+

+

+

+

145 tot 485

980 tot 1.550

270 tot 885

55 tot 170

340 tot 1.105

110 tot 385

145 tot 475

=

=

=

=

=

=

=

285

15.000

565

1.070

460

95

250

360

595

370

13.000

730

1.350

775

150

625

480

755

460

11.000

905

1.640

1.075

210

1.015

605

925

400 +?

Andere gemeenten kregen het advies om terughoudend te programmeren wanneer zij qua plancapaciteit al boven het ‘midden-scenario’

2030-2039: 14.125 woningen (netto groei)

Verwachting: soortgelijke onderverdeling. Druk op stedelijke milieus in Groningen, zekere groei in zuidwest, minder zeker in noordoost.

zitten.

3 WONINGBEHOEFTE

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 22

PROGNOSE 2022-2030: DE TAART Drie bouwstenen: natuurlijk, migratie, tekort

mogen verwachten. Er zijn andere signalen nodig om

volgende pagina’s gepresenteerd worden. De

We heroverwegen de prognose voor de regio

te bepalen of er een hogere netto instroom had kunnen

belangrijkste conclusies:

Groningen-Assen. Daarin beginnen we met het

zijn bij meer aanbod.

1.

heroverwegen van de totale behoefte, om vervolgens

Er is geen reden om de regionale woningbehoefteprognose te herzien, vanuit

in te gaan op de onderverdeling naar gemeenten. De

3. Woningtekort

prognose uit 2019 bestaat uit drie hoofdbestanddelen,

Ook het woningtekort is een grote factor in de totale

te weten natuurlijke ontwikkeling, migratie en inloop

behoefteraming. In het onderzoek uit 2019 is er voor

projecteren we de inloop van het actuele tekort

van een actueel tekort.

gekozen om het actuele tekort in te lopen in een

op de periode 2022-2030 in plaats van spreiden

periode van 20 jaar. Dat is – zeker gelet op de actuele

natuurlijke aanwas of migratietrends; 2.

Gelet op de actuele druk op de woningmarkt

tot 2040.

1. Natuurlijke ontwikkeling

ontwikkelingen – lang te noemen.

Hierdoor gaat de opgave per jaar met circa 30%

Natuurlijke ontwikkeling is hierin de meest stabiele

-

We stellen voor om te streven naar inloop van dit

omhoog tot 2030. De opgave na 2030 komt navenant

factor: deze komt voort uit de actuele demografische

tekort in de periode tot 2030. Dat sluit ook beter

lager uit door deze insteek.

samenstelling van het gebied. We zien geen aanleiding

aan op landelijke ambities. Dit betekent dat de

om deze cijfers te herzien op dit moment.

‘taart’ in de periode tot 2030 groter wordt, en in de tien jaar daarna kleiner. Daarbij actualiseerden we

2. Migratie

de tekortcijfers. Deze komen uit op een actueel

Dit is een sterk sturende en schommelende factor. Om

tekort van regionaal 8.500 woningen.

die reden brachten we de migratie actueel in beeld in het vorige hoofdstuk. De conclusie in het kort is:

Een plus van 30% tot 2030

actuele migratiestromen bieden geen aanleiding om

Het samenvattende tabelletje hierna vormt input voor

wezenlijk andere uitkomsten uit het prognosemodel te

een herzien woningbehoefteschema zoals op de

3 WONINGBEHOEFTE

Cijfers 2019 2020-2030

Cijfers 2022 2022-2030

A Natuurlijk: 8.380 (838/jr)

A Natuurlijk: 6.705 (838/jr)

B Migratie 8.590 (859/jr) C Actueel tekort 4.210 (421/jr)

B Migratie 6.870 (859/jr) C Actueel tekort 8.500 (1.063/jr)

Totaal 21.180 (2.118/jr)

Totaal 22.075 (2.760/jr)

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 23

PROGNOSE 2022-2030: DE TAART Scenario’s op regioniveau en omgang daarmee

willen werken met het scenario ‘hoog’. Immers: de

Overweging: prijs en tekort 1 op 1 verbonden?

In het onderzoek van 2019 hanteerden we één

druk op de markt is groot en er zijn signalen van

Een veel genoemd verband is dat de sterk stijgende

woningaantal voor de regio als geheel, met daarbinnen

nieuwe stromen richting de regio vanuit andere

prijzen op de woningmarkt het resultaat zijn van het

verschil in onderlinge verdeling tussen gemeenten. Dat

gebieden. Toch plaatsen we kanttekeningen bij een

tekort. Bij schaars aanbod is het gebruikelijk dat de

doen we nu iets anders:

insteek waarin alle gemeenten zouden inzetten op

prijs reageert. Belangrijk is ook te herkennen dat de

-

Uit het onderzoek van 2019 werd duidelijk dat de

scenario hoog:

toegang tot geld toenam. Door de lage rentestand, de

vraag naar woningen in de stad Groningen nog

-

Het is niet gezegd dat de behoefte nóg groter

leenbereidheid van banken, financiële hulpbronnen

steeds groot is. Weliswaar is er ook een vraag naar

is geworden, wel dat het tekort nog niet is

(jubeltonnen, leenvormen, kortingen), blijvende

meer woningen buiten de stad, maar passende

ingelopen. Zie ook het tekstkader hiernaast;

schaarste en de bereidheid om grote verplichtingen aan

We kijken vooruit en we leerden hoe onzeker

te gaan, is een doorgaande stijging verklaarbaar.

stadse woonmilieus met een aandeel

-

-

-

grondgebonden woningen een goede prijs-kwaliteit

ontwikkelingen zijn op de woningmarkt. Inzet

verhouding nemen een deel van de vraag naar

op ‘allen hoog’ leidt tot risico’s. Een risico is

Deze prijsstijging betekent niet automatisch dat het

wonen in de omliggende kernen weg. Dat geldt

dat een gemeente door overprogrammering

tekort ook navenant groeide, maar vooral dat het er

onverminderd.

alleen de ‘gemakkelijke’ locaties weet te

nog steeds is. ABF Research bracht in 2021 in beeld

Tegelijk is de regio geen eiland. Bovendien is de

realiseren, terwijl de moeilijke, soms

dat landelijk en ook regionaal juist de eerstkomende

vraag hoog en heeft de regio structurele

beeldbepalende lastige plekken blijven liggen.

jaren er voldoende ‘harde’ plannen zijn om stapsgewijs

eigenschappen die een aanzuigende werking

Of: dat investeringen achteraf weggegooid

toe te werken naar een ‘gezonde schaarste’ van ca. 2%

hebben. Dat is wellicht niet helemaal overtuigend

geld zijn. Een risico is er ook voor gemeenten

tekort op de woningmarkt. Wel zien we in Groningen

zichtbaar in de migratietrends, maar een

buiten de regio, die extra concurrentie ervaren.

dat juist op de middellange termijn (5-10 jaar) er

voortdurend gebrek aan aanbod is daarbij een

In de basis is dit vraagvolgend: mensen zijn

onvoldoende harde plannen zijn, en dat er nog ruime

aannemelijke verklaring.

vrij om hun woonplek te kiezen. Het kan wel

keuze is uit zachte plannen.

Het is nu verleidelijk om in alle gemeenten te

tot discussie leiden.

3 WONINGBEHOEFTE

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 24

PROGNOSE 2022-2030: DE TAARTPUNTEN De extra tekortinloop verdeeld Voor een verdeling naar gemeenten maken we gebruik

Assen

van marktsignalen. De basis is gelijk aan 2019: de verdeling in woningaantallen die we destijds hebben

Migratie ontwikkeling Stabiel positief

Groningen Haren,Ten Boer

MiddenGroningen

Noordenveld

Tynaarlo

Hogeland (RGA-deel)

Westerkwartier (RGA-deel)

Stabiel positief

Blijft achter

Stabiel positief

Stabiel positief

Pas recent: positief

Positief

8,8

8,2

6,4

5,2

4,0

4,8

Blijft achter

Hoog, vlakt licht af

Hoog, vlakt licht af

Blijft achter

Gemiddeld, recent extra stijging

bepaald, op basis van de uitgebreide enquête onder verhuisden. Die kennis is uniek en gaat diep in op de oriëntatie en motieven van huishoudens om een plek te kiezen. Wel ‘schalen’ we deze naar de periode 2022-

Waarde ontwikkeling per m2

6,7

2030, acht jaren in plaats van tien.

Transactieprijs ontwikkeling per m2

De extra tekortinloop (2.760/jr) herverdelen we. Er

Krapte indicator ontwikkeling

Stabiel laag

Stabiel laag

Recent sterke daling

Stabiel laag

Stabiel laag

Recent sterke daling

Stabiel laag

Verkooptijd ontwikkeling

Stabiele daling

Stabiel laag

Recent sterke daling

Stabiele daling

Stabiele daling

Recent sterke daling

Stabiele daling

bestaat geen precieze methode. Herverdelen doen we met indicatoren over krapte, actueel tekort, prijsontwikkelingen, etc. Geel betekent: een relatief

Hoog, vlakt licht Continu af hoog (koploper)

achterblijvende waarde. Grijs: geen aanleiding tot

minder of meer toedeling. Groen: extra druk, in twee gradaties. Daar waar de druk pas heel recent oploopt, zijn we voorzichtig: bij algehele ontspanning zal hier vermoedelijk ook als eerste de marktdruk afnemen.

3 WONINGBEHOEFTE

▲

Waardeontwikkeling 2019-2020. Bron: BAG/WOZ Dataland, 2020. Transactieprijs, krapte-indicator en verkooptijd op basis van NVM-data. Voor Drenthe was deze data alleen beschikbaar voor COROP-gebied Noord Drenthe: gemeenten Aa en Hunze, Assen, Midden-Drenthe, Tynaarlo. Als benchmark voor de WOZ- waarde is het landelijk gemiddelde genomen. Als benchmark voor de NVM-data is de ontwikkeling van deze indicator ten opzichte van de rest van Noord-Nederland over de gehele periode 2017-2021 gekozen.

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 25

PROGNOSE 2022-2030: DE TAARTPUNTEN De gemeente Assen vertoont een stabiel beeld. De

transactieprijzen vlakt enigszins af vanaf 2020. Er zijn

niet “vast”: er is doorstroom naar Oost-Groningen.

krapte indicator is stabiel laag, de transactieprijzen

sterke overeenkomsten met Noordenveld.

Waarschijnlijk komt dit door een (te) laag aantal

liggen gemiddeld aan de hoge kant voor Noord-

opleveringen in de voorgaande jaren.

Nederland. Assen heeft geen hele sterke uitwisseling

Westerkwartier is duidelijk in trek, en vertoont al wat

van migratiestromen met naastgelegen gemeenten. Dit

langere tijd een lage krapte- indicator. De verkooptijd

maakt dat een groot extra programma in Assen niet

is kort, en de transactieprijs per m2 nadert het niveau

automatisch elders tekorten oplost.

van Noordenveld en Tynaarlo. De migratiekaart toont aan dat speciaal jonge gezinnen / kopers van een

Groningen blijft sterk in trek, en staat onder druk. Zo

gezinswoning een sterke voorkeur hebben voor

zien we sterke krapte, voor elk soort woonproduct. De

Westerkwartier.

verwachting is dat deze trend blijft doorzetten. Voor Groningen blijft dan ook de boodschap: doe wat je kan.

Het Hogeland vertoont een wisselend beeld. We zien een beperkt positief migratiesaldo van jonge gezinnen

De gemeente Noordenveld vertoont een stabiel beeld.

vanuit Groningen naar Het Hogeland. Het gebied

De krapte indicator is stabiel laag, de transactieprijzen

vertoont pas recent krapte op de markt. De actuele

liggen gemiddeld aan de hoge kant voor Noord-

marktdruk is ook daar nu zichtbaar maar er zijn minder

Nederland. Het heeft een sterke samenhang met de

zekerheden voor de langere termijn.

naastgelegen RGA-gemeenten. De stijging in transactieprijzen vlakt enigszins af vanaf 2020.

Midden-Groningen vertoont een zelfde beeld. De actuele marktdruk is ook daar nu zichtbaar maar er zijn

Ook buurgemeente Tynaarlo geeft ditzelfde stabiele

ook hier minder zekerheden voor de langere termijn. In

beeld, en vertoont ook sterke samenhang tot

de migratiestromen vanuit de stad zien we dat de

naastgelegen RGA-gemeenten. De stijging in

gemeente in trek is, maar het houdt de migratiestroom

3 WONINGBEHOEFTE

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 26

PROGNOSE 2022-2030: DE TAARTPUNTEN Vertaling naar gemeenten

Dit overzicht toont uitkomsten per gemeente, en Jaarlijkse behoefte per gemeente

vergelijkt dit met het vorige onderzoek. Zie de bijlage

NIET-RGA

255

1.355

135

305

1.155

165

Prognose 2022 2022-2030 PER JAAR

45

25

65

115

50

10

75

65

85

150

55

10

110

100

105

185

60

15

Wordt

Laag 

265

1.620

125

70

45

75

170

65

10

Midden 

310

1.825

155

100

80

95

200

70

15

Hoog 

355

2.015

185

130

120

115

235

80

20

90

395

60

60

75

40

65

15

10

Bandbreedte

3 WONINGBEHOEFTE

Het Hogeland De Marne, Eemsmond

Midden  Regio versnelt 

Westerkwartier Marum, Grootegast

105

PER JAAR

Westerkwartier Leek, Zuidhorn

1.550

Prognose 2019

Hogeland Bedum, Winsum

MiddenGroningen

210

deze aantallen.

Tynaarlo

Groningen Incl Haren, Ten Boer

Stad versnelt 

pagina hierna staat een advies over omgang met

Noordenveld

Assen

voor achterliggend demografische factoren. Op de

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 27

PROGNOSE 2022-2030: DE TAARTPUNTEN Advies over de omgang met deze aantallen

vatten als houvast voor het maken van programma’s

Onderstaande figuur illustreert hoe gemeenten hun

Welke behoefte precies geldt per gemeente, en welke

voor woningbouw per gemeente. Het is aan

eigen positie en risicoprofiel kunnen schatten n daar

plannen daar precies voor nodig zijn, laat zich niet tot

gemeenten zelf om daarin een afweging te maken,

in hun programmering naar kunnen handelen. Hoe

in detail voorspellen. Uit gesprekken met de

waarbij de indicaties in dit onderzoek een hulpmiddel

hoger de inzet, hoe hoger risico’s worden en hoe

gemeenten blijkt behoefte om voldoende speelruimte

zijn.

relevanter het principe van adaptief programmeren.

te houden om zo mee te kunnen bewegen met de woonvraag. Zie ook de paragraaf over adaptief programmeren in hoofdstuk 5 (conclusies).

Landelijk wordt een marge van ca. 30% overprogrammering aangehouden als middel om risico op planuitval en vertraging te ondervangen. Dat

Scenario laag Voor de gemeenten aan de noordoostkant: blijf voorzichtig, maar programmeer wel voldoende om te kunnen leveren voor ‘midden’. Dit geldt ook voor de niet-RGA-gebieden. Voor Ten Boer geldt hetzelfde als voor de noordoostelijke gemeenten.

kunnen gemeenten optellen bij de woningbehoefte ramingen. Hoeveel overcapaciteit nuttig is, hangt mede af van aard en status van aanwezige plannen. Voor de ene gemeente levert het inzetten van meer planruimte een ander risico op dan voor de andere. Daar is de herverdeling van de tekortinloop ook op geënt.

Scenario midden Voor de gemeenten aan de zuidwestkant: ‘midden’ is relatief veilig. Dit geldt ook voor de niet-RGA-gebieden. Het risico bij inzet op ‘hoog’ is beperkt, vooral in RGA-gebied, maar wel aanwezig en kan andere gebieden beconcurreren.

Assen

Groningen

Midden-

Noorden

Groningen

-veld

265

1.620

125

70

310

1.825

155

100

355

2.015

185

130

Tynaarlo

Hogeland RGA

Niet-RGA

Westerkwartier RGA

Niet-RGA

45

75

10

170

65

80

95

15

200

70

120

115

20

235

80

Scenario hoog

De aantallen zoals getoond in dit onderzoek zijn op te

3 WONINGBEHOEFTE

Voor de stad Groningen inclusief Haren is onverminderd relevant: doe wat je kunt, bewaak de prijs-ruimteverhouding en het aandeel grondgebonden daarbij.

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 28

PROGNOSE 2022-2030: DE TAARTPUNTEN Assen

Groningen

Midden-

Noorden-

Groningen

veld

265

1.620

125

70

310

1.825

155

100

355

2.015

185

130

Tynaarlo

Hogeland RGA

Niet-RGA

Westerkwartier RGA

Niet-RGA

45

75

10

170

65

80

95

15

200

70

120

115

20

235

80

3 WONINGBEHOEFTE

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 29

4

VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

VRAAGVOLGENDE PROGNOSE EN PLANNEN Woningbehoefte is één ding, daadwerkelijk behoefte

Behoefte per RGA gemeente

bedienen een tweede. We hebben het over de periode

NIET-RGA

2022-2030: in termen van planontwikkeling een relatief

125

70

Midden

2.760

310

1.825

155

100

Hoog

3.155

355

2.015

185

130

Plannen per jaar

3.110

430*

2100

155

115

135

Het Hogeland De Marne, Eemsmond

1.620

Westerkwartier (vm. Marum, Grootegast)

Noordenveld

265

praktijk zien we dat daardoor verhuisbewegingen

Westerkwartier (vm. Leek, Zuidhorn)

MiddenGroningen

2.370

latente behoefte moeilijk kunnen bedienen. In de

RGA deel Hogeland (vm. Bedum, Winsum)

Groningen Incl vm. Haren, Ten Boer

Laag

weinig passende ontwikkelmogelijkheden, zullen de

Tynaarlo

Assen

korte termijn. Gemeenten met nu substantieel te

45

75

170

65

10

80

95

200

70

15

120

115

235

80

15

75*

145

65

95*

In alle scenario’s een tekort aan plannen

0% marge

Overschot plannen, echter is de geplande sloop hoog

Het onderzoek uit 2019 liet zien welke gemeenten mensen in hun zoektocht meenamen. Op basis daarvan weten we dat ‘buurgemeenten’ eerder in beeld zijn als

alternatief dan gemeenten op een heel andere plek in de regio.

Prognose 2022 2022-2030 PER JAAR

ontstaan richting andere gemeenten.

hebben daadwerkelijk voldoende planruimte om (ruim) in de vraag te voorzien, bij welke is op voorhand al een tekort zichtbaar? Alleen voor Assen zijn netto geplande

Match 2022-2030 PER JAAR

Met die bril bekeken we de RGA gemeenten: welke

cijfers voor oplevering bekend. Van alle andere

Laag

30% marge

Midden

15% marge

40% marge 15% marge

0% marge

15% marge 70% marge 20% tekort

Hoog 

0% marge

-20% marge 5% marge

15% tekort

15% tekort 15% marge 35% tekort

60% marge 30% marge 25% marge 65% marge 200% marge 0% marge

5% tekort 20% tekort

gemeenten is de geplande sloop niet in beeld. Dit brengt onzekerheden met zich mee.

▲ Plannen op basis van de planlijsten zoals aangeleverd door de RGA, gemiddeld per jaar voor de periode 2022 tot en met 2029. Deze cijfers zijn bruto cijfers. * Voor Assen en Het Hogeland zijn ook netto cijfers bekend. Assen: gemiddeld 340 netto per jaar, Het Hogeland RGA deel: gemiddeld 60 netto per jaar, Het Hogeland niet - RGA deel: 25 netto per jaar. Voor het niet-RGA deel van het Hogeland ligt het geplande sloopcijfer dus hoog.

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 31

VRAAGVOLGENDE PROGNOSE EN ANDERE PROGNOSES De tabel hieronder vergelijkt diverse prognoses zoals

migratietrends worden vertaald naar de toekomst,

opgenomen in onderzoeken, woonvisies en

de wijze waarop woonvoorkeuren een plek krijgen

databronnen met de actuele prognose. Constateringen:

in de prognose.

-

Overal zien we een oplopende bandbreedte;

-

Primos voorspelt in het algemeen beduidend lagere

de provinciale IPB modellen die op dezelfde leest

aantallen , m.u.v. Tynaarlo. Deze prognose

zijn geschoeid als Primos voor wat betreft

voorspelt na 2030 lichte krimp in de stad

natuurlijke ontwikkeling, op langjarige trends voor

Groningen…

wat betreft migratiestromen naar/vanuit de regio

Verschillen in prognose ontstaan vanuit

en tekorten conform Primos. De vertaling binnen

methodische insteek: wel of niet meerekenen van

de gemeente leunt op het uitgebreide veldwerk uit

concrete bouwplannen, de wijze waarop

2019.

-

-

De RGA prognose gaat op regionale schaal uit van

Per jaar, horizon 2030

Eerder onderzoek (2018+)

Woonvisie

RGA (laag, midden, hoog)

Primos

Assen

250-300

Companen, 2020

250-300

Groningen

1000-1500

Companen, 2018

1000-1500

Midden-Groningen

10-30-60

Rigo, 2018

80-110

Noordenveld

-

2021

210-255-305

2019

200

2022

265-310-355

2022

2020

1155-1355-1550 2019

850

2022

1620-1825-2015

2022

2019

105-135-165

2019

60

2022

125-155-185

2022

45-75-110

2019

20

2022

70-100-130

2022

Tynaarlo

75-80

Het Hogeland

-

80-110

2020

25-65-100

2019

90

2022

45-80-120

2022

65-85-105

2019

10

2022

75-95-115

2022

Westerkwartier

-

170-245

2020

115-150-185

2019

100

2022

170-200-235

2022

Companen, 2018

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

-

RGA (laag-midden-hoog)

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 32

OPLEVERINGEN 2020 EN 2021 RGA

Behoefte per gemeente

liggen van wat er benodigd is volgens de vernieuwde

nieuwe behoefteschema. Vooral Midden-Groningen en

Het Hogeland (De Marne, Eemsmond)

Hogeland (vm. Bedum, Winsum)

Westerkwartier (vm. Leek, Zuidhorn)

Tynaarlo

Prognose 22 2022-2030 PER JAAR

de gemeente Groningen goed kan voldoen aan het

Laag 

2.370

265

1.620

125

70

45

170

75

10

65

Midden 

2.760

310

1.825

155

100

80

200

95

10

70

Hoog 

3.155

355

2.015

185

130

120

235

115

15

80

Opleveringen 2020

in lijn met het nieuwe schema. Wat vooral opvalt is dat

Saldo voorraad woningen 2020

3.145

385

2365

-15

40

95

190

107

38

40

Opleveringen 2021*

CBS gebruikt.

Noordenveld

gemeenten. Waar deze data niet beschikbaar was, is

MiddenGroningen

Assen

2021 volgens de oplevercijfers van de individuele

Groningen Incl Haren, Ten Boer

prognose, vergelijken we de opleveringen van 2020 en

In 2020 zagen we een voldoende aantal opleveringen,

niet-RGA

RGA

Westerkwartier (vm. Marum, Grootegast)

Om te analyseren of de opleveringen op het niveau

Saldo voorraad woningen 2021*

3.065

140

2455

155

80

75

183

89

-1

70

Noordenveld hebben moeite om voldoende woningen

te leveren. Tynaarlo en Assen wisten wel te leveren, ook Westerkwartier en Het Hogeland leverden binnen de nieuwe bandbreedte. Het aantal opleveringen voor 2021 ligt ook netjes binnen de nieuwe prognose. We zien een dip in de opleveringen voor Assen, terwijl in 2021 MiddenGroningen en Noordenveld een opleving vertonen. Tynaarlo, Het Hogeland en Westerkwartier leverden ook binnen de nieuwe bandbreedte.

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

▲ Op basis van eigen aanlevering gemeenten en anders op basis van CBS voorraad woningen per gemeente 2020 en 2021. *CBS cijfers 2021 zijn voorlopige cijfers. Afgerond op 5-tallen.

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 33

OPLEVERINGEN VERSUS PROGNOSE Op de pagina hierna staan figuren per gemeente met

gemeente plannen boven het hoogste scenario, waarbij

2030. Als alles daadwerkelijk gebouwd wordt, kan

daarin een korte terugblik (vorige prognose en

moet worden benadrukt dat de geplande sloop nog

Tynaarlo aan het hoge scenario voldoen. De gemeente

opleveringen) en een vooruitblik (bijgestelde prognose en

niet in beeld is.

heeft in de afgelopen 5 jaar laten zien gemiddeld zo’n

planning woningbouw).

110 woningen per jaar op te kunnen leveren. -

Noordenveld laat een beeld zien gelijkwaardig aan de

Wat valt op:

andere gemeenten. De kleine piek rond 2023 en 2024

-

Regionaal: zeker op termijn overal te weinig plannen

kan wat worden uitgesmeerd over een aantal jaren

plannen over de jaren tot en met 2029 aangeleverd,

om de vraag te bedienen. Na 2026 geldt het vrijwel

erna. De bruto prognose voor Noordenveld ligt rond

maar alleen een gemiddelde. Met de geplande 75

overal, eerder al in Westerkwartier, Midden-Groningen,

het middenscenario. Over de afgelopen 5 jaar zijn er

woningen per jaar bruto en 60 woningen per jaar netto

nu al in Hogeland.

gemiddeld 60 woningen per jaar gerealiseerd in deze

eindigt de gemeente netto lager dan het laagste

De bekende boeggolf. De ogenschijnlijke overmaat in

gemeente. Dat is onder het laagste scenario.

scenario.

-

-

Het Hogeland heeft helaas geen uitsplitsing van

programma in Assen, Groningen, Tynaarlo en Noordenveld zou een deel van het tekort elders kunnen

-

-

-

Midden-Groningen komt gemiddeld qua bruto plannen

-

Westerkwartier laat een duidelijk tekort zien in de

bedienen. Daarbij leert de ervaring dat de aantallen bij

uit op het middenscenario uit ondanks het grillige

plancapaciteit. Dit terwijl over de afgelopen 5 jaar de

een boeggolf zelden op tijd gehaald worden.

verloop in de plannen. Terugkijkend op de afgelopen 5

gemeente rond het nieuw beoogde aantal opleveringen

jaar zien we wel dat de gemeente gemiddeld zo’n 80

volgens het midden scenario (ca. 200 woningen) kon

Assen heeft data over de geplande sloop aangeleverd,

woningen per jaar kon leveren. Dit is onder het laagste

leveren. Het is hier dus wel mogelijk. Advies aan de

en laat daarmee zien dat ze ook netto voldoende

scenario. In 2021 leverde de gemeente wel voldoende.

gemeente is dan ook het uitbreiden van de

plannen heeft tot grofweg 2028. Assen heeft in het

De gemeente heeft geen plannen meer vanaf 2028.

plancapaciteit.

verleden ook laten zien de aantallen uit het nieuwe

Het is voor deze gemeente van belang wat verder

vraagvolgende scenario te kunnen leveren.

vooruit te gaan plannen.

Groningen heeft over de periode 2022-2030 een bruto prognose van 2100 woningen. Hiermee heeft de

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

-

Tynaarlo toont tot ca 2026 voldoende plancapaciteit, wat ze eventueel kan ‘uitsmeren’ over de periode tot

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 34

Behoefte laag

Behoefte hoog

OPLEVERINGEN VERSUS PROGNOSE** Assen*

Groningen 4000

700

3500

600

3000

500

2500

400

2000

200

300

1500

150

200

1000

100

100

500

50

300

350

250

300 200

250

150 100 50 0

0 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

Tynaarlo

Noordenveld

400

0

20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

Opleveringen en planning, netto

Midden-Groningen

800

0

Opleveringen en planning, bruto

Het Hogeland*

Westerkwartier 300

300

Westerkwartier en Het Hogeland: Cijfers opleveringen in CBS alleen beschikbaar op het niveau van de hele gemeente. Deze cijfers zijn geschaald naar het RGAB deel via het aantal huishoudens binnen de RGA versus het totaal aantal huishoudens in de gemeente.

300

250

250

200

200

150

150

100

100

50

250 200

0

100

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

** In dit overzicht is nog niet de capaciteit van de zoeklocaties opgenomen. Deze zoeklocaties zullen voor meer plannen in de toekomst zorgen dan hier weergegeven.

50 0

0 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

* Assen en Het Hogeland hebben beide netto en bruto cijfers doorgegeven. Het Hogeland heeft alleen gemiddelden over de gehele periode doorgegeven.

150

50

20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 ◄ Opleveringen volgens data zoals aangeleverd door de RGA.

20

21 22

23

24

25

26

27 28

29

30

Veel gemeenten laten een zogenaamde boeggolf zien, met een piek zo rond 2024. Het is gangbaar dat sommige van deze plannen niet doorgaan, of later worden opgeleverd. In de praktijk wordt deze piek zo vaak “uitgesmeerd”.

KANSEN EN RISICO’S PER GEMEENTE Op deze pagina worden de kansen en risico’s per gemeente

woningen per jaar te realiseren. De stad werkt met

aangeduid wat betreft het toevoegen van extra

kracht aan grote ontwikkellocaties. Voor Groningen is

programma. De kwalitatieve samenstelling van de plannen

het vooral de uitdaging is in om in de kwalitatieve

laten we hier buiten beschouwing.

woonvraag te voorzien is: onbeperkte verdere

stabiele positie zien op binnen de RGA, en kunnen het

verdichting is geen oplossing.

zich daarmee veroorloven om zonder veel risico iets

-

-

Assen heeft getalsmatig voldoende plannen om ook in een hoog scenario woningen te kunnen bieden. Assen

Tynaarlo en Noordenveld laten beide en stevige en

‘extra’ te doen. Tynaarlo heeft ruimte om in de extra -

Midden-Groningen heeft plannen op niveau van het

woonbehoefte te voorzien. Gelet op het overall tekort

is minder sterk verweven met de regio dan sommige

midden scenario en de realisatie in de afgelopen jaren

aan plannen kan Noordenveld, en eventueel ook

andere gemeenten, maar heeft wel een sterke positie.

liep achter. Het verschijnsel van toestroom uit de stad

Tynaarlo overwegen om extra (flexibele) plancapaciteit

Dit houdt ook in dat wanneer Groningen meer bouwt,

en doorstroom naar Oost-Groningen komt hieruit voort.

voor te bereiden, met enkele kleinere of één grotere

dit niet direct veel effect op de vraag in Assen heeft.

Een verandering van de marktsituatie kan de vraag in

locatie (ca. 200 woningen netto).

Hiermee kan Assen zonder veel risico’s kiezen voor het

dit gebied echter wel sterk doen veranderen. Voor

hoge scenario. Gelet op de politieke discussie rondom

Midden-Groningen is het van belang om eerst te

meer of minder uitbreiden / Kloosterveen: inbreiden en

focussen op het bedienen van de eigen vraag.

uitbreiden vullen elkaar in deze scenario’s meer aan dan dat het een kansen wegneemt voor het ander. -

nodig om aan de eigen vraag te voldoen.

-

Westerkwartier heeft in alle scenario’s een tekort aan plannen. Bovenop de huidige ca. 150 per jaar is een plus van minstens 50 nodig om te voldoen aan het

Het Hogeland heeft een (groot) tekort aan plannen.

midden scenario. Hiervoor zijn vermoedelijk ook

Het mag gaan om enkele honderden woningen, met

relatief grootschalige locaties nodig. Westerkwartier

Groningen had al als opgave om te werken aan meer

reden voor relatief grootschalige ontwikkeling bij

heeft een sterke positie binnen de RGA, en heeft een

locaties met vooral een stedelijk karakter (in allerlei

Bedum en Winsum. Hier is pas recent de omslag in

grote aantrekkingskracht op vooral gezinnen. Hiermee

varianten). Die opgave wordt alleen maar groter

gang gezet van beperkte toevoeging naar opschaling.

kan Westerkwartier het zich ook goed veroorloven om

wanneer de regio het tekort voor 2030 wil inlopen. De

De gemeente heeft meerdere potentiële locaties in

iets extra’s te doen.

huidige ca. 16.790 aan plannen is in principe

zowel Bedum al Winsum waar versnelling denkbaar is.

voldoende, al zal het netto cijfer lager liggen. De

Ook voor Het Hogeland geldt dat de gemeente

afgelopen twee jaren wist Groningen tot ca. 2450

duidelijke kwetsbaarheid vertoont. Opschaling is wel

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

-

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 36

STIP OP DE HORIZON: DOORKIJK 2030-2040 Verder vooruitkijken is omgeven met groeiende

eenpersoonshuishoudens zijn, wat bijdraagt aan behoud

onzekerheden. Dat Nederland een aantrekkelijk

van vraag naar (meer) woningen. Stedelijk gebied blijft

vestigingsland is, en dat Nederland vergrijst, zijn relevante

naar verwachting ook voor buitenlandse migratie het meest

en redelijk voorspelbare ontwikkelingen. Hoe hoog de druk

logisch instroompunt.

op de woningmarkt in de regio Groningen-Assen is na 2030, is afhankelijk van interne ontwikkelingen (economie,

In de randgemeenten komen steeds meer grondgebonden

aantrekkelijk woonklimaat, inloop tekort tot 2030) maar

woningen vrij, wat het gemakkelijker maakt om met de

ook van vele externe (aanbod elders, functioneren van de

bestaande voorraad in die behoefte te voorzien. Dat

woningmarkt, etc.). In basis heeft de regio goede papieren

versnelt indien ‘babyboomers’ meer verleid worden om te

gelet op werk, voorzieningen, landschappelijk kwaliteiten,

verhuizen naar andere woningen.

bereikbaarheid, variatie in woonmilieus, etc. De regiocirkel zoals in de figuur weergegeven zal naar verwachting ook

Het is aannemelijk dat het Zuidwestelijk deel van de RGA

na 2030 realiteitswaarde hebben.

blijvend een sterke marktpositie heeft. De situatie in de Noordoostelijke gemeenten is onzekerder. Bewoners van

Doordat we de inloop van het tekort cijfermatig naar voren

plattelandsgemeenten vertrekken niet massaal, zeker niet

halen, resteert nog een opgave van krap 10.000 woningen

als zij huiseigenaar zijn. Bij eventueel overaanbod zal dit

voor de periode 2030-2039. In de prognose is sterfte en

eerder leiden tot stagnatie (niet verkopen dus blijven

verdunning van huishoudens meegenomen.

wonen) dan tot leegstand. Bovendien leidt ontspanning

Verschuivingen in migratiepatronen kunnen echter tot

door ruim aanbod tot een langzaam groeiend verschil in

beduidend andere aantallen leiden.

prijs, waarbij er een nieuwe balans ontstaat en de meeste woningen alsnog een nieuwe bewoner vinden. Vooral het

 De manier waarop huishoudens zich volgens het regionale onderzoek uit 2017en 2019

In deze periode verwachten we in alle gemeenten behalve

slechtste vastgoed, woningen op ongewilde plekken en

oriënteerden op de woningmarkt in de regio Groningen-Assen. Bron: KAW (2017, 2019).

in Groningen een negatieve natuurlijke

types waarvan (te) groot aanbod is, worden kwetsbaar.

bevolkingsontwikkeling. Er zullen steeds meer

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 37

5

CONCLUSIES VOOR BELEID EN PROGRAMMERING

CONCLUSIES VOOR BELEID EN PROGRAMMERING 1.

7.

betaalbaarheid onder druk waardoor de druk op de

vraagverwachting te werken tot 2030. Dit om

lagere- en middensegmenten oploopt, zowel sociale

ontwikkel zo dat het ook de ruimtelijke kwaliteit en

het bestaande tekort op tijd in te lopen. Het is

huur als betaalbare koop (vaker rij en tweekapper

samenhang in de regio versterkt. Niet alle locaties

denkbaar dat bij versnelling in de bouw ook de totale

dan vrijstaand). Dat is niet de wens maar de realiteit.

scoren daar even goed op. De urgentie om te leveren

toestroom oploopt. Dat is nu niet te zien, mede door achterblijvende realisatie ten opzichte van de

mag niet ten koste gaan van de kwaliteit van 5.

behoefteprognose.

Gebruik de bandbreedtes als middel om af te

plannen.

stemmen. Vat bandbreedtes niet op als voorspelling maar als houvast. De lage, midden- en hoge variant

2.

8.

kunnen elk realiteit worden en dit kan per gemeente

Terugblikkend hebben we fases gekend met

Aan de noordoostzijde (Hogeland, Midden-Groningen)

verschillen. Met behulp van marktmonitoring kunnen

planversnellers, maar ook met pijnlijke

is meer voorzichtigheid op zijn plaats. De sterke

gemeenten hun eigen kansen en risico’s kiezen en

deprogrammering. De woningmarkt van nu is

vraag van nu is pas recent ontstaan. Wanneer

hierover afstemmen met buurgemeenten.

extreem. Dat er behoefte is, zal niet snel veranderen.

vraagdemping in noordoost leiden.

4.

Risico: we rekenen ons (weer) rijk.

Vooral de zuidwestflank reden tot versnellen.

‘zuidwest en stad’ versnellen, kan dat tot

3.

Focus op goede plannen. Aandachtspunt:

Er is reden om met een 30% hogere

Wel is het denkbaar dat bijvoorbeeld economische 6.

Zorg voor ontwikkelbare, concrete plannen. De

omstandigheden zodanig ongunstig worden, dan dit

verstedelijkingsstrategie liet zien dat er genoeg

de dynamiek op de woningmarkt raakt.

Noordoost: zorg er voor dat je je eigen vraag

ruimte is, zeker als we verder kijken in de tijd en ook

bedient. Hoewel we geen grote ‘plussen’ toerekenen

potentiële locaties inrekenen. In deze studie

aan noordoost is er wel een opgave. Ook voor het

constateren we dat er te weinig concrete plannen zijn

onzekerheden in de toekomst, helpt het om bij

bedienen van lokale behoefte is er te weinig aanbod.

om in de behoefte te voorzien. De grootste uitdaging

planvorming in meerdere scenario’s te denken. Zo dat

is dan ook niet om per gemeente hogere

locatieontwikkeling ook met minder aantallen of

Kwalitatief is er geen reden om andere keuzes

bandbreedtes in woningbehoefte met elkaar af te

vertraagde afronding kwaliteit heeft. Zo dat bij

te maken. We verwachten dat de wens aan

spreken, maar om te zorgen dat plannen werkelijk tot

onverwachte veranderingen in vraag (aantal, plek,

producten en plekken / woonmilieus niet wezenlijk

ontwikkeling komen.

type) of ruimtelijke mogelijkheden (stikstof…) daar

anders is dan enkele jaren geleden. Wel staat de

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

9.

Dus… adaptief programmeren! Gelet op de

ook tijdig een passend antwoord op te geven is.

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 39

ADAPTIEF PROGRAMMEREN Bij een adaptieve wijze van programmeren staat het

het optoppen van de bestaande woningvoorraad kan ook

voorzien in een passende woningvoorraad, nu en in de

het hoofd worden geboden aan de zoektocht naar de juiste

toekomst, centraal. Een adaptief systeem leent zich voor

kwaliteit woningen. In ons onderzoek “Ruimte Zat in de

het omgaan met de onzekerheden van de woningmarkt in

Stad” leggen we uit hoe je woningen kunt toevoegen in

de toekomst.

bestaande stadwijken, waarmee deze wijken bovendien een grote impuls krijgen.

in de woningbouwprogrammering. Veel gemeenten lopen er tegenaan dat zij geen nieuwe plannen kunnen toelaten, omdat de monitor “vol” zit terwijl er woningbouwplannen in

▲

Bij adaptief programmeren creëren gemeenten speelruimte Conceptueel model adaptieve woningprogrammering. Bron: Platform 31

zitten die soms niet gerealiseerd worden. Er is vaak weinig grip op in welke planfase de plannen zitten, en welk realiteitsgehalte de plannen daadwerkelijk hebben. Door het creëren van een afwegingskader voor nieuwe plannen, kan bovendien gestuurd worden op de kwaliteit van plannen. Zo creëren we goede woningen én leefbare wijken. Het vraagt heel wat bestuurlijke commitment om adaptief aan de slag te gaan, maar het stelt gemeenten wel in staat om meer grip te krijgen op wat er gebouwd wordt. Zo kunnen bijvoorbeeld ook mismatches in de kwaliteit van de woningvoorraad beter worden aangepakt. Sommige partijen pleiten zelfs voor een adaptieve aanpak van de gehele woningvoorraad. Door renovatie, splitsing en

4 VERGELIJK MET OPLEVERING EN PLANNEN

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 40

#

BIJLAGE

DEMOGRAFISCHE FACTOREN IN DE PROGNOSE

+

+Ruimtelijk / kwalitatief +

1.180 tot 1.920

B Migratie 6.870* C Actueel tekort 8.500**

maximum begrenst de groei

+ 345 tot 800

=

=

Laag 

2.110

12.965

1.005

Midden 

2.470

14.580

Hoog 

2.845

16.130

2030-2039: 9.915 woningen (netto groei)

5 CONCLUSIES VOOR BELEID EN PROGRAMMERING

=

=

+ 395 tot 885

=

+ 415 tot 1.030

=

550

350

1.230

795

1.460

1.045

+ 235 tot 575

Het Hogeland (De Marne, Eemsmond)

695

Westerkwartier (vm. Marum, Grootegast)

370

(vm. Leek, Zuidhorn)

-70

RGA deel Westerkwartier

150

(vm. Bedum, Winsum)

Tynaarlo

655

RGA deel Hogeland

Noordenveld

1.050

MiddenGroningen

Groningen

Assen

A Natuurlijke ontwikkeling: 6.705 Vorming en ontbinding van huishoudens (starters, “finishers”) IPB-model

Resultaat 2022-2029: 22.075 woningen (netto groei)

NIET-RGA

Stap 2: Herverdeling regiovraag naar gemeenten

Incl. vm. Haren, Ten Boer

Stap 1: Regionale woningbehoefte

520

-145

+ 635 tot 1.165

=

=

+

10 tot 105

225 tot 270

=

590

1.340

530

80

650

755 836

1.600

575

105

965

1.095 930

1.870

625

125

Verwachting: soortgelijke onderverdeling. Druk op stedelijke milieus in Groningen, zekere groei in zuidwest, minder zeker in noordoost.

0 of lichte krimp, vooral maatwerk nodig

Trendanalyse en woningbehoefte 2022-2030-2040 42

PROJECTNAAM KAW Groningen OPDRACHTGEVER

Regio Groningen Assen PROJECTTEAM Daniel Depenbrock, Esther Wever STATUS Concept DATUM 3 februari 2022

KAW Groningen Kattenhage 1 9712 JE GRONINGEN l Postbus 1527 9701 BM GRONINGEN Rotterdam Pelgrimsstraat 1 3029 BH ROTTERDAM Eindhoven Rechtestraat 59c 5611 GN EINDHOVEN www.kaw.nl l +31 88 529 0000 l info@kaw.nl

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Noordenveld&id=5b685db6-1e5d-4477-a3e5-557e04af9a45