2. Startnotitie Participatie Noordenveld 1.2.docx
Tekst van het document
CONCEPT Startnotitie Participatie gemeente Noordenveld 2022 Inleiding De gemeenteraad, het college en de organisatie van de gemeente Noordenveld willen echt werk gaan maken van participatie, zoals dat anno 2021 van groot belang is voor hoe een gemeente wordt bestuurd en de lokale samenleving op goede wijze wordt betrokken welke mee daardoor gestalte krijgt in haar ontwikkeling. Participatie is een wezenlijk onderdeel van een planvorming- en besluitvormingstraject dat daar om vraagt en geschikt voor is. Hoewel zeer belangrijk, vervangt participatie echter nimmer de finale besluitvorming zelf. Participatie vormt een belangrijk en zwaar meewegend onderdeel binnen het afwegingen kader. Het per traject verantwoordelijke bevoegde gezag binnen het gemeentebestuur, zal in principe ook het uiteindelijke besluit nemen. Bij grotere en meer kader-stellende zaken zal dat veelal de Gemeenteraad zijn. Het College van Burgemeester en Wethouders zal dat doorgaans zijn bij daartoe vanwege wetgeving aangewezen zaken of wanneer het daartoe is gemandateerd. Om goed van start te gaan met het werk maken van participatie is het van belang een aantal belangrijke zaken op een rij te zetten. Daartoe dienst deze startnotitie.
1. Bij aanvang 1.1. Geen eenduidig beeld over participatie Participatie lijkt tegenwoordig wel een toverwoord te zijn. Zowel vanuit de samenleving als de raad hoor je het veelvuldig voorbij komen. Maar hebben we allemaal hetzelfde beeld bij participatie? Wanneer voldoet het en wanneer niet? Zijn er spelregels die van belang zijn, die erbij horen en die het objectiveren? Wanneer is er voldoende aan participatie gedaan? Hoe geef je participatie vorm zodat iedereen in voldoende mate de mogelijkheid heeft om gehoord te worden en mee te denken? En doe je dit in zijn algemeenheid of per besluit? Wat doe je met de input die je hebt opgehaald en hoe weegt dit mee in de verdere besluitvorming? Heldere spelregels met zo mogelijk ruimte voor maatwerk kunnen helpen om meer duiding te geven aan dit veelomvattende begrip en om rollen en verantwoordelijkheden beter te borgen in de processen met betrekking tot participatie. 1.2. Het inwoners manifest Uit het inwonersmanifest “tegenstellingen overbruggen”, dat inhoudelijk is betrokken bij de opstelling van deze startnotitie, kwam o.m. naar voren dat participatie geen af te vinken agendapunt is maar de basis moet vormen voor een traject. Het is meer dan een verplichting vanuit wet- of regelgeving en mag niet blijven steken in het overhevelen van verantwoordelijkheden naar de inwoners.
Daarom is het noodzakelijk dat het participatief denken in de gemeentelijke organisatie zowel ambtelijk als bestuurlijk wordt ingebed en geborgd, door er structureel aandacht voor te vragen. Daarbij is het van belang dat er iemand hoog in de gemeentelijke organisatie verantwoordelijkheid voor draagt. Uiteindelijk is natuurlijk het politieke gemeentebestuur er in het besluitvormingsproces eindverantwoordelijk voor.
1.3.
Rekenkameronderzoek 1
De Rekenkamercommissie van de gemeente Noordenveld heeft onderzoek gedaan naar de wijze waarop de gemeente haar beleid ten aanzien van overheidsparticipatie in de praktijk heeft vormgegeven. In Noordenveld, zo wordt geconcludeerd, is aandacht voor overheidsparticipatie. Wel blijkt uit het onderzoek dat er in de Noordenveldse organisatie onduidelijkheid bestaat over de definitie van overheidsparticipatie. Uiteindelijk draait overheidsparticipatie om het feit dat de gemeente wil aansluiten op de samenleving. Het blijkt dat binnen het gemeentehuis beleidsmedewerkers vanuit voorzichtigheid proberen te voorkomen dat de gemeente de regie overneemt. Het risico daarvan is echter, aldus het rapport, dat de gemeente zich te afstandelijk of afwachtend opstelt. Verder ligt in de praktijk de nadruk op het al doende en vanuit de praktijk leren wat wel en wat niet werkt. Hierdoor ontstaat het risico dat waardevolle kennis en ervaring niet geborgd wordt in de organisatie. Bovendien bestaat het risico bij het al doende leren dat de raad onvoldoende wordt meegenomen in het proces. Daaraan zal aandacht moeten worden geschonken. Uit het Rekenkameronderzoek is ook gebleken dat de gemeenteraad een beperkte rol in participatietrajecten op zich neemt. Zo werden bijvoorbeeld vooraf geen belangrijke momenten benoemd waarop de raad betrokken zou worden.
Ook zijn er geen proceskaders vastgesteld door de raad. Natuurlijk is het goed dat raadsleden ruimte geven aan initiatiefnemers en los durven te laten. Tegelijkertijd blijft de raad - ook bij overheidsparticipatietrajecten - een rol als volksvertegenwoordiger, kadersteller en controleur houden. Daarom is het van belang dat er bewuste keuzes worden gemaakt over de invulling van deze rollen voordat een participatietraject wordt gestart. Ook is het van belang dat er goede afwegingen worden gemaakt voor de rolverdeling tussen raad, college en ambtelijke organisatie bij een specifiek project. Op dit moment bestaan er geen afspraken of spelregels voor de rolverdeling tussen raad en college waar het gaat om overheids-/inwonersparticipatie. Dit stuk wil daar richting aan geven. Overigens is in de nieuwe opzet van raadsvoorstellen al specifiek een onderdeel opgenomen voor de beschrijving en verantwoording m.b.t. participatie. Daarnaast zal een participatie verordening worden vastgesteld, om als kader te dienen voor het proces en de inhoud van toekomstige participatietrajecten. 1.4. Wat er nog meer speelt Is daar dan alles mee gezegd? Zeker niet. Om maar eens wat te benoemen, het volgende. De samenleving is zeer pluriform van aard. Daar past ook een pluriforme participatieve houding bij.
Door oog te hebben voor de verschillende vormen en dynamieken, kan flexibel ingespeeld worden op de energieke samenleving en kan daarin zoveel mogelijk maatwerk geleverd worden. Verder is participatie een begrip dat zich voortdurend verder ontwikkeld en een dynamisch karakter kent. Bijvoorbeeld het steeds meer opkomende en zich verder ontwikkelende ‘Uitdaagrecht’ (ook wel ‘Right to Challenge’ genoemd). Een ander voorbeeld is het belang van participatie binnen de kaders van de aanstaande Omgevingswet. Deze wet verplicht de raad participatietrajecten, die onder zijn reikwijdte vallen, actief te monitoren. De wet stelt niet een nieuwe trend m.b.t. participatie vast, maar integreert eerder het instrument participatie als een wezenlijk onderdeel en instrument om 2
het omgevingsbeleid veel meer een samenlevingszaak te maken. Omdat dit toch wel om enige nadere duiding en toelichting vraagt, is een bijlage (bijlage 1) daarover achter dit stuk toegevoegd. Ook is het van belang dat er duidelijke systematische en inhoudelijke proceskaders worden vastgesteld. Dat kan in zijn algemeenheid en zou ook bij elk proces apart kunnen gebeuren. Het werken met proceskaders betekent ook dat na afloop van een proces de raad naast de inhoudelijke resultaten aan de hand van de proceskaders het participatieproces kan evalueren. Bij de start van een participatieproces/traject is het van groot belang derhalve eerst het gewenste participatieproces te definiëren en zo nodig vast te stellen. Dat proces begint doorgaans met een initiatief / beleidsvoornemen / programmatisch idee / concept collegevoorstel / concept raadsvoorstel, waaruit (diverse) consequenties voortvloeien wanneer het tot uitvoering wordt gebracht. Daartoe zal in de tijd hiervoor en/of hierna een participatietraject worden doorlopen. Het moment van aanvang van het participatietraject hang o.m. van het type onderwerp en het meest geschikte inhoudelijke stadium af, maar bij voorkeur zo vroeg mogelijk. Het hiervoor beschrevene geldt zowel voor raad, college als organisatie, ook al trekken ze niet in alle processen samen of parallel op.
2. Vragen 2.1. Belangrijke vragen vooraf Om e.e.a. goed in beeld te kunnen brengen en te kunnen beschrijven, zijn de volgende, hierna beschreven (kern)vragen van belang. Deze vragen zullen adequaat moeten worden beantwoord en al de hieruit naar voren komende zaken zullen een plek moeten krijgen in het gehele proces om naar een afgewogen eindstuk en besluit te komen. Wat echter voorop staat in de vraagstelling en gedachtebepaling, is welk gewicht aan de uitkomsten zal worden gegeven. Dit is namelijk het primaire kader voor de overige vragen die gesteld worden en van groot belang voor de inhoud en het verloop van het hele proces. Vraag is of dit van tevoren duidelijk kan worden gesteld of juist niet? Het heeft alles met verwachtingen van de participanten te maken. Dat kan helder(der) worden door uit het hierna volgende een keuze te maken en benoemen en vast te stellen. Wat gebeurd er uiteindelijk met de opbrengst van het participatietraject; welk gewicht wordt eraan gegeven? a. Overnemen: de meest vergaande is het overnemen van de adviezen en conclusies uit het participatietraject. Vraag daarbij is: wordt alles overgenomen of alleen datgene waar een meerderheidsvoorkeur voor is? b. Zwaar wegen: een andere optie is dat de opbrengst als heel belangrijk en zwaarwegend wordt meegenomen en meegewogen in de verdere politieke oordeelsen besluitvorming. c.
Overwegen: een derde is het kale kennisnemen van de resultaten, waarbij wordt bekeken of en in welke mate zij worden meegenomen in de politieke besluitvorming. 3
De opgedane kennis en ervaring kan derhalve worden benut voor een verdere verbetering/optimalisering van het initiatief. d. Afspreken: nog een mogelijkheid is dat de gemeente, bewoners en betrokken organisaties de uitkomst van het participatieproces samen gaan omzetten in een convenant of samenwerkingsovereenkomst, waarin de gemaakte afspraken worden vastgelegd. e. Waarnemen: initiatiefnemer moet aantonen rekening te houden met ingebrachte belangen en wensen 2.2. Basisvragen Daarna zullen de volgende belangrijke vragen van een antwoord moeten worden voorzien om het proces op een adequate wijze te doorlopen. Wat willen we met het participatieproces ophalen? a. Belangen: inzicht welke bestaande belangen geraakt worden b. Wensen: inzicht in wensen t.a.v. toekomstige ontwikkeling c. Mogelijkheden om tegemoet te komen aan belangen en wensen d. Deskundigheid: beschikbare relevante kennis en ervaring e. Betrokkenheid en eigenaarschap creëren f. Draagvlak peilen g. Acceptatie bevorderen Wie willen we bij het participatieproces betrekken? a. Op basis van geografische afbakening b. Inhoudelijk belanghebbenden c. Inhoudelijk deskundigen d. Stemgerechtigde inwoners e. Inwoners onder de 18 f. Ondernemers die hier gevestigd zijn g. Inwoners individueel h. Georganiseerde verbanden / belangengroepen Wie is verantwoordelijk voor het participatieproces? a. De initiatiefnemer b.
De samenleving, wijk, buurt, … c. De gemeente
3. Keuzes 3.1. Onderliggende keuzes Zoals eerder beschreven is uit het rekenkameronderzoek gebleken dat de gemeenteraad, tot voor kort, een beperkte rol in participatietrajecten op zich neemt. Zo werden bijvoorbeeld vooraf geen belangrijke momenten benoemd waarop de raad betrokken zou worden. Ook zijn er geen proceskaders vastgesteld door de raad. Het is goed dat raadsleden ruimte geven aan initiatiefnemers en los durven te laten. Tegelijkertijd blijft de raad de bekende rollen als volksvertegenwoordiger, kadersteller en controleur houden. Daarom is het van belang dat er goede en bewuste keuzes worden 4
gemaakt over de invulling van deze rollen m.b.t. het te doorlopen traject. Ook is het van belang dat er goede afwegingen worden gemaakt ten aanzien van de rolverdeling tussen raad, college en ambtelijke organisatie bij een specifiek project. Directe betrokkenheid kan soms van belang zijn maar in andere gevallen juist enige afstand tot. Daarom is het beantwoorden van de hierna volgende vragen in het kader van de rol van de raad maar ook van het college van belang. Er zijn namelijk keuzes die voorafgaand voor met name de raad, maar ook voor het college onderliggend van belang zijn en meewegen. Middels welke democratische modus willen we de gemeente plaatsen en participatie een plek geven? a) Klassieke representatieve democratie: de uiteindelijke belangenafweging bij kaderstelling en besluitneming vindt plaats door het gemeentebestuur. Participatie dient om de beslissers optimaal inzicht te geven in belangen, wensen, relevante kennis, etc. b) Directe democratie: de belangenafweging en besluitneming vindt plaats door de direct betrokkenen op basis van meerderheidsvoorkeur, weliswaar binnen de kaders die door het gemeentebestuur zijn gesteld. Participatie dient dan met name om de kring van besluitnemers te optimaliseren. o
Diepe democratie: belangen en wensen van minderheden worden opgenomen in het voorstel waarover besluitneming plaatsvindt (via representatieve of directe democratie). Besluitnemers toetsen of rekening is gehouden met andere belangen. Participatie dient om belangen waarmee rekening te houden is, in te brengen. Deze vorm is derhalve een verdieping van a) of b) voornoemd.
3.2. Waar wordt naar gestreefd Omdat een project waarbij participatie van betekenis is ook te maken heeft met ambitie, iets willen bereiken, is het verder van belang welke houding de overheid wil aannemen. Dit geldt gedurende het gehele proces vanaf de eerste ideeën en schetsen tot en met de realisatie en evaluatie. Welke rol(len) van de overheid binnen de democratische samenleving weegt (wegen) voor de gemeente daarbij het zwaarst? Of is het streven naar een passende mix ervan en onderlinge balans juist van belang? Het gaat hierbij om de volgende rollen. a) De rechtmatige overheid: hierbij staan rechtszekerheid en voorspelbaarheid centraal. b) De presterende overheid: hierbij staan resultaat, realisatiekracht en tempo centraal. c) De netwerkende overheid: hierbij staat het zoeken naar partners en verbindingen centraal en is de gemeente actief maar niet per se leidend. d) De responsieve overheid: hierbij staan luisteren, inspelen op en aanpassen aan initiatieven en draagvlak in de samenleving centraal.
4. Raad en Raadsleden 5
4.1. Welke rol wil de raad hebben Ten slotte is van belang welke rol de raad voor zichzelf ziet weggelegd in welk deel van het participatietraject. Deze zal niet bij elk traject dezelfde zijn. Dit kan onder meer afhangen van de omvang en impact van een idee en te realiseren project, maar bijvoorbeeld ook van het morele gewicht dat er aan gegeven wordt. Niet elk plan heeft dezelfde impact en betekenis voor de gemeente en de raad moet zich terdege beseffen niet de rol van het college of de gemeentelijke organisatie te willen/moeten overnemen. De volgende deelaspecten van het traject kunnen daarbij onder ogen worden gezien. -
Het ontwerp van het participatieproces De inventarisatie van belangen, ideeën en wensen (om te komen tot beeldvorming) Het trechteren van input (om te kunnen komen tot oordeelsvorming – hierna verder uitgewerkt) Besluitvorming (deze laatste is het meest logisch – hierna verder uitgewerkt)
Welke rol wil de raad bij het trechteren van de input voor de beeldvorming en oordeelsvorming? a) Verantwoording vragen over hoe de inbreng vanuit de samenleving is verwerkt b) Verantwoording vragen over de gehanteerde criteria om te filteren c) Controleren of de inbreng vanuit de samenleving adequaat terugkomt in scenario’s en alternatieven d) Controleren of in het collegebesluit de opbrengsten van het participatietraject adequaat zijn meegenomen e) College adviseren op basis van de inbreng vanuit de samenleving f) Zelf voorstellen doen voor scenario’s of alternatieven op basis van de inbreng vanuit de samenleving Welke rol wilt de raad bij de besluitvorming? a) Een kader-stellend besluit nemen b) Het uitleggen van de uitkomst van de besluitvorming aan de samenleving 4.2. Welke rol wil het raadslid hebben Wanneer nagedacht wordt over de rol van de raad is vanzelfsprekend ook belangrijk dat gekeken wordt naar welke rol het individuele raadslid bij het deelnemen aan het participatieproces vervullen kan/zal. Ter afbakening dienen de volgende vragen.
Wat doet het individueel raadslid bij inspraakbijeenkomsten? a) gaat daarheen als toehoorder b) gaat daarheen als gespreksleider c) gaat daarheen om mee te praten en niet-aanwezige belangen te vertegenwoordigen d) gaat daarheen om mee te praten en mijn visie in te brengen e) gaat daarheen om (zo nodig) de vraag en de kaders toe te lichten f) Onderliggende, belangrijke vraag bij deze vragen is: welke afspraken wil het raadslid hierover vooraf met de collega’s maken?
5. Tenslotte 6
Al het voorgaande overziend, is participatie toch vooral eerst het beantwoorden en beantwoord krijgen van vragen voordat überhaupt begonnen wordt aan een participatietraject. Is het daarom niet een goede gedachte één en ander voor een praktische uitvoering in een te doorlopen stroom- of stappenschema te gaan neerleggen, zodat het traject handzaam wordt gemaakt en de diverse stappen niet over het hoofd worden gezien? Een zelfde soort of hetzelfde schema zou dan de betrokken inwoners, instellingen en organisaties kunnen helpen in het proces mee te denken en/of mee te doen. Met deze notitie wil de gemeenteraad van Noordenveld een start maken om zo in samenspraak met college en organisatie te komen tot een volwaardig en hedendaags uit te voeren participatieproces, waarmee de Noordenveldse samenleving op een volwassen en moderne democratische wijze wordt gediend. Het officieel vastgestelde participatiebeleid van de gemeente Noordenveld wordt vastgelegd in een daartoe strekkende verordening.
Bronnen (geciteerd, geparafraseerd dan wel inhoudelijk er bij betrokken): Participatierapport Rekenkamercommissie Noordenveld Manifest Inwonerparticipatie Gemeente Noordenveld “Tegenstellingen overbruggen” Diverse informatie van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Presentatie Wagenaar en Hoes VNG, informatie en voorbeeldteksten Interne notitie gemeente Noordenveld Enkele artikelen uit Binnenlands Bestuur
7
Bijlage 1 (behorend bij Starnotitie Participatie, Gemeente Noordenveld. Bron: tekst en informatie van de VNG)
Participatie binnen de Omgevingswet De bedoeling van de Omgevingswet is om niet de regels, maar om de fysieke leefomgeving centraal te stellen. De regels vormen slechts het kader. Bij de Omgevingswet gaat het dus om een andere manier van werken en denken. Door minder en overzichtelijke regels, meer ruimte voor initiatieven en lokaal maatwerk worden overheden, inwoners en ondernemers aangespoord om open, samenhangend, flexibel, uitnodigend en innovatief aan de slag te gaan. In de Omgevingswet wordt uitgegaan van vertrouwen in initiatiefnemers, vertrouwen van de burger in de overheid en vertrouwen tussen overheden. De Omgevingswet wil bijdragen aan het herstel van vertrouwen in de overheid onder meer door het faciliteren van publieksparticipatie. Niet de juridische borging, maar een professionele en open houding wordt gezien als de garantie voor een goed participatieproces. Voor raadsleden is participatie een bijzonder belangrijk aandachtspunt. Niet alleen zijn zij als volksvertegenwoordiger nadrukkelijk de brug tussen de gemeente en de gemeenschap. De raad vertegenwoordigt de gehele bevolking (Gemeentewet, artikel 7) en komt dus op voor het algemeen belang. Raadsleden stellen regels vast met betrekking tot de wijze waarop inwoners, belanghebbenden en anderen bij de voorbereiding van gemeentelijk beleid worden betrokken (Gemeentewet, artikel 150.1).
Bij het zoeken naar balans tussen het benutten en het beschermen van de leefomgeving moeten raadsleden vaak afwegingen en keuzes maken die een grote impact hebben op inwoners. In deze toelichting kunt u meer lezen over participatie, wat er formeel is geregeld en hoe een en ander in de praktijk gaat werken. Dát het moet, niet hoe het moet Het begrip participatie wordt vaak in relatie tot de Omgevingswet genoemd. Het is belangrijk dat alle belangen en afwegingen op tafel komen om een integrale afweging mogelijk te maken. Ook is de verwachting dat door belanghebbenden vroegtijdig te betrekken bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving er meer draagvlak ontstaat voor initiatieven. Dat kan verder in het proces vertraging door juridische procedures in de realisatie voorkomen. In de wet is opgenomen dat participatie moet, maar niet hoe. Vanwege het belang van maatwerk is het participatieproces alleen in algemene bewoordingen in de wet opgenomen. Daarnaast beschikken gemeenten op grond van de Gemeentewet vaak over een eigen participatieverordening of -kader, waarin is aangegeven hoe de omgeving wordt betrokken bij besluitvorming over plannen, hoe zij daarvan op de hoogte wordt gesteld en op welke manier dit proces wordt verantwoord.
Ook de Algemene wet bestuursrecht (Awb) kent verplichtingen als het gaat om het meewegen van de belangen van belanghebbenden bij besluitvorming, hier gaat het om zienswijzen, bezwaar en beroep. In de Omgevingswet is daaraan toegevoegd dat “een ieder” moet kunnen reageren op en meedenken aan plannen, in plaats dus van alleen direct belanghebbenden. 8
Participatie (en vertrouwen) zoals opgenomen in de wetstekst De focus ligt op drie kerninstrumenten van de Omgevingswet: de omgevingsvisie, het omgevingsplan en de omgevingsvergunning. De raad is bevoegd om de eerste twee (visie en plan) vast te stellen. In de wetstekst van de Omgevingswet, en bijbehorende wetten, regelingen en besluiten, wordt participatie specifiek beschreven. In de Memorie van Toelichting op de Omgevingswet is nader uitgewerkt waarom participatie verplicht is, wie de participant is, wanneer participatie verplicht is en welke soorten “participatie” er zijn. Participatie is er in drie vormen: Kennisgeving: het bevoegd gezag beschrijft in de kennisgeving wie worden betrokken, waarover en wanneer; wat de rol is van het bevoegd gezag en de initiatiefnemer en waar meer informatie beschikbaar komt. Motiveringsplicht: het bevoegd gezag geeft bij het besluit aan hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen zijn betrokken bij de voorbereiding en wat de resultaten daarvan zijn. Aanvraagvereiste: de initiatiefnemer moet aangeven of, en zo ja hoe, hij participatie heeft vormgegeven en wat hij met het resultaat heeft gedaan. Het bevoegd gezag betrekt deze informatie bij de integrale belangenafweging. Participatie per kerninstrument Voor elk kerninstrument van de wet geldt een andere benadering.
In de volgende paragrafen wordt ingegaan op die kerninstrumenten: de omgevingsvisie, het omgevingsplan en de omgevingsvergunning. De omgevingsvisie is het brede en integrale kader dat in het omgevingsplan in regels wordt vertaald. Vervolgens wordt de omgevingsvergunning aan het omgevingsplan getoetst. Het spreekt voor zich dat de invulling van deze kerninstrumenten (ook met betrekking tot participatie) consistent en congruent moet zijn, alles bij elkaar moet het dus kloppen. Omgevingsvisie: motiveringsplicht bij vaststelling In het kader van de omgevingsvisie wordt weleens gesproken over “vormvrije” participatie. Het klopt dat de vorm en wijze waarop een bestuursorgaan participatie voorafgaand aan de vaststelling van een omgevingsvisie (en programma’s) inricht niet wettelijk is geregeld. Dus de “hoe” vraag is niet beantwoord. Voor de omgevingsvisie geldt alleen een motiveringsplicht. Dat is verklaarbaar en heeft te maken met de aard van dit kerninstrument. Daarin worden de kwaliteit van en het voornemen voor de fysieke leefomgeving beschreven en uitgewerkt, de identiteit en de trends van de gemeente. Bovendien is de omgevingsvisie bindend voor de gemeente zelf. Het is dan niet meer dan logisch om de visie te maken in dialoog met inwoners, bedrijven, maatschappelijke partners en ketenpartners en vervolgens de 9
uitkomsten van het participatieproces te verwerken. De gemeente moet daarin ook kenbaar maken hoe alle participatie partners zijn betrokken bij de totstandkoming van visies (c.q. programma’s) en hoe zij hun mening hierover kenbaar hebben kunnen maken. De motivering kan bestaan uit de volgende onderdelen. Het exacte onderwerp van het participatieproces; het doel van de participatie; het niveau van de participatie, waarbij een gemotiveerde keuze wordt gemaakt uit: raadplegen, adviseren, coproduceren of meebeslissen; de inhoudelijke, financiële, procedurele en overige kaders voor de participatie en de wijze waarop deze kaders vooraf met de deelnemers worden gecommuniceerd; de schaal waarop het participatieproces speelt; wie de belanghebbenden zijn; of ook anderen dan belanghebbenden aan het proces kunnen deelnemen; de wijze en het tijdstip waarop de deelnemers hun inbreng kunnen leveren; de wijze waarop het bestuursorgaan communiceert over de inrichting en inhoud van het participatieproces; de wijze en het tijdstip waarop het bestuursorgaan reageert op de uitkomsten van het participatieproces; de begroting van de kosten van het participatieproces. De manier waarop participatie heeft plaatsgevonden en wat er uiteindelijk met de inbreng is gedaan maakt onderdeel uit van het besluit tot het vaststellen van de omgevingsvisie door de gemeenteraad.
Omgevingsplan: kennisgeving vooraf, motiveringsplicht bij besluitvorming De gemeente geeft bij de kennisgeving van het voornemen om een omgevingsplan vast te stellen aan hoe ze de participatie vormgeeft. Bij het uiteindelijk besluit wordt tevens beschreven hoe inwoners, bedrijven, maatschappelijke partners en ketenpartners zijn betrokken bij de voorbereiding en wat de resultaten daarvan zijn. Dat geldt voor de vaststelling van het omgevingsplan en ook later voor de actualisaties (geheel of gedeeltelijk) en wel in het zogenaamde “casco Omgevingsplan”. Het gaat daarbij over de regels voor participatie c.q. het verkrijgen van maatschappelijk draagvlak bij activiteiten. Door het opnemen van deze regels in het omgevingsplan kan de gemeenteraad (die bevoegd is om het omgevingsplan vast te stellen) beoordelen of participatie voldoende heeft plaatsgevonden. Het is mogelijk om gebiedsgericht het omgevingsplan in te vullen (dan wel te actualiseren). Dat maakt het mogelijk om te variëren in regels over participatie per gebied. Dit past in het streven naar meer bestuurlijke afwegingsruimte. Het is wel belangrijk om aan de voorkant van het proces duidelijkheid te geven en keuzes te maken met betrekking tot de bestuurlijke ruimte. Deze kunnen niet pas later en op basis van concrete initiatieven worden ingevuld. Dat zou tot onoverzichtelijke en onrechtvaardige situaties kunnen leiden.
Ook moet de gemeente ervoor waken dat de eisen die worden gesteld aan participatie door initiatiefnemers niet buitenproportioneel zijn. Omgevingsvergunning: vereist, maar geen weigeringsgrond op basis van aanvraagvereiste Met een omgevingsvergunning kunnen burgers, bedrijven en overheden toestemming vragen om activiteiten in de leefomgeving uit te voeren. In sommige gevallen kan een initiatiefnemer volstaan met het doen van alleen een melding voordat de activiteit mag worden uitgevoerd. Voor een aantal activiteiten kan toch een vergunning nodig zijn. Welke 10
activiteiten dat zijn, staat onder andere in het omgevingsplan. In die gevallen moet de initiatiefnemer een omgevingsvergunning aanvragen en stelt de gemeente beoordelingsregels (en dus geen algemene regels) vast om de aanvraag te kunnen toetsen. Bij activiteiten waarvoor er geen vergunningplicht is of waarvoor slechts een meldplicht geldt, is participatie niet noodzakelijk. Het is belangrijk voor onder meer de gemeenteraad om dit te beseffen. Door de nadruk die wordt gelegd op het belang van participatie en de rol van initiatiefnemers hierbij kan de indruk ontstaan dat bij elke activiteit participatie nodig is. Dus niet bij elke dakkapel of bomenkap is participatie nodig. De sleutel ligt bij de invulling van het omgevingsplan, omdat dat het toetsingskader is voor vergunningverlening. En daarboven de omgevingsvisie, waarin staat welke kant de gemeente op wil en welke ontwikkeling wel/niet wenselijk zijn. Zo hangen dus de drie hiervoor beschreven drie instrumenten samen. De gemeenteraad moet de samenhang tussen de instrumenten niet uit het oog verliezen. Voor activiteiten die binnen het omgevingsplan vallen en waar een vergunning voor nodig is, moet de gemeente van tevoren beslissen of er altijd moet worden geparticipeerd en hoe dat wordt getoetst. Hierbij is participatie dus een vereiste die gekoppeld is aan de beoordeling van de aanvraag.
De initiatiefnemer is zelf verantwoordelijk om belanghebbenden te informeren en te betrekken. Hoe dat moet vormkrijgen is aan de initiatiefnemer zelf. Elke situatie (plek, omvang, context) vraagt om maatwerk. De gemeente kan spelregels opstellen om houvast te bieden aan initiatiefnemers. Ook kan de gemeente beschrijven wat volgens haar een goed participatieproces is en kan ze initiatiefnemers aansporen om daar rekening mee te houden. Het is echter niet mogelijk om initiatieven af te wijzen op grond van het participatie-criterium. Wel mag de gemeente om een toelichting of nadere informatie vragen en de inhoudelijke opbrengst van de participatie meewegen. Dan zijn er tot slot ook activiteiten die “buitenplans” zijn, dat wil zeggen dat ze volgens het omgevingsplan niet kunnen worden gerealiseerd omdat ze daarmee in strijd zijn. Toch kan het initiatief waardevol zijn. Het is immers niet altijd mogelijk om te voorspellen welke mogelijkheden er in de toekomst zullen komen. Ook verandert er in de loop van de jaren zoveel (maatschappelijk, economisch, ruimtelijk enz.) dat initiatieven lang niet altijd kunnen worden voorzien. Indien een dergelijk initiatief bij de gemeente wordt ingediend, kan het bevoegd gezag (het college van B&W) beoordelen of er alsnog medewerking aan kan worden verleend.
De gemeenteraad kan dan vooraf in het omgevingsplan activiteiten aanwijzen waarin participatie van en overleg met derden verplicht is. Ook voor deze door de gemeenteraad aan te wijzen gevallen geldt dat participatie vormvrij is. De initiatiefnemer is ook dan zelf verantwoordelijk voor het vormgeven van het participatietraject. Om dit proces te begeleiden kan de gemeente handvatten meegeven voor de verdere invulling daarvan. Wanneer participatie belangrijk is voor de raad, is het voor de raad goed om zich in dit aspect te verdiepen en daar keuzes in te maken.
11
Misverstanden rond participatie en omgevingswet Er zijn veel beelden en misverstanden rond participatie. Zo zijn er mensen die participatie als synoniem zien voor draagvlak. Dat is niet het geval. Initiatiefnemers en belanghebbenden kunnen het alsnog niet met elkaar eens zijn, ook na intensieve gesprekken en uitvoerige participatietrajecten. Belangen en uitgangsposities kunnen verschillend zijn. Naar elkaar luisteren betekent nog niet dat er een voor iedereen wenselijke en gedragen oplossing komt. Uiteindelijk moeten alle argumenten en belangen worden afgewogen en zal er een besluit volgen. Een ander misverstand is dat participatie verplicht is bij elk initiatief. Dat is niet altijd het geval. Wanneer initiatieven passen in de regels van het omgevingsplan kunnen ze gewoon doorgaan, zoals dat ook nu geldt voor initiatieven die passen in het bestemmingsplan. Wel geldt ook voor een ‘passend’ initiatief dat moet worden aangegeven bij de aanvraag of er aan participatie is gedaan en zo ja, hoe. Door helder te beschrijven in de omgevingsvisie en vervolgens in het omgevingsplan wat wenselijk en mogelijk is, is het ook duidelijk welke activiteiten passen en welke niet. Ook het beeld van participatie als een serie langdurige en intensieve gesprekken tussen initiatiefnemers en belanghebbenden (bijvoorbeeld de buren) is niet juist. Het hangt dus af van de situatie en de context.
Dat betekent overigens niet dat als iets mogelijk is en dus mag, dat daarmee omwonenden niet geraakt worden. Elke verandering kan tot onzekerheid en ongemak leiden. Goede verhoudingen en rekening houden met elkaar helpt om prettig samen te leven. Er zijn raadsleden die zich zorgen maken over het versnellen en vereenvoudigen van procedures (een van de doelen van de Omgevingswet). Ze zien daarin risico’s voor de positie en de rechten van belanghebbenden. Het is de bedoeling om belanghebbenden bij ingrijpende besluiten in een vroeg stadium te betrekken via de gebruikelijke zienswijzeprocedures en via participatie. De formele procedures (inspraak, beroep en bezwaar) worden beslist niet vervangen door participatie. Deze versterken en vullen elkaar aan. Door partijen meer aan de voorkant bij een bepaalde ontwikkeling te betrekken en het zogenaamde “vooroverleg” beter te benutten kan verderop in het proces snelheid worden gewonnen. Het “vooroverleg” en de formele procedures kunnen in dit opzicht worden gezien als communicerende vaten. De intentie is om door het omgevingsrecht overzichtelijker te maken en de procedures eenvoudiger, dat het voor eenieder duidelijk is wat wanneer wordt besloten en hoe zij daar invloed op kunnen uitoefenen.
12