1. Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld DEF
Tekst van het document
Nota Grondbeleid 2025
Gemeente Noordenveld 5 maart 2025
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V.
datum Pagina 1 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. Bolderweg 2 1332 AT Almere T 036-5300211 info@metafoor.nl www.metafoorro.nl
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Opdrachtgever: Datum: Status/Versie: Auteur(s):
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
Gemeente Noordenveld 5-3-2025 Definitief T. Vroom D. Grevelink P. Ürper
5-3-2025 Pagina 2 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Inhoudsopgave 1
Inleiding ............................................................................................................... 5 1.1
Kaders en context grondbeleid ..................................................................................... 5
1.2
Aanleiding .................................................................................................................... 5
1.3
Ambitie en doelstellingen gemeente Noordenveld ........................................................ 6
1.4
Doelstelling nota grondbeleid Noordenveld .................................................................. 6
1.5
Leeswijzer .................................................................................................................... 7
2
Ontwikkelingen in het grondbeleid ....................................................................... 8
3
Grondbeleid van de gemeente Noordenveld ......................................................... 9 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3
4
Actief.................................................................................................................................9 Faciliterend .......................................................................................................................9 Tussenvormen ................................................................................................................10
3.2
Grondbeleid Noordenveld .......................................................................................... 11
3.3
Afwegingskader beleidskeuze grondpolitiek................................................................ 12
3.3.1
Maatschappelijk- c.q. publiek belang van de ontwikkeling .............................................14
3.3.2 3.3.3 3.3.4
Eigendomssituatie en bereidheid markt .........................................................................14 Financiële impact en risico’s voor de gemeente .............................................................14 Beschikbare capaciteit ....................................................................................................15
Organisatie grondbeleid ..................................................................................... 16 4.1
5
Vormen van grondbeleid .............................................................................................. 9
Rolverdeling gemeenteraad en college........................................................................ 16
4.1.1
Gemeenteraad ................................................................................................................16
4.1.2 4.1.3 4.1.4
College ............................................................................................................................16 Ambtelijk apparaat .........................................................................................................16 Rapportages ....................................................................................................................16
Instrumenten grondbeleid .................................................................................. 18 5.1
Instrumenten bij actief grondpolitiek .......................................................................... 18
5.1.1
Verwerving: strategisch versus planmatig ......................................................................18
5.1.2 5.1.3
Instrumenten voor verwerving .......................................................................................18 Tijdelijk beheer ...............................................................................................................20
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 3 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
5.1.4
Uitgifte ............................................................................................................................21
5.1.5
Grondprijzen ...................................................................................................................22
5.2
Instrumenten bij faciliterende grondpolitiek ............................................................... 23
5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4
6
Kostenverhaal privaat- en publiekrechtelijk spoor .........................................................24 Financiële bijdragen ........................................................................................................24 Regels in omgevingsplan c.q. vergunning; ......................................................................25 Nadeelcompensatie ........................................................................................................26
Beheersing en verantwoording ........................................................................... 27 6.1.1 6.1.2 6.1.3 6.1.4 6.1.5
I.
Bouwgrond in exploitatie (BIE) - Grondexploitatie .........................................................27 Reserve grondexploitaties en weerstandsvermogen ......................................................28 Waardering grondposities ..............................................................................................29 Voorbereidingsbudgetten ...............................................................................................30 Bevoegdheden ................................................................................................................32
Bijlage 1: wet- en regelgeving ............................................................................. 33 Staatssteun ............................................................................................................................ 33 Aanbestedingswet .................................................................................................................. 33 Gelijkheidsbeginsel bij uitgifte ................................................................................................ 34 Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten ............................................... 34 Vennootschapsbelasting voor overheidsondernemingen ......................................................... 34 Omgevingswet en Aanvullingswet grondeigendom .................................................................. 34
II. Bijlage 2: Stellige uitspraken BBV ........................................................................ 36 III.
Bijlage 3: Bijlage belangrijkste artikelen bij verplicht kostenverhaal.................. 41
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 4 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
1
Inleiding
1.1
Kaders en context grondbeleid
In een nota grondbeleid worden de kaders geschetst waarbinnen de gemeente zich kan bewegen als het gaat om ruimtelijke vraagstukken. Een Nota Grondbeleid kan gezien worden als een gereedschapskist met instrumenten die ingezet kunnen worden om gemeentelijke ambities te behalen. Het grondbeleid is een vast onderdeel van de begroting en verantwoordingscyclus van de gemeente. In het Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV) is vastgelegd dat er zowel in de begroting als in de jaarrekening een aparte paragraaf over het grondbeleid moet worden opgenomen. De begroting schetst de financiële verwachtingen voor de komende jaren. Dit betekent dat in de begroting staat omschreven wat de gemeente wil bereiken, welke maatregelen de gemeente hiervoor gaat treffen en wat dit zal kosten. In de gemeentelijke jaarrekening legt het college financiële verantwoording af. Hierin worden de kosten en opbrengsten van het beleid en de voortgang uiteengezet, inclusief die van het grondbeleid. Hoewel de grondexploitatie een bron van inkomsten kan zijn voor gemeenten, zijn er ook situaties waarin grondexploitaties verlieslatend zijn met mogelijk aanzienlijke gevolgen voor de gemeentelijke begroting. Het is om deze reden van belang te omschrijven hoe het grondbeleid bijdraagt aan de realisatie van de gemeentelijke doelstellingen.
Daarom hebben de meeste gemeenten hun grondbeleid vastgelegd in een nota grondbeleid. In deze nota staat aangegeven welke vorm van grondbeleid de gemeente voorstaat, welke instrumenten het zal inzetten om de ruimtelijke doelstellingen te behalen en welke (financiële) consequenties dit (kan) hebben. De nota grondbeleid biedt duidelijke kaders voor de gemeenteraad, het college van burgemeester en wethouders, en de ambtelijke organisatie waardoor de gemeenteraad in staat wordt gesteld om haar kaderstellende rol in te vullen. Met de nota worden de uitgangspunten en mogelijkheden van grondbeleid vastgelegd. Op strategisch niveau wordt bepaald welke rollen de gemeente kan aannemen bij de voorbereiding en uitvoering van ruimtelijke plannen. Op tactisch niveau worden keuzes gemaakt over de inzet van grondbeleidsinstrumenten, afgestemd op de specifieke omstandigheden van elk project. Dit leidt tot richtlijnen voor de uitvoering van het grondbeleid op operationeel niveau.
1.2
Aanleiding
Grondbeleid is instrumenteel van aard, dat wil zeggen ondersteunend aan het ruimtelijk-, economisch- en financieel beleid van de gemeente Noordenveld en in lijn met de gemeentelijke visies en programma’s. Dit komt erop neer dat het beleid is om ander beleid te kunnen uitvoeren, en het efficiënt kunnen inzetten van de instrumenten. Voortdurend worden nieuwe wetten vastgesteld en wordt door jurisprudentie uitleg gegeven aan wet- en regelgeving die voor het gemeentelijk grondbeleid van belang is. Sinds de laatste vaststelling zijn de omstandigheden en wettelijke kaders veranderd, zowel centraal (wetgeving, jurisprudentie) als lokaal (beleid en ambities), waardoor de gemeente Noordenveld de wens heeft om de Nota Grondbeleid te actualiseren. Voor het wettelijke kader dat van toepassing is op het grondbeleid wordt verwezen naar bijlage I. Dit vormt aanleiding om in 2025 een nieuwe (geactualiseerde) beleidsnota inzake het gemeentelijk grondbeleid vast te stellen. De processen en de beleidskeuzes in deze Nota Grondbeleid sluiten aan bij bovenbedoeld wettelijk kader.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 5 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
1.3
Ambitie en doelstellingen gemeente Noordenveld
De gemeente kent verscheidende visies zoals een omgevingsvisie, bedrijventerreinenvisie en een woonvisie waarin de hoofdlijnen van de opgaven en daarop aansluitende ambities zijn vastgelegd. Voor het gros van de hierin opgenomen ambities is ruimte nodig. De ruimtelijke opgave van de gemeente Noordenveld voor de komende jaren vormt dan ook een belangrijk uitgangspunt voor de vast te leggen grondbeleidskaders. Hieronder wordt samengevat wat de (ruimtelijke) ambities van de gemeente zijn, die voortkomen uit deze visies. Voor de uitgebreide definitie van de doelen en ambities wordt verwezen naar de genoemde visiedocumenten. Ad 1. Omgevingsvisie Noordenveld De kernwaarden van Noordenveld zijn transparant, leefbaar, groen, ondernemend en duurzaam. Transparantie betekent duidelijkheid in bestuurlijke beslissingen. Leefbaarheid gaat over een prettig samenleven. Groen staat voor natuur, rust en ruimte. Ondernemerschap omvat recreatie, toerisme, middenstand en de agrarische sector. Duurzaamheid draait om het verantwoord omgaan met bronnen en ruimte. Ad 2. Bedrijventerreinenvisie Noordenveld 2024 In de bedrijventerreinenvisie presenteert de gemeente hoe de gemeente om wil gaan met de bedrijventerreinen in de gemeente. In deze visie worden de belangrijkste uitdagingen voor bestaande terreinen benoemd, evenals hoe de gemeente deze wil aanpakken in de periode tot 2040.
Daarmee geeft de visie ook richting aan het vestigingsbeleid van Noordenveld. Belangrijke aandachtspunten in de visie zijn: • Inzetten op energietransitie • Klimaatadaptief en een toekomstbestendige (werk)omgeving • Efficiënt ruimtegebruik (intensivering) • Ruimte voor circulaire economie • Basis op orde Ad 3. Woonvisie: Samen lukt het In de Woonvisie van de gemeente worden doelen gesteld met betrekking tot wonen in zowel kwalitatieve als kwantitatieve zin. Daarnaast wordt hieraan een ruimtelijk aspect toegevoegd door aan te geven welke ambities in welke kern waargemaakt moeten worden. De woonbehoefte is groot. De prioriteit van de woonvisie ligt bij bestaande initiatieven en sleutellocaties in de drie grote kernen. Om starten, doorstromen en instromen in Noordenveld mogelijk te maken, zijn er genoeg ontwikkellocaties nodig of panden om te herbestemmen: een plancapaciteit van 1.300 tot en met 2030. Voor het grootste deel van de woonvraag is een basisprogramma nodig met bekende vormen van wonen, verspreid over de dorpen. Ondertussen werkt de gemeente aan een passend programma in alle dorpen.
1.4
Doelstelling nota grondbeleid Noordenveld
De verschillende opgaven en ambities, die omschreven zijn in paragraaf 1.3, hebben een doorwerking op de grondpolitieke keuzes die in de gemeente gemaakt worden. Deze Nota Grondbeleid illustreert de afwegingsmogelijkheden om de ruimtelijke doelstellingen tot uitwerking te brengen en hiermee per ontwikkeling een afweging te kunnen maken voor het te voeren grondbeleid. Het grondbeleid is daarom geen doel op zich, maar staat ten dienste van de realisatie van de bestuurlijk gewenste ruimtelijke doelstellingen. Het grondbeleid stelt kaders voor alle beleidsdoelen met een ruimtelijke component, zoals het realiseren van woningen, bedrijventerreinen, commerciële
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 6 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
en maatschappelijke voorzieningen, maar ook het realiseren van groen, water en duurzaamheidsmaatregelen en energietransitie waarvoor fysieke ruimte noodzakelijk is.
1.5
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt stilgestaan bij de voornaamste wijzigingen die hebben plaatsgevonden met betrekking tot de gebiedsontwikkeling, sinds het vaststellen van de vorige nota grondbeleid. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de manier waarop grondpolitieke keuzes in de gemeente gemaakt worden. Daarbij wordt een toelichting gegeven op de verschillende vormen van grondbeleid. Daarnaast wordt in dit hoofdstuk een afwegingskader gepresenteerd als handvat voor grondpolitieke keuzes. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de verschillende rollen en verplichtingen binnen de gemeente, met betrekking tot het grondbeleid. In hoofdstuk 5 worden de instrumenten, behorend bij de vormen grondbeleid, toegelicht. Ten slotte worden in hoofdstuk 6 de uitgangspunten voor de beheersing en verantwoording van de verschillende ontwikkelingen uiteengezet.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 7 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
2
Ontwikkelingen in het grondbeleid
Sinds de vaststelling van de vorige Nota Grondbeleid hebben veel wijzigingen plaatsgevonden. In dit hoofdstuk worden enkele van deze wijzigingen toegelicht. Ad 1. Omgevingswet Per 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. In de Omgevingswet is een groot aantal wetten samengevoegd, waaronder de wetten met betrekking tot de (inrichting van de) fysieke leefomgeving. Overheden hebben beschikking over 6 ‘kerninstrumenten’: de omgevingsvisie, het programma, decentrale regels, algemene rijksregels, de omgevingsvergunning en het projectbesluit. Op gemeentelijk niveau wordt veelvuldig gebruik gemaakt van verschillende instrumenten die nu onderdeel zijn geworden van de Omgevingswet. Denk hierbij aan: • De vestiging van het voorkeursrecht, waarbij grondeigenaren verplicht worden gronden bij verkoop eerst aan de gemeente aan te bieden; • Onteigening, voor de verwervingen die minnelijk niet slagen; • Kostenverhaal, zodra de gemeente een faciliterende rol heeft bij private ontwikkelingen maar wel kostendrager is; • De gemeente kan gebiedsontwikkelingen sturen door middel van locatie-eisen (bijvoorbeeld faserings- en koppelingsregels, regels voor sociale woningbouw en middeldure huur en regels over situering en kwaliteit openbare voorzieningen). Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn deze instrumenten in meer of mindere mate gewijzigd.
Dit geeft aanleiding tot het actualiseren van het gemeentelijke grondbeleid. Ad 2. Gelijkheidsbeginsel bij gronduitgifte De Hoge Raad deed 26 november 2021 uitspraak met betrekking tot het gelijkheidsbeginsel bij gronduitgifte (in het zogenaamde Didam-arrest). De uitspraak gaat in op de manier waarop overheden marktpartijen moeten selecteren bij de verkoop van vastgoed. Indien er meerdere gegadigden zijn of kunnen worden verwacht, dient de gemeente de gelegenheid te bieden aan alle (potentiële) gegadigden om mee te dingen naar de aankoop van het desbetreffende vastgoed. Deze verplichting vloeit voort uit het gelijkheidsbeginsel en houdt in dat de gemeente de koper moet selecteren op basis van objectieve, toetsbare en redelijke criteria. Om deze gelijkheid te creëren dient de gemeente een passende mate van openbaarheid te verzekeren met betrekking tot de beschikbaarheid van het vastgoed, de selectieprocedure, het tijdschema en de toegepaste selectiecriteria. Uitzondering op het bieden van mededingingsruimte is mogelijk, indien bijvoorbeeld vooraf vaststaat of te verwachten is dat slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt. Ook dit moet toetsbaar zijn op grond van objectieve, toetsbare en redelijke criteria.
De gemeente dient in dergelijke gevallen het voornemen tot verkoop aan de betreffende partij op een dusdanige wijze openbaar te maken dat eenieder daarvan kennis kan nemen. In de basis betekent dit dus dat in beginsel één-op-één verkopen door de gemeente aan een marktpartij is uitgesloten. Ad 3. BBV 2023 In de notitie Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) zijn de regels opgenomen waaraan begrotingen en jaarrekeningen van gemeenten en provincies moeten voldoen. Sinds 2014 brengt de commissie BBV deze notitie uit. De laatste actualisatie heeft plaatsgevonden in december 2023, voorafgaand aan de inwerkingtreding van de Omgevingswet. In de Notitie Grondexploitaties van de commissie Bedrijfsvoering Auditing Decentrale Overheden (BADO, 2019) zijn richtlijnen specifiek voor grondexploitaties opgenomen. In deze notitie wordt stilgestaan bij het proces van gebiedsontwikkeling en hoe ontwikkelingen financieel verantwoord kunnen worden.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 8 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
3
Grondbeleid van de gemeente Noordenveld
Het grondbeleid geeft aan hoe de gemeente Noordenveld deelneemt aan de grondmarkt, welke instrumenten de gemeente daarbij (kan) inzetten en hoe de gemeente daar verantwoording over aflegt. De daadwerkelijke handelingen inzake grondtransacties en -ontwikkeling wordt grondpolitiek genoemd. Zoals in paragraaf 1.4 vermeld draagt het grondbeleid bij aan het behalen van doelen op andere beleidsterreinen.
3.1
Vormen van grondbeleid
In de basis zijn er daarbij twee hoofdvormen te onderscheiden: actief en faciliterend grondbeleid. In de praktijk lopen deze vormen in elkaar over en zijn er tussenvarianten denkbaar. Om deze reden zijn er drie verschillende vormen van grondbeleid te onderscheiden.
3.1.1
Actief
Bij actief grondbeleid neemt de gemeente de regie volledig in handen door grondposities in te nemen, dit door middel van aankoop van gronden (of ander vastgoed). Met het innemen van grondposities verzekert de gemeente zich van toekomstige ontwikkellocatie om de gewenste ruimtelijke ontwikkelingen tot uitvoering te brengen, en regie te behouden. Daarnaast kan de gemeente haar bestaande grondvoorraad aanwenden om ruimtelijke ontwikkelingen te verwezenlijken. Hierbij voert de gemeente de grondexploitatie geheel zelfstandig uit. Hierdoor heeft de gemeente zoveel mogelijk zeggenschap over de manier waarop een bepaald gebied ontwikkeld wordt, het tempo waarin dit gebeurt en het proces hoe de ontwikkeling tot stand komt. Door (een deel van) de grondexploitatie zelf te voeren, heeft de gemeente aanzienlijke invloed op zowel de kosten als de opbrengsten. De opbrengsten kunnen direct door de gemeente worden geïncasseerd, en bij een positief saldo kan dit worden aangewend voor de dekking van kosten of ter verevening van tekorten op andere locaties. Echter, het voeren van een grondexploitatie brengt ook financiële risico's met zich mee. Dit houdt in dat niet alleen eventuele meevallers ten gunste van de gemeente komen, maar dat ook tegenvallers volledig voor rekening van de gemeente zijn.
In tabel 1 worden de voor- en nadelen van het voeren van actief grondbeleid opgesomd: Voordelen Nadelen Maximale sturing op de ruimtelijke ontwikkelingen. Sturing op het bepalen, binnen de wettelijke kaders, van de samenwerkingspartners. Sterkere onderhandelingspositie bij gemeentelijk eigendom. Financiële baten komen ten goede aan de gemeente. Bestaande grondposities inzetten om ruimtelijke doelstellingen te verwezenlijken. Stelt de gemeente in staat om initiatieven te ontplooien die de markt niet oppakt.
Financiële risico’s zijn voor rekening van de gemeente. Financiële huishouding moet op orde zijn om te committeren aan actief grondbeleid. Vergt aanzienlijke ambtelijke capaciteit. Benodigde specialisten zijn vaak schaars.
Tabel 1: voor- en nadelen actief grondbeleid
3.1.2
Faciliterend
Bij faciliterend grondbeleid heeft de gemeente zelf geen grondpositie. Het initiatief voor een ruimtelijke ontwikkeling wordt overgelaten aan private partijen. De gemeente beperkt zich tot een faciliterende rol en stelt de kaders op waar ontwikkelende partijen zich aan dienen te houden. Het faciliteren betekent hoofdzakelijk dat de gemeente een planologisch besluit neemt, bepaalt waar, hoe en met welke kwaliteiten de openbare ruimte wordt ingericht of aangepast en bepaalt hoe
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 9 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
ander gemeentelijk beleid wordt verwezenlijkt. Financiële kansen en risico’s zijn dan ook grotendeels voor rekening van de marktpartij. De kosten die de gemeente maakt, worden bij de ontwikkelende partij verhaald middels een anterieure overeenkomst (privaatrecht) of via de kostenverhaalsregels als opgenomen in het Omgevingsplan (publiekrecht) zoals in paragraaf 5.2.1 wordt toegelicht. In tabel 2 worden de voor- en nadelen van het voeren van faciliterend grondbeleid opgesomd: Voordelen Nadelen (Financiële) risico’s liggen in mindere mate bij de gemeente, en grotendeels bij ontwikkelende partijen. Vereist in de regel minder ambtelijke capaciteit. Gemeente kan eisen stellen middels een privaatrechtelijke of publiekrechtelijke overeenkomst Voor sommige zaken kan de gemeente ook eisen stellen in het omgevingsplan (locatie-eisen) zodat ze in dat opzicht een goede onderhandelingspositie heeft.
Beperktere invloed op het project. De gemeente is beperkt tot het stellen van kaders. Financiële baten liggen bij de marktpartij. Het publiekrechtelijke kader kan flexibiliteit verliezen. Beperkte sturing op het tempo waarop ontwikkelingen opgepakt worden, ook als deze urgent zijn. Deze beperking kan wat verminderd worden door faserings- en koppelingsregels in het omgevingsplan op te nemen. Geen zekerheid of locatie überhaupt ontwikkeld gaat worden.
Tabel 2: voor- en nadelen actief grondbeleid
3.1.3
Tussenvormen
Bij een tussenvorm kiest de gemeente niet voor volledig actief of faciliterend grondbeleid, maar gaat de samenwerking aan met een (of meerdere) andere partij(en). Een samenwerkingsvorm kan worden beschouwd als een tussenvorm van actief en faciliterend grondbeleid. De meest voorkomende samenwerkingsvormen zijn: • Bouwclaimmodel; • Joint Venture; • Concessiemodel.
Figuur 1: Spectrum van actief- tot faciliterend grondbeleid
In figuur 1 zijn verschillende samenwerkingsvormen onderscheiden naar mate van gemeentelijke regie en risico’s. Hieronder worden deze modellen toegelicht:
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 10 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Ad 1. Bouwclaimmodel In het bouwclaim-model is het grondbezit volledig of gedeeltelijk in handen van private partijen. Gemeente en private partij(en) spreken af dat de gronden door de ontwikkelpartner in de huidige staat worden overgedragen (vaak tegen de prijs voor ruwe bouwgrond) aan de gemeente, in ruil voor het recht op afname van bouwrijpe kavels (de bouwclaim). De gemeente houdt de regie op de ontwikkeling en neemt het bouw- en woonrijp maken voor haar rekening en bekostigt deze werkzaamheden uit de verkoop van de bouwrijpe kavels aan de private partijen. Doordat de gemeente bouw- en woonrijp maakt en deze uitgaven bekostigd met de opbrengsten uit de uit te geven gronden, ligt het financiële risico van de grondexploitatie in dit geval bij de gemeente. Bij deze samenwerkingsvorm voert de gemeente de grondexploitatie. Ad 2. Joint venture model Bij deze vorm wordt samengewerkt met een (of meerdere) partner(s). Voor dit doel wordt een aparte rechtspersoon opgericht (de GEM – grondexploitatiemaatschappij), vaak in de vorm van een CV/BV. In een overeenkomst is geregeld wie welke werkzaamheden voor zijn/haar rekening neemt en hoe de kosten worden verdeeld. Overige zaken zoals fasering en inrichting van de openbare ruimte gebeurt ook in samenspraak.
Zowel de risico's als de zeggenschap worden bij deze samenwerkingsvorm - vaak op basis van een gelijkwaardig publiek en privaat aandeel - gedeeld tussen de gemeente en private partijen. Ad 3. Concessiemodel In een concessiemodel worden de gronden in huidige staat (‘as-is’) verkocht aan één of meerdere ontwikkelpartners. De gemeente formuleert enkele (globale) randvoorwaarden, zoals de eisen voor het te realiseren woningbouwprogramma en de inrichting van de openbare ruimte. Vervolgens selecteert zij een marktpartij door middel van een tenderprocedure. Deze ontwikkelpartners zijn verantwoordelijk voor het bouw- en woonrijp maken, evenals voor de ontwikkeling van het vastgoed. Na afronding van het project wordt de openbare ruimte overgedragen aan de gemeente. De risico's in de grondexploitatie (en bij de woningbouwontwikkeling) liggen bij deze samenwerkingsvorm volledig bij de private partij. Hierdoor ligt deze vorm dicht tegen het faciliterend grondbeleid aan.
3.2
Grondbeleid Noordenveld
Grondbeleid vergt maatwerk. Er is sprake van verschillende soorten locaties met ieder hun eigen specifieke kenmerken zoals eigendomssituatie. Om deze reden kijkt de gemeente Noordenveld per ontwikkeling of het wenselijk is om actief, faciliterend of in een tussenvorm grondbeleid te voeren. Dit wordt ook wel situationeel grondbeleid genoemd. Hierbij geldt als uitgangspunt: “faciliterend waar het kan en actief waar het nodig of gewenst is”. De gemeente maakt vooraf dus geen uitsluitende keuze over het te voeren grondbeleid. Dat betekent dat per gebiedsontwikkeling op grond van een brede afweging (zoals hierna omschreven) kan worden gekozen voor een actieve of faciliterende rol. Dit wordt grondpolitiek genoemd. Per project wordt op basis van afwegingscriteria de afweging gemaakt welke gemeentelijke rol het meest effectief is voor het bereiken van de gemeentelijke doelen en ambities. Dit gebeurt aan de hand van de afwegingscriteria zoals omschreven in paragraaf 3.3, en gevisualiseerd in figuur 2, om tot een keuze voor het te voeren grondbeleid te komen. Hoewel het afwegingskader als een basis dient voor de grondpolitiek, kunnen hieraan géén rechten worden ontleend. Beleidslijn: Situationeel grondbeleid De gemeente Noordenveld voert situationeel grondbeleid.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 11 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
3.3
Afwegingskader beleidskeuze grondpolitiek
Bij situationeel grondbeleid wordt per project een keuze gemaakt voor een bepaalde grondpolitiek, aan de hand van onderstaand afwegingskader, waarin de volgende afwegingscriteria een rol spelen: • Maatschappelijk c.q. publiek belang van de ontwikkeling (aan welke doelen wordt bijgedragen en wat is de prioriteit daarvan?): wordt bijgedragen aan de prioritaire doelen van de gemeente: ja of nee? En heeft de gemeente voor die belangen voldoende sturing via de publiekrechtelijke instrumenten? • Eigendomssituatie: is de grond eigendom van de gemeente: ja of nee? • Bereidheid markt: is de markt bereid om de ontwikkeling op te pakken: ja of nee? • Financiële impact voor de gemeente: is de financiële impact acceptabel te krijgen: ja of nee? • (Financiële) risico’s voor de gemeente; zijn de risico’s acceptabel: ja of nee? • Beschikbare capaciteit: heeft de gemeente genoeg en de juiste mensen beschikbaar: ja of nee? Deze criteria worden onder het afwegingskader verder toegelicht. Bovenstaande criteria zijn opgenomen in het afwegingskader (zie figuur 2). Het afwegingskader biedt een overzicht om op projectniveau een keuze voor een meer actieve of faciliterende rol te maken en te verantwoorden. Hoewel het afwegingskader de afwegingen als een ‘ja-nee’ beslissing neerzet, is de werkelijkheid van de gebiedsontwikkeling complex en weerbarstig.
Niettemin moet per gebiedsontwikkeling een keuze worden gemaakt en verantwoord. Het afwegingskader fungeert als een hulpmiddel om bij elke ontwikkeling op een eenduidige wijze tot besluitvorming te komen. De gemeente Noordenveld hanteert dit kader dan ook bij het maken van een dergelijke keuze.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 12 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Figuur 2: Afwegingskader
Beleidslijn: Afweging gemeentelijke rol in ontwikkelingen Per project wordt bepaald of er voor een (meer) actieve dan wel een (meer) faciliterende rol wordt gekozen. Het afwegingskader is hierbij een hulpmiddel.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 13 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
3.3.1
Maatschappelijk- c.q. publiek belang van de ontwikkeling
Wanneer een nieuw ruimtelijk initiatief zich voordoet, is een van de eerste afwegingen die plaats moet vinden: draagt deze ontwikkeling bij aan de belangen (lees: de gestelde ambities en doelen) van de maatschappij en de gemeente? Voorbeelden van stukken waarin dergelijke ambities en doelen worden omschreven zijn de gemeentelijke Omgevingsvisie, het Programma Duurzaamheid, de Bedrijvenvisie en de gemeentelijke Woonvisie met betrekking tot leefbaarheid en mate van betaalbaarheid. Deze afweging dient ook gemaakt te worden bij nieuwe, gemeentelijke initiatieven. De bijdrage aan de gemeentelijke ambities en doelen is dan in feite evident. Welke prioriteit de verschillende beleidsdoelen op het gebied van bijvoorbeeld wonen, werken en duurzaamheid hebben is iets waar ‘’grondbeleid niet over gaat’’. Welke doelen op specifieke locaties van belang zijn wordt bepaald op basis van onderzoek binnen de betreffende beleidsvelden.
3.3.2
Eigendomssituatie en bereidheid markt
Het volgende criterium wat onderzocht dient te worden is de eigendomssituatie binnen het betreffende projectgebied. Daarbij zijn verschillende startsituaties denkbaar. Sommige potentiële projectgebieden bevinden zich op gemeentelijk eigendom. Staan vervolgens de opvolgende inputfactoren ''op groen'' dan ligt een actieve rol voor de hand en kan de gemeente de ontwikkeling zelf oppakken. Dit is geen automatisme. De gemeente heeft hierin, gezien de eigendomspositie, een vrije keuze. Indien niet alle opvolgende inputfactoren ''op groen'' staan, kan een keuze bijvoorbeeld zijn alsnog een samenwerking te zoeken. De tegenhanger van de gemeentelijke eigendomspositie is die waarbij het eigendom volledig in handen is van een marktpartij die bereid en in staat is de door de gemeente gewenste ontwikkeling te realiseren (ook wel zelfrealisatierecht). In dergelijke situaties heeft de gemeente vaak een meer faciliterende rol. Als de marktpartij echter niet bereid of niet (volledig) in staat is om de gewenste ontwikkeling zelfstandig te realiseren, en bereid is de grond te verkopen, kan de gemeente ervoor kiezen de gronden van de marktpartij aan te kopen om zelf de regie te nemen. Diverse tussenvormen zijn mogelijk waarbij gemengde eigendomssituaties zich kunnen voordoen. Ook het type eigenaar kan verschillen.
Van professionele ontwikkelpartij met een wens het gebied te ontwikkelen en bereidheid om mee te denken hoe de ontwikkeling zo goed mogelijk kan bijdragen aan het behalen van gemeentelijke beleidsdoelen tot partijen die hun eigendom het liefst niet ontwikkeld zien worden. Indien er in die laatste situatie een groot belang is om het betreffende gebied te ontwikkelen, kan het onvermijdelijk zijn dat de gemeente op enige manier in een actieve rol de eigendom van de locatie probeert te verkrijgen. Samengevat: 1. Als een gewenste ontwikkeling proactief door de markt wordt opgepakt dan is er geen reden om als gemeente een actieve rol aan te nemen maar ligt een faciliterende rol meer voor de hand door het initiatief daar waar nodig te faciliteren. 2. Maar pakt de markt de ontwikkeling niet op, dan kan dit voor de gemeente een reden zijn om zelf een actieve(re) rol aan te nemen. Dit kan door de markt uit te nodigen ontwikkelingen op te pakken dan wel door zelf in een volledig actieve rol de beoogde/gewenste ontwikkelingen op te pakken mits uiteraard de overige inputfactoren daarbij ook “op groen” staan.
3.3.3
Financiële impact en risico’s voor de gemeente
In paragraaf 5.1.1 wordt toegelicht dat een actieve rol voor de gemeente doorgaans een groter beslag legt op de financiële middelen. Daarnaast betekent dit dat het (financiële) risico van de ontwikkeling tevens bij de gemeente ligt. Bij een faciliterende rol vallen zowel de investeringen als de
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 14 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
risico’s (grotendeels) aan de marktpartijen toe. Het is dus van belang inzicht te hebben in de financiële impact van een bepaalde gebiedsontwikkeling en om in kaart te brengen welke risico’s en kansen gemoeid zijn met deze ontwikkeling. Om een goed financieel beeld te krijgen van de ontwikkeling van een locatie inventariseert de gemeente de directe en indirecte effecten. Daartoe stelt de gemeente een (eerste) financiële haalbaarheidsanalyse op, in de vorm van een grondexploitatie. Vervolgens vindt de afweging plaats of deze financiële effecten acceptabel zijn. Lijken de financiële risico’s te groot in verhouding tot de te behalen doelen, dan kan dit een reden zijn om niet voor een actieve rol in de ontwikkeling te kiezen.
3.3.4
Beschikbare capaciteit
Om goed actief grondbeleid te kunnen voeren is het noodzaak dat er voldoende (ambtelijke) capaciteit, kennis en kunde aanwezig is en blijft. Ook voor faciliterend grondbeleid is bepaalde kennis en kunde benodigd. Ambtelijke dan wel externe capaciteit is dus voor zowel faciliterend als voor actief grondbeleid essentieel.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 15 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
4
Organisatie grondbeleid
Dit hoofdstuk beschrijft de organisatorische aspecten van het grondbeleid binnen de gemeente Noordenveld. Het behandelt de verdeling van taken en verantwoordelijkheden tussen het college en de gemeenteraad, evenals de rapportageprocedures en de manier waarop dit in de ambtelijke organisatie is ingebed.
4.1
Rolverdeling gemeenteraad en college
Binnen de door de gemeenteraad vastgestelde kaders voor het grondbeleid geeft het college uitvoering aan de realisatie van de beleidsambities. Voor het functioneren van het grondbeleid is het college eindverantwoordelijk. De daadwerkelijke uitvoering van het grondbeleid vindt plaats door het ambtelijk apparaat.
4.1.1
Gemeenteraad
De Nota Grondbeleid is voor de gemeenteraad het toetsingskader voor de uitvoering van het gemeentelijk grondbeleid. De raad heeft het budgetrecht en stelt budgetten beschikbaar, hetzij door het vaststellen van een voorbereidingskrediet of door de grondexploitatie vast te stellen. Met het vaststellen van de grondexploitatie stelt de raad impliciet budget beschikbaar voor het project, dat door het college gebruikt kan worden.
4.1.2
College
Het college heeft de bevoegdheid om privaatrechtelijke overeenkomsten te sluiten bij de uitvoering van het gemeentelijk grondbeleid en dient binnen de door de raad vastgestelde kaders te handelen. Afwijkingen van ondergeschikte punten worden jaarlijks verantwoord aan de raad via de paragraaf grondbeleid in de jaarrekening en de vertrouwelijke toelichting op de herziening van de grondexploitaties. Afwijkingen kunnen ook worden verantwoord via de toelichting bij de kadernota. In het uitzonderlijke geval dat er sprake is van majeure planinhoudelijke wijzigingen moeten door de raad de grondexploitatie opnieuw worden vastgesteld. Dit geldt eveneens voor wijzigingen met majeure negatieve financiële gevolgen of als een grondexploitatie negatief wordt. Binnen deze financiële kaders heeft het college de bevoegdheid om kosten te maken en overeenkomsten te sluiten.
4.1.3
Ambtelijk apparaat
Binnen de gemeente Noordenveld is geen sprake van een aparte entiteit ‘grondbedrijf’. De uitvoering is van de belangen is ondergebracht bij verschillende afdelingen. Het ambtelijk apparaat zorgt hierbij voor: • Het opstellen, bewaken en actualiseren van beleidsstukken die noodzakelijk zijn voor de (financiële) verantwoording van de ontwikkelingen van woningbouw en bedrijfsterreinen. • Het opstellen, actualiseren en bijhouden van grondexploitaties. • Het rapporteren over grondexploitaties naar college en raad. • Het verwerken van de financiële resultaten van de grondexploitaties in de begroting. • Het opstellen van de jaarrekening.
4.1.4
Rapportages
Een goede informatievoorziening is essentieel om als gemeenteraad de controlerende taak te kunnen uitvoeren. Grondbeleid gaat gepaard met vele geldstromen, waar bij een actievere
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 16 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
grondpolitiek de financiële risico’s verder (kunnen) toenemen. Grondbeleid vormt daarom een vast onderdeel van de begrotings- en verantwoordingscyclus van de gemeente. Het Besluit begroting en verantwoording (BBV) provincies en gemeenten geeft daarvoor het kader. Hierin is vastgelegd dat zowel in de begroting als in de jaarrekening een afzonderlijke paragraaf grondbeleid moet worden opgenomen. Deze paragraaf grondbeleid is het primaire instrument waarmee de raad wordt geïnformeerd over de financiën en risico van de ruimtelijk projecten. Daarnaast wordt de gemeenteraad geïnformeerd middels de uitgebreide vertrouwelijke toelichting op de jaarlijkse herziening van de grondexploitaties.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 17 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
5
Instrumenten grondbeleid
Het uitgangspunt van situationeel grondbeleid kan zich, aan de hand van het afwegingskader, vertalen in verschillende gewenste gemeentelijke rollen. Afhankelijk van die rol is de inzet van een bepaald instrumentarium uit de gereedschapskist nodig en/of wenselijk. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op die instrumenten.
5.1 5.1.1
Instrumenten bij actief grondpolitiek Verwerving: strategisch versus planmatig
Bij de keuze voor actief grondbeleid ligt de nadruk op het verwerven van gronden. Voor een effectief actief grondbeleid is het belangrijk dat de gemeente in een vroeg stadium de te ontwikkelen gronden in bezit krijgt. Dit voorkomt dat de aankoopprijs van de gronden stijgt of dat derden strategische grondposities innemen in het toekomstige ontwikkelingsgebied. Daarom is een daadkrachtig strategisch verwervingsbeleid noodzakelijk. Afhankelijk van de mate van concreetheid van de toekomstige ruimtelijke planontwikkelingen kunnen verschillende soorten verwervingen worden onderscheiden, namelijk: planmatige en strategische verwervingen. Ad 1. Planmatige verwervingen Planmatige verwervingen verwijzen naar het verwerven van onroerende zaken in plangebieden waarvoor de gemeenteraad al een grondexploitatie heeft vastgesteld. Verwervingen vinden binnen dit kader plaats. De basis voor verwervingen vormt altijd een taxatie. Beleidslijn: Planmatige verwervingen Planmatige verwervingen vinden plaats binnen de vastgestelde grondexploitatie.
Ad 2. Strategische verwervingen Strategische verwervingen daarentegen zijn gericht op het verwerven van gronden met het oog op toekomstige ontwikkelingen en mogelijkheden. Kenmerkend voor de strategische verwervingen is dat deze plaatsvinden in gebieden waaraan nog geen vastgestelde grondexploitatie met uitvoeringskrediet, planologisch kader of een visie ten grondslag ligt. Strategische verwervingen kunnen nodig zijn om: • Initiator te kunnen zijn van een toekomstig gewenste ontwikkeling; • Eventueel, afhankelijk van de verwervingsprijs, een haalbare businesscase op een ontwikkeling te kunnen genereren; • Te kunnen dienen als ruilobject om strategisch te kunnen inzetten voor mogelijk noodzakelijke verplaatsingen uit een andere gebiedsontwikkeling; • Mogelijk negatieve effecten van toekomstig verwachte ontwikkelingen tegen te gaan. Beleidslijn: Strategische verwervingen Strategische verwervingen vinden weloverwogen plaats, waarbij aan de hand van de inputfactoren uit het afwegingskader een strategische verwerving wordt getoetst en verantwoord.
5.1.2
Instrumenten voor verwerving
Ad 1. Minnelijke verwerving Er is sprake van een minnelijke aankoop wanneer de gemeente en een grondeigenaar op vrijwillige basis overeenstemming bereiken over de voorwaarden voor een eigendomsoverdracht naar de Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 18 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
gemeente. De gemeente en de grondeigenaar treden in onderhandeling over de aan- en verkoop en proberen op minnelijke basis overeenstemming te bereiken over de prijs en overige voorwaarden. Minnelijke aankopen omvatten ook overeenkomsten met marktpartijen. Beleidslijn: Minnelijke verwervingen Het uitgangspunt is om bij verwerving op vrijwillige basis tot overeenstemming te komen over de prijs en overige voorwaarden voor de overdracht van gronden en/of opstallen, om een onteigeningsprocedure te voorkomen.
Ad 2. Vestigen voorkeursrecht Het vestigen van een voorkeursrecht geeft de gemeente het eerste recht van koop. Wanneer een grondeigenaar zijn grond wil verkopen, moet de desbetreffende grondeigenaar deze grond eerst aanbieden aan de gemeente alvorens de markt op te gaan. De gemeente en de grondeigenaar moeten het dan vervolgens eens worden over de prijs en bijkomende verkoopvoorwaarden; er ontstaat geen aankoopplicht voor de gemeente. Het voorkeursrecht is een passief instrument: de eigenaar van de grond is alleen verplicht het perceel aan te bieden aan de gemeente indien hij zijn perceel wenst te verkopen. Een voorkeursrecht kan gevestigd worden op strategische gronden waarvan de verwachting is dat deze op termijn ontwikkeld gaan worden. Middels dit instrument kan de gemeente haar positie op de markt verstevigen en helpt het om grondspeculatie tegen te gaan. Het traject tot het vestigen van een voorkeursrecht kan daarbij parallel lopen aan een lopend onderhandelingstraject tot verwerving. Het vestigen van een voorkeursrecht is opportuun als de gemeente een meer actieve grondpolitiek op een bepaalde locatie wil voeren en het minnelijk verwerven van de gronden (nog) niet kansrijk acht. Beleidslijn: Vestigen voorkeursrecht De gemeente zet het instrument ‘voorkeursrecht’ in voor verwervingen op locaties waar de gemeente kiest voor een meer actieve grondpolitiek.
Ad 3. Onteigening Een onteigening is de grootste inbreuk op het eigendomsrecht. De gemeente heeft de mogelijkheid om een eigenaar zijn eigendomsrecht te ontnemen. Vanwege die vergaande inbreuk is er een zeer zorgvuldige procedure in de Omgevingswet vastgelegd. Uitgangspunt voor de gemeente is dat het voornemen tot onteigening vooraf wordt getoetst aan de wettelijke criteria van de aanwezigheid van: • Een belang van het ontwikkelen, gebruiken of beheren van de fysieke leefomgeving; • Noodzaak; • Urgentie. Eerst wordt geprobeerd het eigendom minnelijk te verwerven. Volgens het onteigeningsrecht wordt een beroep op zelfrealisatie formeel pas getoetst als de onteigeningsprocedure eenmaal loopt. Vooruitlopend daarop probeert de gemeente evenwel een inschatting te maken of er in die procedure terecht een beroep op zelfrealisatie gedaan kan worden. De gemeente beoordeelt dan of een eigenaar bereid is en in staat is de nieuwe bestemming zelf te realiseren, alles volgens de vorm van planuitvoering die de gemeente in het publieke belang gewenst acht. Onteigening is vaak een tijdrovend proces dat daarnaast de relatie met de eigenaar van de te onteigenen grond onder druk kan zetten.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 19 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Beleidslijn: Onteigening Voor de gemeente fungeert onteigening als het laatste middel. Zij houdt het instrument ‘onteigening’ achter de hand voor uitzonderingssituaties als minnelijke verwerving niet slaagt en verwerving noodzakelijk blijft.
Ad.4 Stedelijke kavelruil Stedelijke kavelruil betreft de ruil van gronden tussen eigenaren en wordt vaak gebruikt in combinatie met het verleggen van de kavelgrenzen. Hierdoor kunnen er bijvoorbeeld meer functionele kavelvormen ontstaan met het doel om toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen (bijvoorbeeld een nieuwe ontsluiting) mogelijk te maken of de ruimte optimaal te benutten. Situaties waarin het gebruik maken van stedelijke kavelruil mogelijk is zijn bijvoorbeeld: • Wanneer huidige kavelindeling een belemmering vormt om de gewenste bebouwing te verwezenlijken; • Wanneer ruil van gebouwen nodig is om verouderde gebieden of gebieden met leegstand een nieuwe toekomst te geven; • Wanneer uitruil tussen stedelijk- en landelijk gebied nodig is om leegstand van agrarische bedrijfsgebouwen te voorkomen. In deze regeling is het mogelijk om meerdere ruiltransacties samen te brengen in één overeenkomst. De kavelruilovereenkomst heeft een zakelijke werking door inschrijving ervan in de openbare registers. Dit houdt dan in dat de nieuwe eigenaren van het onroerend goed aan de overeenkomst gebonden zijn. Het beschermt ook de andere partijen tegen de overdracht van een zaak door een van de deelnemende partijen aan een derde, in de periode voordat de kavelruilakte bij de notaris is gepasseerd.
En het beschermt tegen de situatie waarin achteraf komt vast te staan dat één of meer van de partijen bij de overeenkomst geen eigenaar waren. Gemeentelijk geldt als uitgangspunt te allen tijde dat het minnelijk verwerven van gronden de voorkeur heeft. Hierbij kan tevens gebruik gemaakt worden van het voorkeursrecht om speculatie op gronden te voorkomen. Beleidslijn: Stedelijke kavelruil De gemeente maakt gebruik van stedelijke kavelruil als dit een efficiëntere werkwijze oplevert en / of dit bijdraagt aan de gemeentelijke ambities op het gebied van ontwikkelingen.
5.1.3
Tijdelijk beheer
Wanneer gronden of opstallen na verwerving niet onmiddellijk worden ontwikkeld, worden ze tijdelijk beheerd. Uitgangspunt is daarbij dat de grond/het vastgoed tijdig beschikbaar is indien nodig voor een gebiedsontwikkeling. De meest gangbare vorm die die de gemeente kan inzetten om dit te realiseren is een vorm van voortgezet gebruik. Ook pacht en verhuur kunnen aan de orde zijn. In de voorwaarden van de daartoe te sluiten overeenkomsten wordt nadrukkelijk rekening gehouden met het tijdig kunnen beschikken over de gronden/het vastgoed. Afhankelijk van de functie wordt een bijpassende vergoeding overeengekomen.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 20 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Beleidslijn: Tijdelijk beheer Per (exploitatie)gebied wordt de in dat geval beste wijze van beheer bepaald.
5.1.4
Uitgifte
Ad 1. Uitgifte in eigendom (verkoop) Gronduitgifte is een verzamelnaam voor de manier waarop de gemeente Noordenveld (bouw)gronden ter beschikking stelt aan particulieren en marktpartijen. Indien de gemeente zelf de gronduitgifte verzorgt, houdt de gemeente regie op de wijze waarop de gronden worden ingezet. Hoe er ontwikkeld gaat worden op deze gronden gebeurt conform de gemeentelijke voorwaarden en de huidige wet- en regelgeving. Uitgifte van gronden vindt waar nodig en mogelijk middels openbare selectieprocedure plaats. Uitgangspunt hierbij is dat te allen tijde gehandeld wordt conform het gelijkheidsbeginsel (zie bijlage I). Als de gemeente de eigendom van een perceel overdraagt, kan zij nog maar beperkt invloed houden op het gebruik daarvan. Privaatrechtelijke afspraken kunnen worden gemaakt over bijvoorbeeld zelfbewoning en antispeculatie, afhankelijk van de bestemming van de kavel. Voor alle categorieën van gebruik gelden de publiekrechtelijke kaders voor inrichting en bebouwing. Bij verkoop van kavels wordt de verkoopprijs situationeel bepaald. De wijze waarop per uitgifte de grondprijs tot stand komt is opgenomen in de Kadernota Grondprijzen. Voor de uitgifte van zogeheten snippergroen geldt separaat beleid. Beleidslijn: Uitgifte in eigendom Bij gronduitgifte is verkoop het uitgangspunt. Het volledig eigendom wordt daarmee overgedragen.
Verkoop van grond vindt plaats tegen marktconforme prijzen en conform de huidige wet- en regelgeving. In de koopovereenkomst kunnen verplichtingen opgenomen worden die gelden voor kopers en hun rechtsopvolgers
Ad 2. Uitgifte in erfpacht Bij erfpacht geeft de gemeente de grond in erfpacht uit, waarbij het eigendom van de grond in handen blijft van de gemeente (ook wel blooteigendom). De erfpachter krijgt het volledige genotsrecht over de onroerende zaak en betaalt hiervoor een vergoeding (canon). Dit is een percentage van de grondwaarde. Deze canon kan periodiek worden herzien, zowel het percentage als de grondwaarde zelf. Erfpacht biedt de gemeente meer sturingsmogelijkheden dan uitgifte in eigendom, doordat het eigendom in gemeentelijke handen blijft. Dit kan nuttig zijn bij bijzondere vormen van grondgebruik, zoals voor zonnevelden of specifieke woonvormen (flexwonen, tijdelijk wonen, tiny houses). Het beheer van erfpachtcontracten vraagt echter om ambtelijke capaciteit, zeker wanneer dit op kleine schaal wordt toegepast vanwege de administratieve last. Het toepassen van erfpacht vraagt om deze reden om een gedegen afweging. Ad 3. Recht van opstal Het vestigen van een recht van opstal maakt het mogelijk om in, op of boven een onroerende zaak een ander gebouw, werk of beplanting in eigendom te hebben. Hierdoor ontstaat een juridische scheiding tussen de ondergrond en hetgeen erop is (wordt) gebouwd. Dit wordt bijvoorbeeld toegepast bij de plaatsing van zendmasten. Bij het overeenkomen van een opstalrecht geldt in de basis een marktconforme vergoeding (retributie).
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 21 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
Beleidslijn: Uitgifte in erfpacht en/of vestigen recht van opstal Gronden voor gebiedsontwikkelingen worden in beginsel beperkt in erfpacht en/of opstal uitgegeven. Ad 4. Collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) Van CPO is sprake als een groep particulieren (georganiseerd in een vereniging of stichting) een ontwikkellocatie verwerft en gezamenlijk in eigen beheer met zelf gekozen partners, zonder winstoogmerk, een woningbouwproject ontwikkelt en realiseert. Bewoners hebben daarbij in het algemeen meer invloed en zeggenschap. Daarnaast kunnen er schaalvoordelen optreden die de kosten drukken. Het geven van gelegenheid tot het bereiken van dergelijke effecten is dan ook het uitgangspunt voor het gemeentelijk beleid. Beleidslijnen: Collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) De gemeente hanteert als uitgangspunt dat gronden in eigendom worden uitgegeven. In specifieke gevallen staat de gemeente echter open om gronden ook in erfpacht, opstalrecht of als Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) uit te geven
5.1.5
Grondprijzen
Om aan de vereisten van transparante en consequente grondprijspolitiek te voldoen wordt door de gemeenteraad iedere vier jaar een Kadernota grondprijzen vastgesteld waarin de uitgangspunten voor de manier waarop de gemeente Noordenveld de grondprijzen voor grond met verschillende bestemmingen en/of functies bepaald. De te hanteren grondprijzen worden opgenomen in de jaarlijks te actualiseren grondprijsbrief die door de gemeenteraad wordt vastgesteld bij de begroting. Het college van burgemeester en wethouders is bevoegd om de grondprijzen bij uitgifte vast te stellen, mits passend in het door de gemeenteraad vastgesteld kader. De grondprijsbrief vormt de basis voor het bepalen van de grondprijzen bij uitgifte. Beleidslijnen: Grondprijzen Per uitgifte vormt de grondprijsbrief de basis voor het bepalen van de grondprijzen bij uitgifte.
Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 22 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
5.2
Instrumenten bij faciliterende grondpolitiek
Daar waar de grondexploitatiekosten (zoals kosten van openbare voorzieningen en ambtelijke plankosten) bij actief grondbeleid verhaald worden door uitgifte van bouwrijpe grond (verdisconteerd in de prijs), zal de gemeente die kosten moeten verhalen op de betreffende private partijen als de gemeente gronden niet kan of wil verwerven. Voor het kostenverhaal maakt de gemeente dan gebruik van de mogelijkheden als opgenomen in de zogenaamde kostenverhaalsregeling van de Omgevingswet (afdeling 13.6 van de Omgevingswet). Een dergelijke kostenverhaalsregel is verplicht als voor de ontwikkellocatie het kostenverhaal niet is verzekerd in een anterieure overeenkomst en/of via gemeentelijke gronduitgifte. Het gaat hierbij om de kosten zoals opgenomen in de kostensoortenlijst. Dit zijn (onder andere) ambtelijke kosten (plankosten en kosten van voorbereiding en begeleiding), kosten van infrastructuur voor het plan zelf (binnenplanse kosten) en plan-overstijgende kosten (de zogenaamde bovenwijkse voorzieningen). Het verhalen van deze kosten wordt ook wel het reguliere kostenverhaal genoemd. Daarvan wordt dan onderscheiden het verkrijgen van financiële bijdragen aan de ontwikkeling van gebieden. Dit wordt afzonderlijk mogelijk gemaakt in de Omgevingswet (zie paragraaf 5.2.2).
Het reguliere kostenverhaal kan privaatrechtelijk worden geregeld door middel van een anterieure overeenkomst of publiekrechtelijk door middel van een kostenverhaalsregel in het omgevingsplan of in de vergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. Bij de kostenverhaalsregeling spelen de kosten van openbare voorzieningen (de inrichting van de openbare ruimte) een belangrijke rol. Het gaat daarbij om de aanleg van riolering, wegen, groenvoorzieningen, waterpartijen, speelplekken, e.d. Het komt regelmatig voor dat zulke openbare voorzieningen het belang van één ontwikkellocatie overstijgen. Dan wordt gesproken over bovenwijkse voorzieningen. Uitgangspunt is dat de kosten ervan naar evenredigheid (proportioneel) worden toegerekend aan de ontwikkellocaties als er een causaal verband is met die locaties en die locaties ervan profiteren, de zogenaamde PPT-criteria. Om te voldoen aan de PPT-criteria dient het kostenverhaal aan de volgende eisen te voldoen: • er dient sprake te zijn van Profijt: een nieuwbouwplan moet profijt ondervinden van de voorziening waarvoor een bijdrage wordt gevraagd; • daarnaast dient het plan naar rato van profijt bij te dragen (Proportionaliteit, meer profijt betekent een hogere bijdrage); • van Toerekenbaarheid is alleen aan de orde als de bovenwijkse voorziening (mede) vanwege het nieuwbouwplan wordt gerealiseerd.
Deze bovenwijkse kosten worden niet alleen aan private partijen toegerekend, maar ook aan de gemeente als zij (deels) eigenaar is van gronden binnen zo’n locatie. Daarnaast kunnen de kosten voor bovenwijkse voorzieningen bijna nooit volledig worden doorberekend aan nieuwbouwplannen, omdat bijna altijd ook bestaande bebouwing profijt gaat krijgen van een bovenwijkse voorziening. Voor het deel dat niet doorberekend kan worden aan een nieuwbouwplan dient de gemeente dekking in de eigen begroting te vinden. De berekening van de toe te rekenen kosten van bovenwijkse voorzieningen dient voor elk nieuwbouwplan opnieuw plaats te vinden, tenzij de gemeente een Nota Kostenverhaal (door gemeenteraad) of een Programma Kostenverhaal (door het college van burgemeester en wethouders) vaststelt, waarin toekomstige nieuwbouwplannen en bovenwijkse voorzieningen worden opgenomen en waarin een rekenmethodiek wordt vastgesteld. Voor bovenwijkse voorzieningen kunnen desgewenst fondsen worden gevormd. De instrumenten die kunnen worden ingezet bij faciliterend grondbeleid zijn: • Kostenverhaal privaat- en publiekrechtelijk spoor; • Financiële bijdrage; Metafoor Ruimtelijke Ontwikkeling B.V. i.o.v. Gemeente Noordenveld
5-3-2025 Pagina 23 van 44
Nota Grondbeleid 2025 Gemeente Noordenveld
• •
5.2.1
Regels in omgevingsplan c.q. vergunning; Nadeelcompensatie.
Kostenverhaal privaat- en publiekrechtelijk spoor
Ad 1. Kostenverhaal privaatrechtelijk spoor De gemeente en private partij sluiten vóór het vaststellen van een wijziging van het Omgevingsplan, danwel voor het verlenen van een vergunning voor buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA), een overeenkomst waarin het kostenverhaal is vastgelegd en verzekerd, de zogeheten anterieure overeenkomst. Een posterieure overeenkomst is ook mogelijk. De posterieure overeenkomst wordt gesloten nadat het omgevingsplan is vastgesteld of de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit is verleend. Bij deze overeenkomst is de bewegingsruimte beperkter, omdat er niet mag worden afgeweken van de vastgelegde regels voor kostenverhaal in het omgevingsplan of de kostenverhaalsvoorschriften uit de omgevingsvergunning. Deze regels bepalen de mate van onderhandelingsruimte die nog beschikbaar is. Wanneer het omgevingsplan bepalingen bevat over afdwingbare financiële bijdragen, worden deze afspraken opgenomen in de posterieure overeenkomst. Via anterieure spoor bestaat er meer vrijheid. Ad 2. Kostenverhaal publiekrechtelijk spoor Publiekrechtelijk kunnen door middel van een kostenverhaalsregel in het omgevingsplan of in de vergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit kosten worden verhaald.
Zo’n kostenverhaalsregel is verplicht als van de ontwikkellocatie niet voor alle uitgeefbare gronden een anterieure overeenkomst is gesloten, en dus het kostenverhaal niet voor alle uitgeefbare gronden verzekerd is. Doorgaans kunnen via de privaatrechtelijke weg meer kosten verhaald worden dan via de kostenverhaalsregeling, onder andere omdat via de privaatrechtelijke weg geen rekening hoeft te worden gehouden met macro-aftopping en de toepassing van de criteria profijt, proportionaliteit en toerekenbaarheid bij bovenwijkse voorzieningen. Waar mogelijk wordt dit privaatrechtelijk geregeld. Beleidslijnen: Kostenverhaal Uitgangspunt voor het kostenverhaal is om dat waar mogelijk privaatrechtelijk via een anterieure overeenkomst te regelen.
5.2.2
Financiële bijdragen
Naast het kostenverhaal kunnen financiële bijdragen bij initiatiefnemers in rekening gebracht worden. Anders dan bij kostenverhaal, waarvoor een wettelijke plicht geldt, is het verhaal van financiële bijdragen een mogelijkheid, het is facultatief. Het gaat hier om een financiële bijdrage voor kosten die niet op de kostensoortenlijst (Bijlage III) staan, maar waarvoor de gemeente Noordenveld toch een bijdrage van de ontwikkelende partij wil hebben. Tevens is het mogelijk om een bijdrage te vragen voor kosten die niet direct toerekenbaar zijn aan een gebiedsontwikkeling, maar waarvan de ontwikkeling wel profiteert. Bij een bijdrage aan de ontwikkeling van gebieden kan gedacht worden aan maatschappelijke belangrijke functies, zoals natuur, recreatie, waterberging en infrastructuur in een ander gebied dan het plangebied waaruit de bijdrage voldaan wordt. Wettelijk gezien moet er een functionele samenhang zijn met betalende ontwikkellocaties in de omgevingsvisie of een programma. Ook moet blijken dat de toekomstige exploitaties van derden voldoende ‘opbrengstcapaciteit’ hebben om een dergelijke bijdrage te kunnen leveren. Ondanks dat de financiële bijdrage niet verplicht is, zijn er categorieën gedefinieerd die afdwingbaar zijn bij het verlenen van medewerking aan een initiatief.