5.4 Concept Warmtevisie Noordenveld.pdf
Tekst van het document
In deze aanvraag wordt voorgesteld om een klein (HT) warmtenet aan te leggen. De bron voor dit netwerk is laagtemperatuurwarmte uit het oppervlaktewater (TEO) die door middel van een centrale warmtepomp kan worden opgehoogd. Daarnaast staan groengas en warmtepompen als alternatieven in dit plan. De subsidie is helaas niet toegekend.
32
Mooie buurt hè (Norg) (ca. 220 woningen) De woningvoorraad in deze buurt lijkt voldoende mogelijkheden te hebben voor na-isolatie. Er is geen alternatieve collectieve warmtebron beschikbaar waardoor een individuele oplossing het meest voor de hand ligt. Een hybride warmtepomp bijgestookt met groen gas lijkt hier daarom de beste oplossing. Met een warmtepomp gaat het elektriciteitsverbruik wel stevig omhoog. Deze buurt Figuur 12 Mooi buurt hé (Norg) lijkt mogelijkheden te hebben om zon-PV op de daken verder uit te breiden. Hierbij is het ook interessant om mogelijkheden voor opslag te verkennen. Er liggen ook koppelkansen vanuit klimaatadaptatie: in verband met wateroverlast wordt er namelijk een hemelwaterriool aangelegd. Waarbij parkeerstroken en groenvoorzieningen worden heringericht. In een samenwerking tussen inwoners, gemeente, de ECN, een energieadviseur, Welzijn in Noordenveld en Actium kan hier een beweging op gang gebracht worden en kan samen een WUP gemaakt worden. Kortland (Peize) (ca. 220 woningen) Kortland is, net als de Mooie buurt hè, een buurt uit de jaren ‘70-‘80. Er zijn ook hier mogelijkheden tot na-isoleren. Isolatie, in combinatie met een hybride warmtepomp op termijn bijgestookt met groen gas lijkt ook hier het beste alternatief. Ook hier geldt dat met een warmtepomp het elektriciteitsverbruik stevig omhooggaat.
Deze buurt heeft mogelijkheden om extra zonne-energie op te wekken en is het interessant om mogelijkheden voor opslag te verkennen. Samenwerking tussen gemeente, ECN, nutsbedrijven is nodig, waarbij wordt samengewerkt met het
Figuur 13 Kortland (Peize)
bewonersplatform. Dit is een actieve groep inwoners die met de transitie aan de slag wil. Maatwerk De uitwerking en uitvoering van wijkuitvoeringsplannen (WUPs) is en blijft maatwerk. De onderlinge verschillen tussen woningen kunnen groot zijn. Voor de ene woning voldoet LT-verwarming, terwijl de naastgelegen woning HT-verwarming nodig heeft. Sommige woningen zijn reeds goed geïsoleerd, en hebben al een warmtepomp, andere woningen niet.
6.2 Faciliteren individuele oplossingen In veel gevallen komt in de routekaart een ‘individuele oplossing’ als beste oplossing naar voren. Dat betekent een individuele aanpak (huis voor huis) en eigen regie van bewoners. Dit geeft de ruimte aan inwoners om hun huis aan te pakken op een voor hen natuurlijk moment. Bijvoorbeeld bij een verbouwing of een verhuizing. Een goed voorbeeld van zo’n gebied met individuele oplossingen is de buurt Lange Streeken in Peize (zie kader).
33
Welke rol kun je als overheid nemen om de beweging (‘olievlekwerking’) naar alternatieven voor aardgas toch te stimuleren zonder directe sturingsmiddelen? Hoe maak je het zo makkelijk mogelijk voor mensen om zelf aan de slag te gaan als het juiste moment aanbreekt? In de participatierondes zijn verschillende ideeën aangedragen door inwoners waarmee zij graag gefaciliteerd zouden worden: •
Organiseer online mogelijkheden voor mensen die vooroplopen om inspiratie op te doen bij elkaar. Het uitwisselen van ervaringsverhalen helpt om de goede keuzes te maken.
•
Zorg voor onafhankelijk advies en de mogelijkheid tot een gratis energiescan.
•
Geef goede voorbeelden een podium, zodat ze anderen kunnen inspireren.
• Probeer zo veel mogelijk mensen te bereiken. Aanvullend bieden ook de zogenaamde customer journeys (klantreizen) vanuit het NSR Interreg project ‘Stronghouse’ de gemeente houvast om individuele oplossingen zo goed mogelijk te faciliteren.
Lange Streeken in Peize is geen energieke buurt. Toch liggen hier wel mogelijkheden om voor 2030 al te starten. Gezien de relatief nieuwe woningvoorraad ligt het voor de hand dat bewoners kiezen voor een allelectric oplossing (lucht- of bodemwarmtepomp). In deze buurt is het van belang om mensen op tijd mee te nemen in de mogelijkheden van all-electric. Het natuurlijke moment om over te stappen is als de CV aan vervanging toe is. Om dat moment voor te zijn is het slim om nu al in te zetten op het verstrekken van informatie over de (on)mogelijkheden van all-electric. In een WUP kan dit, in samenwerking met inwoners, verder worden uitgewerkt. Ditzelfde geldt voor de buurten Vijfde Verloting en Middenveld Zuid in Roden.
Figuur 14 Lange Streeken (Peize)
Samenwerking faciliteren De logische samenwerkende partijen om dit verder uit te werken zijn de gemeente, het Drents Energieloket, ECN en lokale ondernemers. Deze partijen bieden al verschillende onderdelen die benoemd zijn door inwoners. Het goed koppelen en ‘vermarkten’ van deze mogelijkheden is een opgave waar partijen samen een plan voor moeten opstellen. Belangrijke stappen in het proces om te komen tot de aanpak: •
Maak gebruik van early adaptors als vliegwiel; geef een podium aan de verhalen van mensen die al aan de slag zijn.
•
Leer van andere projecten (Buurkracht, Roderwolde, kennis en ervaring van ECN).
•
Laat het initiatief bij inwoners zelf, en geef inzicht in het eerlijke verhaal. Waar zitten de onzekerheden in de transitie? Wat verdien je wel terug en wat niet? Welke mogelijkheden heb je en welke niet?
Communicatie Goede, eerlijke en uitdagende communicatie is een belangrijk middel in de transitie om zo veel mogelijk mensen te bereiken. Niet iedereen zal gelijk willen of kunnen omschakelen naar aardgasvrij. Maar ook kleine eerste stappen zijn goed. Het gaat erom dat het ‘denken’ van de inwoners over de transitie ‘aan gezet wordt’. Een aantal belangrijke aandachtspunten daarbij zijn: 34
• Sluit in de boodschap aan bij wat mensen triggert. Zorg dat je een pakkende (leuke) titel gebruikt. Dat kunnen verschillende invalshoeken zijn. Onderzoek altijd eerst met wie je te maken hebt in de buurt, en wat deze buurt typeert. Sluit daar de boodschap op aan. • Maak gebruik van de lokale (veel gebruikte) communicatiekanalen. • Zorg dat de informatie en mogelijkheden van het ECN en het Drents Energieloket continue goed onder de aandacht komen. Dat gaat niet vanzelf, dat moet je vaak herhalen. • Maak gebruik van kennis en ervaring van woningcorporaties. • Sluit aan bij natuurlijke momenten (verhuizen, klussen, CV vervangen). • Geef in communicatie een helder handelingsperspectief op isolatie, verwarmingstechnieken en koelen. Maar zorg altijd ook voor keuzevrijheid. • Zorg dat het leuk is.
6.3 Samen aan de slag in de Pilotwijk Vanuit het adagium ‘ontdekken door te doen’ starten de gemeente en Woonborg een onderzoek in de pilotwijk Ring van Roden welke beweging er op gang gebracht kan worden met de beperkte mogelijkheden die er zijn. De bebouwing in de Ring van Roden stamt grotendeels uit de jaren ’60, de warmtevraag is hiermee relatief hoog. De woningdichtheid is hier voldoende om een collectieve warmteoplossing te kunnen realiseren. Er is echter geen voor de hand liggende bron aanwezig om dit warmtenet mee te voeden. Mogelijk ontstaat er later wel een kans om gedeelten aan te sluiten op het warmtenet dat misschien ontwikkeld wordt voor Centraal Roden. In de Ring van Figuur 15 Pilotwijk Ring van Roden Roden vinden diverse ontwikkelingen plaats: aan de Ceintuurbaan West staan grote sloop- en nieuwbouwontwikkelingen (170 woningen) gepland van woningcorporatie Woonborg, en ook zijn er plannen/ontwikkelingen in de Bomenbuurt en de Noorderkroon (o.a. verzakkingen en aanpak van de openbare ruimte). In de wijk gaat de komende jaren dus het nodige gebeuren. Omdat er nu nog geen eenduidige oplossingsrichting is te bepalen is besloten om in deze wijk een ‘pilot’ te starten waarin de gemeente, woningcorporatie Woonborg (en desgewenst ook andere vastgoedeigenaren) en de netbeheerder samen op zoek gaan naar een goede oplossingsrichting.
Wanneer er in deze pilot zicht komt op een goede oplossingsrichting kan dit leiden tot een WUP voor dit gebied, maar dat is vooraf nog niet zeker.
6.4 Onderzoekslijn Geothermie Noordenveld Uit de analyse van beschikbare bronnen blijkt dat er zowel een goede technische als een goede economische potentie is voor geothermie in de gemeente Noordenveld. Die potentie, gecombineerd met de aanwezigheid van oude NAM-putten die gebruikt zijn voor aardgaswinning, maakt een onderzoek naar de mogelijkheden voor Geothermie en een warmtenet een logische stap. Voorwaarde voor een haalbare exploitatie van een hogetemperatuur warmtenet is voldoende woningdichtheid en voldoende afnemers. Deze optie is daarom alleen interessant in de kern van Roden, rond Nietap in combinatie met het naburige Leek (gemeente Westerkwartier) en mogelijk voor Norg. Al is het in Norg twijfelachtig of de schaal voldoende is om het een haalbare optie te laten zijn, hoewel het aantal afnemers voor ondiepe - in plaats van conventionele of ultradiepe - geothermie lager ligt. Het is interessant om het onderzoek in Norg specifiek op ondiepe geothermie te richten. In 35
Roden ligt een koppeling met de (planning van) nieuwbouw/renovatie van 170 woningen door woningcorporatie Woonborg voor de hand. Om die mogelijke aansluiting goed te kunnen maken is het verstandig wat verder vooruit in de tijd te kijken, ook al zijn de mogelijkheden nog heel onzeker. Voordat een technisch onderzoek naar geothermie zal starten, is het waardevol een onderzoek te doen naar het draagvlak hiervoor. WANNEER
WAT
2021 – 2022
Onderzoek (technisch, draagvlak, afzetpotentie): - Korte technische verkenning mogelijkheden geothermie in oude gasputten samen met NAM. Bij groen licht: nader onderzoek, specifieke casus Noordenveld. - Anders verdiepend haalbaarheidsonderzoek uitvoeren naar kansen voor diepe en ondiepe geothermie in de gemeente. Uitwerken technische, juridisch/organisatorisch en financiële aspecten. Lokale verkenning: - Mogelijkheden exploitatie voor kern Roden (evt. i.c.m. bedrijventerrein). - Mogelijkheden exploitatie voor Norg en omliggende dorpen (met name gericht op ODG). - Samen met gemeente Westerkwartier de opties voor Leek en Nietap onderzoeken.
2022-2024
Businesscase en voorbereiding (engineering): - HT-systeem op basis van geothermie. - LT-terugvalscenario met o.a. TEA en restwarmte (gemaal Roden).
2024
Go – no-go Politieke beslissing valt. Bij go: start benutten bron en voorbereidingen starten aanleg HT-net. Bij no-go: overgaan op LT-terugvalscenario.
2025
Start bouw woningen Roden (Woonborg): Start aanleg HT-net (evt. tijdelijk voeden met biomassa/groengas wanneer meer ontwikkeltijd nodig is) of terugvaloptie LT-net.
2030
Ingebruikname geothermie
Tabel 3 Stappen en tijdslijn onderzoek geothermie
6.5 Overige aanbevelingen De warmtevraag van een huishouden is niet ‘gelijk’ over het jaar verdeeld. Waar in de zomer de warmtevraag zeer beperkt of zelfs afwezig is, is die in de winter hoog. Binnen een seizoen kan het ook nog eens flink fluctueren. Als het buiten 10 graden vriest is er sprake van een piekvraag aan warmte. Het opvangen van die piekvragen vormt een van de lastigere uitdagingen van de warmtetransitie. Hoe verder de transitie vordert, hoe belangrijker de seizoensopslag van duurzame energie (elektriciteit voor alle warmtepompen) of warmte wordt. Bij hybrideroutes is seizoensopslag nog niet aan de orde. Ook als gekozen wordt voor geothermie of bodemwarmte (in combinatie met WKO) kan goed worden ingespeeld op de piekvraag. Bij andere opties (zoals LT-warmtenet of elektrische warmtepompen) moet rekening gehouden worden met een extra piekvraag die lastig is op te vangen. Op zo’n moment komt seizoensopslag van warmte en van elektriciteit om de hoek kijken. Op dit gebied zijn er veel ontwikkelingen gaande. In een volgende update van een warmtevisie moet dit goed geadresseerd worden en kunnen oplossingsrichtingen worden uitgewerkt op basis van de voortgang van de techniek. 36
7 Financiën Woningen in de gemeente Noordenveld duurzaam verwarmen kost geld. De kosten voor investeringen in woningen en andere gebouwen, infrastructuur en warmtebronnen moeten gezamenlijk worden gedragen. Dat geeft ook kosten voor bewoners. Op dit moment is nog niet duidelijk hoe de transitie naar aardgasvrij wonen betaald wordt. Ook is het de vraag hoe de kosten worden verdeeld. Veel hangt af van de (technische) ontwikkelingen in de toekomst en van het beleid door de Rijksoverheid. In dit hoofdstuk zoomen we in op de maatschappelijke kosten, de kosten voor de bewoners en tot slot de subsidies en leningen die er op dit moment zijn.
7.1 Maatschappelijke kosten Maatschappelijke (of nationale) kosten zijn de totale kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om een strategie te realiseren, ongeacht wie die kosten betaalt. De nationale kosten zijn het saldo van jaarlijkse directe kosten en directe baten vanuit maatschappelijk kostenperspectief19. Nationale kosten zijn dus de kosten voor de Nederlandse samenleving als geheel (de ‘BVNederland’). Deze kosten zijn inclusief de baten van energiebesparing, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Deze kosten worden uitgedrukt in euro’s per bespaarde ton CO2. De maatschappelijke kosten zijn in kaart gebracht door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in het zogenaamde Vesta Mais-model. De Startanalyse van PBL is op dit model gebaseerd. Dit model geeft voor elke wijk per strategie een indicatie van de kosten. Daarmee is per wijk inzichtelijk gemaakt welke voorkeursstrategie/oplossingsrichting de laagste maatschappelijke kosten met zich meebrengt. De cijfers geven een globale indicatie van de kosten en effecten van aardgasvrij verwarmen. Deze cijfers zijn bedoeld om opties met elkaar te vergelijken. Ze zijn niet bedoeld voor een nauwkeurige schatting van de kosten of als indicatie voor huurders en gebouweigenaren. Voor nauwkeurige locatieen situatiespecifieke kostenramingen is altijd nader onderzoek vereist.
De in de routekaart voorgestelde oplossingsrichtingen voor de startwijken (vóór 2030) zijn vergeleken met de voorkeursstrategieën met de laagst maatschappelijke kosten uit de Startanalyse. Daaruit blijkt dat de in deze warmtevisie voorgestelde oplossingsrichting per wijk overeenkomen met de voorkeursscenario’s uit de Startanalyse met de laagste maatschappelijk kosten. De Startanalyse bevestigt dus dat met de oplossingsrichtingen zoals voorgesteld per wijk, wordt voorgesorteerd op de laagst maatschappelijke kosten voor een transitie naar een aardgasloos Noordenveld. In onderstaande tabel is de oplossingsrichting uit de routekaart vergeleken met de twee scenario’s met de laagst maatschappelijke kosten vanuit de Startanalyse. Daarbij is ook een indicatie gegeven van de maatschappelijke kosten. De eenheid die daarbij wordt gebruikt is in euro’s per bespaarde ton CO2.
19
Directe kosten zijn bijvoorbeeld de jaarlijkse rente en afschrijvingen op investeringen voor installaties of apparatuur en kosten voor de bediening en het onderhoud daarvan. Denk aan investeringen in en onderhoudskosten van woningen, warmtenetten, energie netten, zonnepanelen, etc. Directe baten kunnen baten zijn als gevolg van bespaarde of geproduceerde energie. Denk aan lagere kosten voor het gebruik van aardgas, of de waarde van de met windmolens opgewekte elektriciteit. 37
WIJK
WARMTEVISIE Oplossingsrichting uit routekaart
STARTANALYSE twee scenario’s met de laagst maatschappelijke kosten
INDICATIE MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN in € per ton CO2 – reductie (inclusief bandbreedtes)
Ring Roden
Pilot starten, nog geen richting bepaald.
Nader te bepalen.
Nader te bepalen.
Individuele elektrische lucht warmtepomp (scenario S1a).
€ 502 / ton CO2-reductie (€ 425 – € 575).
Warmtenet met LT-bron, variant TEO+WKO, aanlevering 70 °C (scenario S3h).
€ 529 / ton CO2-reductie (€ 440 - € 610).
Individuele elektrische lucht warmtepomp (scenario S1a).
€ 512 / ton CO2-reductie (€ 440 – € 595).
Warmtenet met LT-bron, variant LT-warmtebron, aanlevering 70 °C (scenario S3f).
€ 522 / ton CO2-reductie (€ 440 - € 610).
Jonge woningen (Roden: Vijfde Verloting en Middenveld Zuid Peize: Lange Streeken);
Individuele oplossing: maatwerk all electric of isolatie + hybride + ZonPV mogelijk opslag
en Peize Kortland20
Norg: Mooie buurt hé
Individuele oplossing: isolatie + hybride + ZonPV (mogelijk opslag)
Roderwolde
Individuele elektrische lucht Collectieve oplossing in de vorm warmtepomp (scenario S1a). van een laagtemperatuurwarmtenet op basis van TEO, Warmtenet met LT-bron, groengas met hybride variant LT-warmtebron, warmtepomp en all-electric. aanlevering 30 °C (scenario S3a).
€ 497/ ton CO2-reductie (€ 425 – € 575)
€ 504 / ton CO2-reductie (Startanalyse laat hierbij geen bandbreedte zien).
Tabel 4 Routekaart oplossingsrichting versus laagst maatschappelijke kosten Startanalyse PBL
7.2 Kosten voor bewoners In deze warmtevisie wordt voorgesorteerd op de oplossingsrichtingen met de laagste maatschappelijke kosten. Daarmee laat gemeente Noordenveld zien dat betaalbaarheid een belangrijk uitgangspunt is waaraan moet worden voldaan. In deze visie worden geen exacte kosten genoemd, om verkeerde verwachtingen te voorkomen. Wel is zeker dat de overgang naar aardgasvrij wonen ook bewoners en bedrijven geld gaat kosten. Op dit moment is er nog niets te zeggen over de hoogte van deze kosten per individuele woning. Dit hangt af van de definitieve oplossingsrichting die voor een wijk gekozen wordt. De keuze voor een definitieve oplossingsrichting wordt gemaakt in het WUP samen met bewoners, gebouweigenaren en belangrijke spelers in de betreffende wijk. Daarnaast zullen de kosten op woningniveau sterk van elkaar verschillen. De kosten hangen af van onder meer het bouwjaar van de woning, de staat van de woning, het type woning en de energiemaatregelen die al in de woning zijn genomen.
20
In het Vesta Mais-model wordt geen onderscheid gemaakt tussen Lange Streken en Kortland, maar is Peize als één wijk geselecteerd. 38
Vereniging Eigen Huis heeft in 2018 een onderzoek 21 laten uitvoeren hoe de kosten er voor een individuele bewoner uit kunnen zien. Dit zijn geen exact berekende kosten. Maar de kosten geven een beeld van wat bewoners kunnen verwachten. Deze zijn ook te vinden in bijlage D. Daarnaast is het belangrijk dat de aanpassing van een woning naar een aardgasvrije woning vaak in meerdere stappen en jaren gebeurt. Vaak worden natuurlijke vervangingsmomenten aangegrepen om de woning ook op gebied van energie te verduurzamen . Denk daarbij bijvoorbeeld aan het vervangen van een rot houtkozijn naar kunststof, waarbij ook direct dubbel glas wordt geplaatst. Duurzame investeringen in de woning leiden tot lagere energielasten. Op deze manier kan iedere bewoner in een eigen tempo aan de slag.
7.3 Subsidies en leningen Het is duidelijk dat subsidies en leningen onmisbaar zijn in de transitie naar aardgasvrij wonen in Nederland en dus ook in Noordenveld. Deze leningen en subsidies veranderen door de loop van de tijd. Een actueel overzicht met de mogelijke subsidies
Uit een overzicht van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland blijkt dat sinds 2016 tot juni 2020 er in de gemeente Noordenveld 611 keer aanspraak is gemaakt op de Investeringsubsidie duurzame energie (ISDE).
en leningen waar individuele woningbezitters gebruik van kunnen maken is te vinden op de website van het Drents energieloket. In bijlage
Daarnaast is in 2018, 2019 en 2020 jaarlijks tussen 45-50 Energiebespaarleningen aangevraagd voor investeringen in particuliere woningen.
E zijn de op dit moment beschikbare subsidies en leningen weergegeven. Voor meer informatie over de subsidies / leningen en hoe deze aan te vragen wordt verwezen naar het Drents energieloket.
Voor de gemeente ligt een uitdaging om met het Drents Energieloket bewoners attent te maken op deze financiële mogelijkheden.
21
Vereniging Eigen Huis. (2018). Wat de woningbezitter betaalt als we stoppen met aardgas. Eigen Huis Magazine, juni 2018. 39
8 Implementatie 8.1 Van visie naar uitvoering Voorliggende warmtevisie geeft inzicht welke wijk wanneer van het aardgas afgaat: met deze warmtevisie geeft de raad inzicht in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logische volgorde en tempo voor het aardgasvrij maken van wijken in Noordenveld. De gemeenteraad stelt deze warmtevisie vast. Na vaststelling van de warmtevisie wachten in grote lijnen de volgende opgaven: Fase 1: Van warmtevisie naar vervolgonderzoeken en WUPs Uitwerken alternatieve oplossingen in een WUP voor de wijken die zijn aangewezen om voor 2030 van het aardgas af te gaan. In deze WUPs wordt meer in detail de definitieve warmteoplossing per wijk en woning uitgewerkt, gecombineerd met een uitvoeringsplan. In een WUP moeten de volgende punten aan de orde komen: •
Op woningniveau is het beste alternatief voor aardgas aangegeven.
•
Het alternatief op aardgas is doorgerekend en financiële consequenties zijn in beeld gebracht voor inwoners.
•
De ruimtelijke consequenties van de alternatieven zijn in beeld gebracht.
•
Het WUP komt participatief tot stand. Inwoners en bedrijven zijn actief betrokken bij de planvorming en het maken van de keuzes. In het WUP staat hoe dit proces is verlopen.
De gemeenteraad stelt ook de WUPs vast voor de wijken die voor 2030 van het aardgas afgaan. Deze WUPs worden vanaf 2021 opgesteld en worden zo snel als mogelijk aangeboden aan de gemeenteraad. In deze fase worden ook de strategielijnen ‘Onderzoek Geothermie’ en ‘Faciliteren individuele oplossingen’ opgestart. Fase 2: Van WUP naar uitvoering Wanneer de WUPs gereed zijn dan worden deze door alle betrokken partners vertaald in concrete projectplannen voor gebouwen en gebieden. Waarna de uitvoering van deze projecten volgt en de beheer en onderhoudsfase start. Fase 3: Van uitvoering naar herijking visie De warmtevisie wordt minimaal elke 5 jaar herzien. Uiterlijk in 2026 wordt een nieuwe warmtevisie (2.0) opgesteld en aan de raad aangeboden (zie ook par 8.4). In deze herziening zullen inzichten vanuit de praktijk (fase 2) verwerkt worden tot een nieuwe visie en zullen ook de volgende wijken en buurten geselecteerd worden die van het aardgas af gaan. Rollen partners Bij het werken aan bovenstaande opgaven veranderen de rollen van de betrokken partijen in de loop van de tijd. Voor fase 1 is de gemeente Noordenveld de regievoerder en zijn de woningcorporaties en Enexis adviserend betrokken. Energiecoöperatie Noordseveld heeft een rol in de uitvoering van de warmtevisie en de Energieke Buurten.
Gemeente en ECN sluiten hiervoor een samenwerkingsovereenkomst en richten een projectorganisatie op. In fase 2 worden de WUPs 40
uitgewerkt in concrete projecten. Daarna volgt de uitvoering en het beheer van deze projecten, zo veel als mogelijk worden daar lokale ondernemers en bedrijven bij ingeschakeld. In fase 2 hebben de corporaties (voor corporatiewoningen), Enexis en eventuele andere projectpartners de belangrijkste rol.
8.2 Organisatie en benodigde capaciteit Rollen en benodigde gemeentelijke capaciteit Een complexe transitie als de warmtetransitie vraagt om extra inzet van zowel de gemeentelijke organisatie als haar partners. In onderstaande tabel wordt aangegeven dat de gemeente zo’n 4-5 fte nodig heeft om alle taken uit te voeren die voortvloeien uit het Klimaatakkoord / onderdeel Warmtetransitie. Ten gevolge van afspraken uit het Klimaatakkoord is in beeld gebracht welke extra uitvoeringslasten decentrale overheden hebben tussen 2022 en 2030 22. De gemeenten zijn verdeeld in 4 categorieën, waarbij gemeente Noordenveld valt in categorie 4 ‘kleine gemeente’. Voor specifiek de warmtetransitie in Noordenveld hebben wij de taken en capaciteit samengevat in onderstaande tabel, met een indicatie van aant al fte per jaar. TAAK
AANTAL FTE per jaar
Opstellen wijkuitvoeringsplan
0,4 - 0,5 fte per wijkuitvoeringsplan
Uitvoeren wijkuitvoeringsplannen en begeleiden bewoners
0,8 - 1,1 fte per wijkuitvoeringsplan
Samenwerken met woningcorporaties en VvE’s
0,3 - 0,4 fte
Verzorgen gemeentebrede communicatie, inclusief energieloket
0,2 - 1,1 fte (deels extern door loket)
Verduurzamen eigen vastgoed
0,1 - 0,2 fte
Verduurzamen maatschappelijk vastgoed
0,3 - 0,5 fte
Verduurzamen overige utiliteitsbouw
0,3 fte
Monitoren en herijken transitievisie warmte
0,25 fte
Totaal
2,65 – 4,35 fte per jaar
Tabel 5 Taken en benodigde capaciteit
Onderstaand worden de afzonderlijke taken kort toegelicht. Opstellen wijkuitvoeringsplan Het opstellen van wijkuitvoeringsplannen omvat de brede voorbereiding op de aanpak van een wijk. Dat bevat veel afstemming, communicatie en participatie samen met bewoners. Voor de wijkaanpak wordt geraamd dat een gemiddelde wijkaanpak een schaal krijgt van gemiddeld tussen de 650 en 950 woningen per wijk , in Noordenveld zal dit kleiner zijn en komen ook deelgebieden van tussen de 200 – 300 woningen voor. Het kost gemiddeld 2 jaar om een wijkuitvoeringsplan op te stellen en 6 á 7 jaar om deze uit te voeren. Afhankelijk van
22
Uitvoeringskosten_Klimaatakkoord_decentrale_overheden_AEF_Rapport_2020_09 (1).pdf 41
de omvang van een wijk en de complexiteit van de gekozen oplossing zal meer of minder inzet benodigd zijn dan hier gemiddeld geraamd. Uitvoering wijkuitvoeringsplannen en begeleiden bewoners Deze taak kan om uiteenlopende activiteiten vragen, afhankelijk van het wijkuitvoeringsplan. Gemeenten gaven in het onderzoek aan dat er ongeveer 2 fte per wijk per jaar nodig is. Dat is iets minder bij kleinere gemeenten en iets meer bij grotere gemeenten. On geveer 1fte is gereserveerd voor projectleiding; de andere is voor inzet van specialisten op het gebied van communicatie, participatie, techniek en in sommige scenario’s juristen en energieadviseurs. Samenwerking met woningcorporaties en VvE’s Samenwerking met woningcorporaties en Verenigingen van Eigenaars (VvE’s) omvat de inzet van gemeentebreed opererende beleidsmedewerkers. In het onderzoek is uitgegaan dat geraamde inzet bij de voorgaande taken toereikend is om VvE’s en corporaties vooral te begeleiden als onderdeel van de wijkaanpak. De gemeentebrede inzet kan dan relatief beperkt zijn; bijvoorbeeld overleg met enkele corporaties en stimuleren van VvE’s om al stappen te zetten voordat hun wijk aan de beurt is. Verzorgen gemeentebrede communicatie, inclusief energieloket Met gemeentebrede communicatie wordt bedoeld dat het niet specifiek op een wijk gericht is, maar op alle inwoners van een gemeente.
Hoewel de precieze invulling kan verschillen, komt uit het onderzoek naar voren dat er een substantiël e gemeentebrede inzet (bovenop de wijkaanpak) nodig is. De inzet komt grotendeels van communicatiemedewerkers. Verduurzamen eigen vastgoed Van overheden wordt gevraagd dat zij het goede voorbeeld geven en vooroplopen met het verduurzamen van hun eigen vastgoed. De personele inzet hiervan raakt twee groepen. Enerzijds is er een beleidsmatige kant, anderzijds een uitvoerende kant. Voor beide groepen geldt dat personele inzet tijdelijk is. Deze is geraamd tot en met 2025. Verduurzamen maatschappelijk vastgoed Maatschappelijk vastgoed omvat gebouwen met een publieke functie. Uit het onderzoek komt naar voren dat een deel van het werk kan worden verricht door de bestaande formatie. Tegelijkertijd is er wel extra behoefte aan capaciteit voor voorlichting en be geleiding van de eigenaren te stimuleren hun vastgoed te verduurzamen. Verduurzamen overige utiliteitsbouw De inzet van de gemeente is aanzienlijk kleiner dan bij woningen. Dat komt omdat in het Klimaatakkoord is afgesproken dat er een duidelijke norm vo or CO 2 -arme utiliteitsbouw komt, waardoor het initiatief hier sterker bij gebouweigenaren komt en minder bij de gemeente.
Gemeenten betrokken in het onderzoek zien wel een rol voor (gemeentebreed opererende) beleidsmedewerkers die gebouweigenaren stimulere n en die de afstemming met de wijkaanpak, vergunningverlening, handhaving en toezicht bewaken. Kleinere gemeenten hebben daarmee relatief veel inzet. Een ‘wijkaanpak’ voor bedrijventerreinen is ook denkbaar, maar uit het onderzoek kwamen geen voorbeelden naar voren van gemeenten die daar (nu al) capaciteit voor ramen. 42
Monitoren en herijken transitievisie warmte De transitievisie warmte moet worden gemonitord, en regelmatig worden herijkt. Het herschrijven zelf hoeft maar eens in de vijf jaar te gebure n en vereist dus (gemiddeld over die vijf jaar) maar een beperkte hoeveelheid werk. Monitoring rondom transitievisie warmte vraagt wel substantiële inzet. Veel gemeenten zien de monitoring van de voortgang als een lichte vorm van programmamanagement van de hele pijler gebouwde omgeving. Daarom zijn de verschillen tussen grotere en kleinere gemeenten relatief beperkt. Projectgroep Voorgesteld wordt om een projectgroep in te richten waarin de gemeente en de partners zitting nemen. Deze projectgroep vergadert (twee)maandelijks en bespreekt dan aan de hand van de strategielijnen de uitvoering van de warmtetransitie. Ook kan deze projectgroep de besluitvorming bij de verschillende partners voorbereiden. Om invulling te geven aan de projectgroep zijn de volgende rollen en capaciteiten minimaal benodigd23: •
Regisseur gemeente: Verzorgt de afstemming met de gemeentelijke organisatie en het bestuur op hoofdlijnen. Afstemming met coördinator Energiecoöperatie Noordseveld. Verantwoordelijk voor de financiering door de gemeente en eventuele subsidiegevers. Opdrachtgever voor externe opdrachten. Organiseert jaarlijks bestuurlijke afstemming tussen ECN en gemeente.
•
Coördinator Energiecoöperatie Noordseveld: afstemming met de eigen organisatie, de gemeente en werkt samen met de regisseur van de gemeente. Zorgt vanuit ECN voor randvoorwaarden voor de uitvoering van de projecten (tijd, geld, capaciteit). Stelt halfjaarlijks rapportages op en stelt telkens het uitvoeringsprogramma voor het volgende jaar op.
•
Projectleider gemeente: dagelijkse aansturing en uitvoering van de Warmtetransitie/Energieke Buurten projecten. Is de schakel tussen de bewoners en het projectbureau. Zorgt voor de facilitering van het bewonersproces, is voorzitter van de bijenkomsten van de bewonersplatforms en organiseert de inzet van de communicatie. Organiseert activiteiten die voortkomen uit het project. Stemt regelmatig af met bovengenoemde personen. Stuurt externe medewerkers aan en regelt aanbesteding van diensten.
•
Projectteamleden: van gemeente, woningcorporaties, netbeheerder en energiecoöperatie (ca 2 dagen per maand voor overleg, daarnaast nog extra inzet op onderdelen)
•
Om de projecten van de grond te krijgen is het belangrijk dat er Projectleiders WUP+24 geworven worden die de WUPs en de uitvoering daarna kunnen gaan trekken.
•
Daarnaast is het belangrijk dat er een communicatiemedewerker voor het specifieke project beschikbaar is.
•
Ook zullen andere afdelingen en (externe) specialisten betrokken worden bij de uitvoering van de warmtetransitie en hier tijd voor moeten reserveren, bij het uitvoeren van een wijkaanpak is het goed om ook rekening te houden met de capaciteit vanuit de afdelingen.
23
Dit is gebaseerd op ervaringen van andere gemeenten met het opstellen van wijkuitvoeringsplannen. WUP+ wil zeggen het opstellen van een wijkuitvoeringsplan en ook de begeleiding daarna (uitvoering). 24
43
8.3 Middelen Aan de uitvoering van deze warmtevisie zijn in ieder geval onderstaande kosten verbonden: ONDERDEEL Ondersteuning
KOSTEN (per jaar) € 20.000
Communicatie
€ 10.000
Technische
EENMALIGE KOSTEN
De projectgroep wordt ondersteund door een externe procesmanager/programmasecretaris. Bijkomende kosten voor communicatie, out-of-pocket kosten voor bijeenkomsten, etc. € 50.000
expertise
Het is verstandig om rekening te houden met aanvullend onderzoeksbudget voor voorkomende technische haalbaarheidsonderzoeken. Per WUP is ca. EUR 10.000 aan extern onderzoek benodigd om alternatieven uit te werken.
Onderzoek geothermie Totaal
TOELICHTING
P.M.
€ 30.000
Voor het onderzoek naar de potentie van Geothermie zal een onderzoeksbudget benodigd zijn, dit is nader te bepalen.
€ 50.000
Tabel 6 Kosten uitvoering warmtevisie
Naast de inzet van capaciteit bedragen de extra kosten voor de uitvoering van de warmtevisie ca. EUR 30.000 en eenmalig ca. EUR 50.000 (excl. onderzoek geothermie). Deze kosten kunnen voor de periode 2021 en 2022 gedekt worden uit de middelen die het Rijk via de decembercirculaire 2019 beschikbaar heeft gesteld voor de uitvoering van de warmtetransitie. Daarnaast kunnen gemeenten tot 1 januari 2022 voor de inkoop van externe expertise gebruikmaken van de regeling Extern Advies Warmtetransitie25. Dit geldt ook voor begeleiding bij het opstellen van wijkuitvoeringsplannen.
8.4 Verantwoording Herziening De warmtevisie wordt minimaal elke 5 jaar herzien. Nieuwe inzichten vanuit aanverwante planvormen zoals de regionale structuur warmte (RSW als onderdeel van de RES) en de WUPs kunnen bij de herijking van de warmtevisie worden meegenomen. Ook kunnen praktijkervaringen (leren door te doen) een plek krijgen in een volgende versie van de warmtevisie. Warmtevisie 2.0 De warmtetransitie is een nieuwe en veelomvattende opgave. Het is nu dus nog niet precies in te schatten hoe beleidsmatige voorstellen in de praktijk zullen uitpakken. Belangrijk is daarom om bij het uitwerken van de warmtevisie 2.0 een terugblik te geven op het resultaat van de warmtevisie 1.0. Wat hebben de onderzoeken opgeleverd, wat is er geleerd tijdens de uitvoering en wat moet een volgende keer beter en anders. Op basis van die inzichten kan de routekaart 1.0 verder worden ingevuld en waar nodig worden aangepast. De warmtevisie 2.0 wordt uiterlijk in 2026 aan de gemeenteraad aangeboden.
25
Extern Advies Warmtetransitie (EAW) | RVO.nl | Rijksdienst 44
Bijlagen
45
Bijlage A Samenvatting vragen en ideeën participatietraject Oogst uit de participatierondes •
Interactieve online sessie met tafel van 15;
•
Interactieve online sessie met adviesraad;
•
Eerste online sessie voor inwoners (ca. 10 deelnemers);
•
Bijeenkomst in de Hullen (max. aantal deelnemers was 25);
•
Tweede online sessie voor inwoners (ca. 70 deelnemers).
De meest gestelde vragen in het participatietraject: 1. Wie gaat dat betalen? Met de transitievisie warmte hebben we de belangrijkste aanknopingspunten voor de route naar een aardgasvrije gemeente Noordenveld voor de komende 5 jaar. Het zijn de eerste stappen die we samen zetten. Niet alle vraagstukken hebben al een antwoord. De belangrijkste is de betaalbaarheid. Het helemaal aardgasvrij maken van woningen kan (zeker in het geval van oude woningen) flink in de papieren lopen. Je verdient het in veel gevallen niet helemaal terug. Er zijn wel leningen of subsidies maar die dekken meestal niet het hele kostenplaatje. Zie ook hoofdstuk financiën. Het uitgangspunt van de gemeente Noordenveld is: Zet zo veel mogelijk stappen in de goede richting. Als dat helemaal aardgasvrij is, is dat geweldig. Als dat je eerste stappen zijn in een beter geïsoleerd huis is dat ook een hele goede eerste stap. 2. Waar haal ik goede informatie vandaan? Veel van de inwoners die we spraken zitten met technische vragen. Dat zijn vragen als: ‘Wat is slim om te doen in mijn huis? Welke maatregelen kan ik beter wel of beter niet regelen? Hoe vraag ik goede offertes aan? Waar vind ik betrouwbare informatie zonder dat iemand me iets wil aansmeren?’ Tijdens de sessie zijn diverse ideeën geopperd om inwoners te voorzien van goede informatie die gelijk ook stimulerend kan werken.
Onderstaand een overzicht met ideeën en daarbij vermeld of we dit wel of niet meenemen met motivatie. De ideeën die we meenemen zijn uitgewerkt in hoofdstuk 6. Idee
Wel of niet mee + motivering
Organiseer een onlinemogelijkheid voor mensen die al vooruitlopen. Gebruik hun ervaringen om meer specifieke feedback te krijgen. En gebruik hun ervaringen om geïnteresseerden meer informatie te geven.
Hier gaan we mee door. De eerste sessie die tijdens het participatietraject is georganiseerd verliep heel goed. Daar diverse mensen is al gevraagd om een vervolg. Dat gaan we structureel faciliteren en organiseren.
Biedt een warmtescan aan vanuit de gemeente
ECN biedt goedkope warmtescans aan. Daarnaast zijn er energiecoaches opgeleid die breed ingezet worden. Deze energiecoach komt op afspraak gratis bij je langs om met jou je huis door te lopen en te kijken wat er mogelijk is.
Richt een soort adviesbureau op vanuit de gemeente met onafhankelijk advies, of zorg in ieder geval voor onafhankelijke adviseurs. Koppel dit eventueel aan
Alle inwoners kunnen gebruik maken van het Drents Energieloket. Dit loket geeft gratis en onafhankelijk advies.
46
lokale partijen die de werkzaamheden kunnen uitvoeren. Laat goede voorbeelden zien in de gemeente zelf van In de uitwerkingsfase nemen we dit idee mee, in mensen die al bezig zijn en hun ervaringen delen (bijvoorbeeld een open huizen route).
combinatie met de online kennisuitwisseling. Omdat in grote aantallen bij elkaar langskomen is dit op dit moment (i.v.m. Covid-19) geen verstandige optie is. Zodra dit wel weer kan, gaan we hier vorm aan geven.
Geef korting op de WOZ-waarde als gemeente wanneer mensen hun huis verduurzamen. Hoe duurzamer de woning hoe meer korting.
Deze suggestie nemen we niet mee. De WOZ is naar ons idee hier niet voor bedoeld. Wel proberen we zo goed mogelijk de landelijke en provinciale subsidies en leningen inzichtelijk te maken
3. Wanneer moet ik aan de slag? Of wat is het beste moment om aan de slag te gaan? Er leven veel vragen over wat het beste moment is om aan de slag te gaan en of de gemeente je kan verplichten. Als eerste: Nee de gemeente kan je niet verplichten. Wel willen we als gemeente jou zo goed mogelijk ondersteunen als je stappen wilt gaan zetten om je huis te verduurzamen. Over wat het beste moment is en hoe je dat het beste organiseert leven onder inwoners verschillende ideeën. In de uitwerkingsstrategie geven we twee sporen aan: 1. We starten in de energieke wijken en de pilotwijk; 2. We stimuleren en faciliteren particulieren die zelf al aan de slag willen in de hele gemeente, om zo ook aan te sluiten bij het natuurlijk moment van inwoners (denk bijvoorbeeld aan een verhuizing of verbouwing). Dat doen we door onafhankelijke informatie te verstrekken en te zorgen voor uitwisseling met goede voorbeelden uit de gemeente zelf. Voor beide sporen zijn pluspunten benoemd: Wijkaanpak •
Een wijkaanpak is prettig, je kunt dat samen dingen gaan organiseren of inkopen.
•
Bij een wijkaanpak is het goed om gelijk ook naar andere dingen (leefbaarheid) te kijken die spelen in de buurt. Kan je daar koppelingen mee maken? Dat zou goed zijn.
•
Bij een wijkaanpak is het misschien makkelijker om mensen mee te nemen in de ontwikkelingen.
Individueel •
Aansluiten bij het natuurlijke moment is fijn voor inwoners, want dan kan je aan de slag op het moment dat het jou het beste uit komt.
Op basis van deze inzichten gaan we nadrukkelijk met beide sporen aan de slag. Dat lees je ook terug in hoofdstuk 6. We starten zowel in de Energieke buurten als met een ondersteuningstraject voor ‘koplopers’ (de mensen die nu al willen, ongeacht waar ze wonen).
47
4. Een gedeelde zorg: hoe bereiken we zo veel mogelijk mensen? De aanwezigen tijdens de participatierondes zijn veelal mensen die al geïnteresseerd zijn. Bij hen leeft, net als bij ons, de vraag: Hoe bereiken we zo veel mogelijk mensen? Vooral ook de jongeren, de mensen die wat ouder zijn of mensen die geen interesse hierin hebben. Die zorg/vraag delen we. We hebben geen pasklaar antwoord, maar zetten wel een aantal richtingen uit waarmee wij denken dat we langzaam maar zeker de aandacht voor dit onderwerp kunnen laten groeien. Dat kunnen we alleen samen met de inwoners van Noordenveld. We zetten in ieder geval de volgende stappen: •
We informeren alle inwoners van de gemeente Noordenveld over de warmtevisie via de communicatiekanalen die we hebben (per post, via de krant, sociale media, onze nieuwsbrieven, website en via lokale nieuwssites). Maar we realiseren ons ook dat informeren lang niet altijd leidt tot beweging. Daarnaast zetten we ook de communicatiekanalen van onze partners (ECN, Enexis, woningcorporaties, ondernemers etc.)
•
In de Energieke wijken zetten we (samen met energiecoöperatie Noordseveld) volop in op actieve participatie van inwoners om deze beweging wel op gang te brengen.
•
We ondersteunen en faciliteren de ‘koplopers’ en proberen samen met hen een bron van inspiratie te vormen voor andere inwoners in Noordenveld. Inspiratie van de buren werkt altijd beter dan acties vanuit een gemeente. Het begint met een kleine sneeuwbal die we samen langzaam en zorgvuldig rollen, en die steeds groter wordt.
Een aantal ideeën die we meekregen tijdens de participatierondes en die we graag ter harte nemen: •
Maak gebruik van de plaatselijke nieuwssites, die worden goed gelezen.
•
Maak gebruik van sociale media
•
Als je communiceert, kies dan een pakkende titel.
•
Zet de netwerken die er al zijn goed in om mensen te bereiken (dorpsraad, sport en muziekverenigingen, energie coöperatie Noordseveld)
•
Maak het leuk! Het onderwerp is al moeilijk genoeg, zorg dat je het leuk en inspirerend maakt.
•
Blijf ook de voordelen en het comfort benadrukken, niet alleen het klimaat.
Aanvullingen op de genoemde alternatieven op aardgas •
Kunnen we houtstook als alternatief meenemen voor buitengebied?
•
Kunnen ook power-to-gas concepten meegenomen worden?
•
Is een warmte coöperatie iets voor ons; met op kleine schaal bijv. middentemperatuur uit de bodem?
•
Blijf innovatie stimuleren, ook in het eigen huis. Er zijn zo veel slimmigheidjes (warmtewisselaar voor apparaten die warmte afgeven bijvoorbeeld), blijf juist dat ook steunen.
48
Bijlage B Alternatieven voor aardgas (achtergrondinformatie) Om gebouwen te verwarmen met een alternatieve warmtebron zijn er kortweg 3 oplossingsrichtingen met daarbinnen meerdere varianten: duurzame gassen, warmtenetten of individuele oplossingen. Tot slot bestaat er de mogelijkheid om twee technieken te combineren, dat heet een hybride alternatief voor aardgas. Elke techniek maakt gebruik van andere bronnen en heeft unieke eigenschappen die bepalen waar welke techniek in te zetten is. B.1 Alternatieve gassen In veel wijken zal het gasnet nog wel even blijven liggen. Wanneer gekozen wordt om het bestaande gasnet te laten liggen is het van belang om duidelijkheid te geven aan vastgoedeigenaren voor hoelang dit nog het geval is. Hierdoor krijgen eigenaren de tijd om de noodzakelijke maatregelen te nemen. Als het gasnet voorlopig nog blijft liggen, dan kunnen de woningen of gebouwen verwarmd worden met individuele HR-ketels. Ook is het mogelijk om een hybride warmtepomp te plaatsen naast de HRketel om het gasgebruik te beperken (tot wel 80%). De voorwaarde is wel dat de woning een basisisolatieniveau (label B) bereikt heeft, zodat de warmtepomp optimaal kan functioneren. Door het gasnet kan aardgas stromen. Ook is het mogelijk om groengas (biogas opgewerkt tot aardgaskwaliteit) door dit netwerk te laten stromen en op termijn misschien zelfs waterstof.
Voor waterstof is wel een andere verwarmingsketel benodigd. B.2 Collectieve warmtesystemen Collectieve warmtealternatieven zijn warmtesystemen waarbij meerdere panden/woningen zijn aangesloten op een centrale warmtevoorziening. De warmte of brandstof wordt via een warmte- of gasnet getransporteerd naar de individuele panden. In principe kan de temperatuur van de warmte laag (10-40°C) of hoog (>70°C) zijn, maar bij een lagetemperatuurwarmtebron zullen in veel gevallen extra technologieën (zoals een warmtepomp) nodig zijn om de warmte verder op te voeren. De aanleg van een warmtenet is niet eenvoudig. Het betekent namelijk dat de zowel de straat als privéterrein moet worden opengebroken en er daarbij rekening dient gehouden te worden met andere zaken in de ondergrond (riolering, elektriciteitsnet, drinkwaterleidingen, glasvezel, e.d.). Vooral in bestaande wijken met alle infrastructuur in de bodem is de aanleg van een warmtenet een uitdaging. In een nieuw te bouwen wijk is het in theorie eenvoudiger. Hoge- en middentemperatuurwarmtenetten In het algemeen duidt een collectief systeem op een hogetemperatuur(HT)- warmtenet. Voorbeelden van HT-bronnen zijn geothermie of restwarmte van de industrie en brandstoffen zoals (groen)gas en waterstof. Deze bronnen leveren warmte van voldoende temperatuur om direct een woning te verwarmen.
Bij temperaturen tussen de 40°C en 70°C in, kan de warmte direct worden ingezet voor het verwarmen panden. In een aantal gevallen is dan er nog wel een tweede technologie nodig om warm tapwater te leveren. Een andere optie is om middentemperatuur (MT)-(rest)warmte met een collectieve hogetemperatuur warmtepomp eerst centraal naar een hoge temperatuur te brengen en vervolgens alsnog via een warmtenet te transporteren. Bij deze hogetemperatuurbronnen is isolatie van de panden geen vereiste, maar rendabele isolatie wel gewenst om zoveel mogelijk energie te besparen. HT en MT zijn daarom uitermate geschikt voor oude panden waar het isoleren van de woning zeer kostbaar is. Een collectief warmtenet kan alleen daar worden toegepast waar de bebouwingsdichtheid hoog genoeg is. De kosten voor het plaatsen van het warmtenet lopen anders te hoog op. Daarnaast is bij hoogbouw/galerijflats een individuele oplossing zoals een lucht- of 49
bodemgekoppelde warmtepomp niet altijd een optie vanwege de beperkte ruimte rondom het pand of geluidsoverlast van de luchtwarmtepompen. Om deze reden is dan ook een collectief hogetemperatuursysteem vaak de meest geschikte keuze voor een oude dorps- of stadskern. Omdat hogetemperatuurbronnen echter vaak beperkt voor handen zijn, moet de gevraagde warmtecapaciteit eerst in kaart worden gebracht voor de hele gemeente (zie de bronnen in hoofdstuk 4.3). Lagetemperatuurwarmtenetten Voorbeelden van warmtebronnen voor collectieve systemen met lagetemperatuur (LT) zijn warmtekoudeopslag (WKO), riothermie en aquathermie. Dit zijn bronnen die warmte winnen uit de bodem,het riool- of oppervlaktewater. Vanwege de lage temperatuur van de bronnen moet de temperatuur op individueel of collectief niveau middels een warmtepomp omhoog gebracht worden naar ten minste 30°C. Bij deze vorm van collectieve warmtelevering is vergaande isolatie wel een vereiste. Het grootste nadeel van deze lagetemperatuurwarmtenetten is dat er relatief veel elektriciteit nodig is. De kosten van een dergelijke technologie kunnen hierdoor hoog oplopen. Voordeel is dat deze lagetemperatuurbronnen zich goed lenen voor kleinere warmtenetten van enkele honderden woningen, terwijl een hogetemperatuurbron zoals geothermie om minimaal 5000 woningen vraagt.
Voor LT-warmtevoorziening betekent dat het water een temperatuur van zo’n 40°C heeft. Omdat warm tapwater een hogere temperatuur nodig heeft, wordt een boosterwarmtepomp of een elektrische boiler gebruikt om het water verder op te warmen naar minimaal 62°C. Voor- en nadelen Geothermie Een groot voordeel van diepe geothermie is dat het een hoge temperatuur warmte oplevert. Zeker voor woningen die lastig (of kostbaar) te isoleren zijn is dat een groot voordeel. Het is een schone, zeer hernieuwbare warmtebron. Een nog onzeker voordeel is dat er diverse oude putten van de NAM in de gemeente liggen. De aanwezige kennis over de ondergrond kan in ieder geval benut worden. De kans dat de oude putten kunnen worden hergebruikt voor geothermie is waarschijnlijk laag, omdat de diameter van boorgaten niet overeenkomt. Het nieuw boren van dergelijke putten is zeer kostbaar, als (gedeeltelijk) hergebruik wel mogelijk is, zou dat een kostenvoordeel kunnen opleveren. Of deze putten ook daadwerkelijk voor productie gebruikt kunnen worden en wat dan de juridische en financiële consequenties zijn, moet onderwerp zijn van onderzoek. De vroegere gaswinning kan ook nadelig uitpakken. Door de grootschalige verzakkingen door aardbevingen heeft Noord-Nederland enige scepsis ontwikkeld ten opzichte van het gebruik van de ondergrond.
Sowieso zijn er grote onzekerheden over de relatie tussen geothermie en het vóórkomen van aardbevingen. Daarnaast is er nog de NAM-gasopslag waar rekening mee gehouden dient te worden. Deze opslag strekt zich uit als een langgerekt veld van het noordwesten naar het zuidoosten, van Nieuw-Roden via Langelo tot aan Norg. Ook als geothermie in combinatie met de oude NAM-putten geen optie blijkt te zijn, blijft geothermie een aantrekkelijke optie voor de gemeente Noordenveld die het onderzoeken waard is. Een nadeel van geothermie, zeker bij hoge temperatuur, is dat het een oplossing is die gepaard gaat met hoge begininvesteringen. Het (proef)boren kost veel geld en er moet een goed geïsoleerd warmtenet aangelegd worden. Dat is een grote operatie waarvan de aanleg veel tijd en geld kost. De kosten maken dat deze oplossing alleen rendabel is bij relatief hoge woningdichtheden, waar veel afnemers zijn, zodat kosten verdeeld kunnen worden. In de gemeente Noordenveld liggen op het vlak van geothermie een aantal mogelijke kansen (allereerst en vooral de hoge potentie in de ondergrond en daarnaast de oude NAM-putten), maar ook 50
een aantal nadelen (relatief lage woningdichtheid). Dat maakt dat nader onderzoek nodig is om te zien of geothermie -diep dan wel ondiep- daadwerkelijk een alternatief is voor aardgas in Roden, Norg en Nietap. Of geothermie een reële optie is, is onderzoek nodig naar de technische haalbaarheid, veiligheid, betaalbaarheid en draagvlak onder inwoners. B.3 Individuele warmtesystemen Individuele alternatieven zijn warmteleverende systemen die per pand worden toegepast. Voorbeelden zijn de warmtepomp waarbij de toevoer aan warmte afkomstig kan zijn uit de lucht, bodem(lus), riool, warmte- koudeopslag of oppervlaktewater. Daarnaast zijn houtgestookte ketels en zonneboilers ook (semi)-duurzame individuele warmte-opties. All-electric De individuele alternatieven met warmtepompen zijn opties waarbij de woning vergaand geïsoleerd moet worden, wil, in de wintermaanden, een bepaalde mate van comfort kunnen worden gegarandeerd. Bij laagtemperatuuroplossingen zal tevens de manier van warmteafgifte in de woning moeten worden aangepast, dit betekent ofwel convectoren, ofwel vloerverwarming (groter afgifte oppervlakte). Deze laagtemperatuur/all-electric opties lenen zich met name voor relatief nieuwe panden waarbij isoleren relatief ‘eenvoudig’ is.
Bij deze oplossingen moet opwek van groene stroom wel in acht worden genomen, omdat de warmtepompen relatief veel elektriciteit gebruiken ten opzichte van hoog- en middentemperatuuroplossingen. Bij luchtwarmtepompen wordt met behulp van elektriciteit warmte uit de buitenlucht gebruikt om daarmee het huis op te warmen. Nadeel is dat dit systeem juist in de koude wintermaanden niet zo efficiënt werkt. Bodemwarmtepompen in combinatie met warmte-koudeopslag (wko) is op dit punt een duurzamer alternatief. De bodem koelt in de winter namelijk minder sterk af en kan dus goed als energiebuffer fungeren. In de zomer pompt het systeem koud water op, in de winter warm water. Een warmtepomp op elektriciteit verhit dit water tot een temperatuur waarmee het huis kan worden verwarmd. Aardgasvrij maken met behulp van een warmtepomp vraagt diverse aanpassingen. Behalve goede isolatiemaatregelen is er binnen en buiten ruimte nodig voor het plaatsen van een warmtepomp en buffervat. De warmtepomp behoeft een eigen elektrische groep en er dient bekabeling te worden aangelegd tussen de warmtepomp en de meterkast. Daarnaast werkt de aansturing van een warmtepomp niet als die van een cv-ketel. Bewoners dienen daarvoor goed te worden geïnstrueerd.
Hybride warmtepomp Is het vergaand isoleren van een pand geen optie, omdat het pand oud is (en de kosten hoog oplopen en complexiteit groot is) dan kan de keuze worden gemaakt voor een hybride warmtepomp, waarbij er naast de warmtepomp een CV-ketel wordt geïnstalleerd. Met de CV-ketel kunnen de piekvragen met (duurzaam) gas worden ingevuld. Het pand blijft bij een hybride warmtepomp dus aangesloten op het gasnet.
51
Bijlage C Routekaart Noordenveld C.1 Roden C 1.1 Centraal Roden/buurt centrum Het centrum van Roden bestaat uit een mix van oude en nieuwe panden door elkaar; waarbij oude bebouwing slecht geïsoleerd is en daardoor een hoge warmtevraag heeft. De dichtheid van de panden in het centrum is hoog. Hierdoor is het centrum uitermate geschikt voor een warmtenet; dit warmtenet wordt bij voorkeur gevoed met een HT-bron, zoals geothermie. Onderzocht moet worden of dit haalbaar is. Indien geothermie geen optie blijkt is een te onderzoeken alternatieve oplossingsrichting een lagetemperatuur (LT)-warmtenet gevoed met restwarmte van de gemalen, het naastliggende bedrijventerrein en warmte uit de bodem (WKO). In 2020 moet het onderzoek worden opgestart naar de mogelijkheden van geothermie, vervolgens kan in 2022 gestart worden met engineering van het warmtenet (HT of LT) afhankelijk van het vooronderzoek. Waarna uiterlijk in 2024 een definitief go / no-go moment voor het warmtenet volgt. In onderstaande tabel is de routekaart voor het centrum van Roden in meer detail uitgewerkt: Kader Typering gebied
Omschrijving
•
Veel oude woningen en panden in centrum Roden.
•
Hoge woningdichtheid
•
Isolatiegraad verschilt.
Planning
Voorkeursrichting HT-warmtenet:
•
Er lijkt voldoende schaal aanwezig te zijn voor een rendabele businesscase voor de aanleg van een HTwarmtenet. Een belangrijke potentiële warmtebron voor
Onderzoek: 2021-2022
deze HT-warmte is geothermie.
•
•
Roden ligt in een geothermie-contour; het loont om op korte termijn te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn voor Voorbereiding: het onttrekken van deze warmte. Daarnaast is er al een 2022-2024 onderzoek van marktpartij gaande naar geothermie in de omgeving van Roden. Ingebruikname Potentiële boorplekken onderzoeken. In het onderzoek moeten aspecten als mogelijke schaalgrootte en risico’s die HT bron: 2030 hiermee gepaard kunnen gaan worden meegenomen.
• Alternatieve richting
Mogelijk met groengas gestookte centrale voor de eerste 4 á 6 jaar.
LT-warmtenet en/of individuele aanpak (isolatie, all-electric, hybride met groen gas): •
Indien zal blijken dat de aanleg van een HT-warmtenet geen optie is: onderzoek doen naar mogelijkheden voor de aanleg van een LT-warmtenet (met individuele HTwarmtepomp voor minder geïsoleerde panden).
•
Onderzoek richt zich op een open LT-warmtenet met als mogelijke bronnen: restwarmte van naastgelegen
Voorbereiding: 2022-2024
52
industrieterrein, de gemalen in Roden, aquathermie en WKO. • Koppelkansen
Hierbij moet per woningtype worden onderzocht wat de meest passende configuratie van technologieën is.
Sloop en nieuwbouw van woningen: •
In 2024 zal een definitief go/no-go moment zijn waarop besloten wordt of de aanleg van een HT- dan wel LTwarmtenet door kan gaan. Dit is een logisch moment gezien de geplande werkzaamheden voor sloop en nieuwbouw van 170 woningen in Roden door de woningcorporatie Woonborg. Centrumplan openbare ruimte: •
2024-2026
2020-2025
Plannen voor 2020-2025; 2000 m3 (water?)berging
C 1.2 Ring van Roden Grenzend aan het centrum vormen Middenveld, Hullenveld en de Bomenbuurt samen de zogenaamde Ring van Roden. De bebouwing stamt grotendeels uit de jaren ’60 en de warmtevraag is hiermee relatief hoog. De woningen in de Ring van Roden zijn met name rijwoningen; de woningdichtheid is hier voldoende om een collectieve warmteoplossing te kunnen realiseren. Er is echter geen voor de hand liggende bron aanwezig om dit warmtenet mee te voeden. Mogelijk ontstaat er later wel een kans om delen van de wijk aan te sluiten op het warmtenet dat mogelijk ontwikkeld wordt voor het centrum van Roden. In de Ring van Roden vinden diverse ontwikkelingen plaats: aan de Ceintuurbaan West staan grote sloop- en nieuwbouwontwikkelingen gepland van woningcorporatie Woonborg, en ook zijn er plannen/ontwikkelingen in de Bomenbuurt en de Noorderkroon (o.a. verzakkingen en aanpak van de openbare ruimte). In de wijk gaat dus het nodige gebeuren de komende jaren. Omdat er nu nog geen eenduidige oplossingsrichting is te bepalen is besloten om in deze wijk een ‘pilot’ te starten waarin de gemeente, de woningcorporaties en de netbeheerder samen op zoek gaan naar een goede aanpak. In onderstaand schema is de routekaart voor de ring van Roden verder uitgewerkt: Kader Typering gebied
Voorkeursrichting
Omschrijving
Planning
•
Veelal jaren ’60 woningen, met name 2/3 rijwoningen.
•
Bomenbuurt: verzakkingen bij de woningen door aardgaswinning.
•
Woningvoorraad: particuliere woningen en corporatiewoningen Woonborg.
•
? Het is nog onduidelijk welke technologie voor de Ring van Roden het meest passend is om van het aardgas te gaan. Isoleren is eerste stap. In overleg tussen partners zal een 2025 keuze gemaakt worden voor een voorkeursrichting voor corporatiewoningen en waar ook particulieren op aan kunnen haken. Er wordt een pilot gestart met onder meer Woonborg om in samenwerking de voorkeursrichting te bepalen.
53
Alternatieve richting
•
Als een collectieve oplossing niet mogelijk blijkt, dan blijft een individuele aanpak over (all-electric of hybride warmtepomp met duurzaam gas, afhankelijk van het woningtype).
Koppelkansen
•
Vanuit Woonborg staan er voor de periode 2024-2026 werkzaamheden op de planning; sloop en nieuwbouw van 170 woningen rondom Ceintuurbaan West.
• •
Ook zijn er plannen in rond het complex Noorderkroon.
2024-2026
Op diverse plaatsen (onder meer de Bomenbuurt) hebben gebouwen en infrastructuur last van de verzakkingsproblematiek. Vanuit veiligheidsoogpunt moeten deze gebieden aangepakt worden.
C 1.3 Roden West (Roderveld en De Hofsteden) Roden West bestaat uit een mix van woningtypologieën, van rijwoningen tot vrijstaande woningen. De hele wijk is gebouwd voor 1992 en heeft daarmee een matige isolatie. Voor deze wijk zijn geen specifieke warmtebronnen beschikbaar en daarmee ligt een collectieve oplossing niet voor de hand. Voor Roden West is dus een individuele oplossing nodig. Hierbij moet worden ingezet op gedragsverandering (besparen), het verbeteren van de gebouwisolatie (isolatie) en het aanpassen van de installatie: all-electric met lucht- of bodemwarmtepompen of evt. hybride afhankelijk van de isolatiegraad van de woning. Voor heel de wijk geldt dat er voor de timing van de overstap naar een andere warmtebron gezocht moet worden naar een natuurlijk (collectief) moment. Een alternatieve oplossing voor een deel van de wijk zou kunnen zijn een LT-warmtenet op basis van thermische energie uit oppervlaktewater. In combinatie met een WKO kan het oppervlaktewater van de Steenberger Loop voor de hieraan grenzende woningen een mogelijke warmtebron zijn. In onderstaand schema is de routekaart voor Roden West verder uitgewerkt: Kader Typering gebied
Omschrijving
•
Bebouwing relatief nieuw: 1970 – 1990.
•
Mix van woningtypologie: rijwoningen, 2 onder 1 kap en vrijstaande woningen.
•
Isolatiegraad van woningen is matig.
•
Totaal aantal woningen: 3050 (minus Vijfde Verloting).
•
Woningdichtheid: 1060/km2.
Planning
Voorkeursrichting Individuele aanpak (isolatie, all-electric, (tijdelijke) hybride met groen gas)::
Alternatieve richting
•
Besparen op energieverbruik;
•
Verbeteren gebouwisolatie;
•
Aanpassen installatie: Hybride warmtepomp en verduurzaming gasvoorziening of all-electric met lucht- of bodemwarmtepompen.
•
Voor het zuidelijk deel van Roden West geldt dat een LTwarmtenet o.b.v. oppervlaktewater de Loop (TEO) een alternatieve mogelijkheid kan zijn, in combinatie met een WKOsysteem. Onderzoek naar rentabiliteit en risico’s is nodig.
54
Koppelkansen
•
Een natuurlijk moment waarop de technologische maatregelen getroffen kunnen worden. In een groot deel van de woningen is de cv-ketel binnen een paar jaar aan vervanging toe.
20202050
•
Doelstelling formuleren: hoeveel woningen in 2030 aardgasloos moeten zijn.
2030
C 1.4 Noordenveld: nieuwbouw en jonge wijken In de gemeente Noordenveld zijn een aantal nieuwbouwontwikkelingen en recent gebouwde wijken. Alle nieuwbouwwijken worden sowieso niet meer aangesloten op het aardgasnetwerk. Alle woningen in jonge wijken (globaal bouwjaar na 1992) hebben een goede isolatiegraad (label B of hoger) en daardoor een lage warmtevraag. Dit gaat om bijvoorbeeld de wijken de Vijfde Verloting, Middenveld Zuid en Lange Streeken in Peize. Voor deze woningen geldt dat ze met weinig aanpassingen (weinig extra isolatie) over kunnen stappen op een all-electric oplossing. Om de overstap te maken moet een natuurlijk moment benut worden tussen nu en 2050; bijvoorbeeld bij de vervanging van een CV ketel, verbouwing of verhuizing. Wel is het verstandig om voor deze gebieden een doelstelling te formuleren hoeveel procent er in 2030 aardgasvrij moet zijn om te zorgen dat er voldoende voortgang wordt geboekt. Kader Typering gebied