1. ASV 2022 concept.pdf
Tekst van het document
Oftewel: opdracht en subsidie sluiten elkaar uit. Toch blijkt dit onderscheid in de praktijk niet altijd even scherp te maken. ASV Noordenveld 2022
Pagina 18 van 24
Of er sprake is van subsidie of opdracht zal per geval moeten worden beoordeeld. Uit de memorie van toelichting (MvT) blijkt dat daarbij de volgende factoren aanknopingspunten bieden: a) De omvang van de financiële verstrekking in relatie tot de kostprijs. Als de betaling minder is dan de kostprijs, zal er sprake zijn van subsidie. b) De initiatiefnemer. Bij subsidierelaties ligt het initiatief meestal bij de subsidieontvanger. Subsidies worden immers in beginsel op aanvraag verstrekt. c) De aanwezigheid van eventuele markttransacties tussen de subsidieontvanger en derden. Bij de bekostiging van activiteiten waardoor producten of diensten aan derden worden geleverd is er sprake van subsidie. Maar ook na het nalopen van deze drie factoren kan het zijn dat er geen duidelijkheid is of het om subsidie of een opdracht gaat. Om diverse redenen is het relevant om helder te hebben of het al dan niet een subsidie betreft. Zo zullen ondernemers over de door aan hen gedane betalingen voor geleverde diensten BTW verschuldigd zijn, terwijl zij over aan hen verstrekte subsidies in beginsel geen BTW hoeven af te dragen. En mocht er zich een geschil voordoen, dan kan men in het geval van subsidieverstrekking naar de bestuursrechter stappen, terwijl men zich bij een opdracht moet wenden tot de civiele rechter.
Bij beleidsgestuurde contractfinanciering wordt vaak gekozen voor een subsidie waaraan een contract (uitvoeringsovereenkomst) verbonden is. Ook daar is het van belang dat het karakter van de grondslag van de verbintenis, namelijk de subsidierelatie, niet uit het oog wordt verloren. Ten slotte kan een overheid te maken krijgen met aanbestedingsregels of staatssteun. Het is van belang te beseffen dat de feitelijke situatie bepalend is of iets wordt aangemerkt als een onderscheid tussen de publiekrechtelijke subsidie en de privaatrechtelijke opdracht, subsidie of een opdracht: het naamkaartje, dat eraan hangt, speelt geen rol. Een gemeente dient waakzaam te zijn bij het opstellen van de subsidiebeschikking en moet voorkomen dat de verstrekking kan worden aangemerkt als betaling voor een opdracht. Het is daarom raadzaam om terughoudend te zijn met de mogelijkheid om in de aan de subsidiebeschikking gekoppelde uitvoeringsovereenkomst een verplichting tot nakoming op te nemen. Daarnaast is de kans minder groot dat de subsidie als opdracht wordt aangemerkt als niet de gehele activiteit wordt gesubsidieerd, maar slechts een gedeelte en er daarnaast een eigen bijdrage van de subsidieontvanger wordt gevraagd. 3.3
Subsidie en Europese staatssteunregels
Staatssteun is in principe verboden (artikel 107, eerste lid, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU)). Er is sprake van staatssteun als financiële steun aan een onderneming (subsidies, garanties, leningen, korting op de grondprijs, enzovoort.) voldoet aan de hierna volgende criteria uit het staatssteunverbod: a) Er is sprake van staats- (dat wil zeggen: overheids-) middelen die aan een onderneming worden verleend. Een onderneming is een entiteit die economische activiteiten verricht. Eenheden die uitsluitend een typische overheidstaak zonder economisch karakter verrichten (activiteiten van puur sociale aard of het uitoefenen van overheidsgezag), zijn geen ondernemingen. Steun aan burgers houdt geen staatssteun in, mits de steun niet indirect alsnog bij een onderneming terechtkomt; b) De steun geeft de onderneming een economisch voordeel dat niet via de normale commerciële weg zou zijn verkregen (non-marktconformiteit); c) De steun is selectief: deze geldt voor één of enkele ondernemingen, een specifieke sector of regio; d) De steun vervalst de mededinging (in potentie) en leidt of dreigt te leiden tot een ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer in Europa. Deze criteria zijn cumulatief. Als niet aan alle punten wordt voldaan, is er geen sprake van staatssteun.
Staatssteunregels zijn ook van toepassing op subsidies waarvoor geen wettelijke grondslag nodig is (zoals incidentele subsidies en subsidies op basis van een begrotingspost).
ASV Noordenveld 2022
Pagina 19 van 24
Als sprake is van staatssteun, maar een gemeente toch bepaalde activiteiten door middel van subsidie wil bevorderen omdat die goed aansluiten bij het beleid, is het vaak mogelijk om steun te verstrekken op basis van een vrijstelling. Als een vrijstelling niet mogelijk is, kan goedkeuring van de Europese Commissie worden verkregen via een formele melding. Regels hiervoor zijn uitgewerkt in het VWEU, vrijstellingsverordeningen, kaderregelingen, richtsnoeren en mededelingen. Kortweg kan hierover opgemerkt worden: - Steun die past onder de de-minimisverordening wordt niet beschouwd als staatssteun. - Veelgebruikte andere vrijstellingen zijn de algemene groepsvrijstellingsverordening (AGVV), de MKB-landbouwvrijstelling en de vrijstelling voor diensten van algemeen economisch belang. - Valt de subsidie niet binnen de reikwijdte van één van de vrijstellingen voor staatssteun, maar voldoet deze wel aan een nationaal kader van goedgekeurde steun, dan is de staatsteun toegestaan. Voorbeelden van dergelijke kaders zijn de Omnibus decentraal Regeling voor Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie (hierna: OO&I) en de nationale monumentenregeling. - Valt de subsidie niet binnen de reikwijdte van één van de vrijstellingen voor staatssteun of een nationaal kader, dan is hiervoor eerst goedkeuring van de Europese Commissie nodig.
Goedkeuring kan worden verkregen als de steun past onder een kaderregeling of richtsnoer. Voorbeelden zijn de Richtsnoeren voor milieusteun en de Kaderregeling voor OO&I. - Als de steun daar niet onder past, kan de Europese Commissie goedkeuring verlenen op basis van de uitzonderingen op het verbod uit artikel 107, tweede en derde lid, van het VWEU (o.a. steun voor cultuur). Essentieel in dit verband is de zogenaamde stand-still-bepaling van artikel 108, derde lid, van het VWEU: de voorgenomen steun mag niet tot uitvoering worden gebracht voordat de Europese Commissie deze heeft goedgekeurd. Doet de gemeente dit toch dan kan de Europese Commissie (als zij op basis van de haar door betrokkenen ter beschikking gestelde gegevens heeft vastgesteld dat – en waarom – de steun in strijd met artikel 107 van het VWEU en onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt is), in een beschikking tot de lidstaat terugvordering van verleende staatssteun gelasten, zelfs als dit tot faillissement van de begunstigde onderneming kan leiden. De lidstaat en, indien rechtstreeks en individueel geraakt, de gemeente en de begunstigde onderneming, kunnen tegen de beschikking van de Europese Commissie beroep instellen bij het Gerecht van Eerste Aanleg. De lidstaat dient de terugvorderingsplicht op basis van eigen rechtsregels neer te leggen bij de gemeente die steun verleende.
Terugvordering van de staatssteun kan ook door de concurrent (van de door de steunmaatregel begunstigde onderneming) worden gevorderd in een procedure voor de nationale rechter tegen de gemeente, los van wat de Europese Commissie in een dergelijk geval doet. Bij de toepassing van de stand-still-bepaling kan de nationale rechter bovendien schadevergoeding toekennen aan particulieren (zoals genoemde concurrent) die door de onrechtmatige staatssteun in hun belangen zijn geschaad. 4 4.1
Vermindering van administratieve en bestuurlijke lasten Het verminderen van de aanvraagvereisten
Om in aanmerking te komen voor subsidie moet er in de eerste plaats een aanvraag worden ingediend. En veel belangrijker: bij deze aanvraag moet een redelijke hoeveelheid begeleidende stukken worden gevoegd. Welke staat veelal vermeld op het aanvraagformulier (zie met betrekking tot het aanvraagformulier ook artikel 4:4 van de Awb). In de praktijk maken veel (vrijwilligers)organisaties, die niet altijd beschikken over deskundige kennis, gebruik van gemeentelijke subsidies. Belangrijk is om een goede verhouding te houden tussen opgevraagde stukken en daarmee de administratieve en het gevraagde subsidiebedrag. Het college kan zelf manieren vaststellen om de administratieve en bestuurlijke lasten samenhangend met subsidies terug te brengen. Te denken valt aan samenwerking met andere bestuursorganen waar de aanvrager ook een aanvraag voor subsidie heeft gedaan. Het ligt in de rede om bij de behandeling ASV Noordenveld 2022
Pagina 20 van 24
van de aanvragen, voor wat betreft de te verstrekken gegevens, aan te sluiten bij de procedure van dat bestuursorgaan aan wie de belangrijkste of grootste subsidie is gevraagd. Als het college subsidie verstrekt voor activiteiten die mede door andere bestuursorganen worden gesubsidieerd, kan het college afwijken van de bij of krachtens de Asv aan de subsidie te verbinden verplichtingen, voor zover dit wenselijk is met het oog op een goede afstemming met verplichtingen die de andere bestuursorganen opleggen, en voor zover daardoor het belang met het oog waarop die verplichtingen zouden moeten worden opgelegd, niet onevenredig wordt geschaad. Een andere vorm van vereenvoudiging kan gevonden worden door de gegevens die bij de eerste subsidieaanvraag van een aanvrager worden gevraagd ook te gebruiken bij een volgende subsidieaanvraag of bij een verlenging van de subsidieverlening van de aanvrager. Dit kan ook zo gebeuren bij de verantwoording van de verstrekte subsidies. Bijvoorbeeld, als de instelling verschillende subsidiestromen vanuit de gemeente ontvangt en/of met meerdere subsidieverstrekkers te maken heeft, kan wellicht gewerkt worden met één verantwoordingsdocument voor alle verantwoordingsverplichtingen gezamenlijk, voorzien van één controleverklaring. 4.2
Verantwoording en financieel beheer van subsidies
Naast het terugdringen van indieningvereisten is het ook mogelijk de administratieve en bestuurlijke lasten te verminderen door een aanpassing van de verantwoordingswijze van de subsidies en een aangepast financieel beheer van het subsidieproces. Elementen uit het subsidiekader van het Rijk kunnen in aangepaste vorm worden toegepast op het gemeentelijke subsidieproces en de gemeentelijke organisatie. Het uiteindelijke doel is dat de gemeentelijke procedures, daar waar mogelijk, aansluiten bij die op rijksniveau, zodat het zowel voor de burger als voor de verschillende overheden duidelijker en eenvoudiger wordt. 4.3
Standaardberekeningswijzen en eenduidige definities voor kostenbegrippen
Een subsidiebedrag kan op verschillende manieren worden bepaald. Er kan een vast bedrag per prestatie of activiteit worden gegeven, maar de subsidie kan ook bestaan uit een bijdrage in de kosten van de subsidiabele activiteiten. Zo komt het voor dat wordt uitgegaan van uurtarieven. Een uurtarief kan echter op verschillende wijzen worden berekend. Dit brengt hoge lasten met zich mee. Vooral de verschillende uitgangspunten en definities per subsidie ten aanzien van de subsidiabele kosten (bijvoorbeeld overheadkosten) leggen een grote (lasten)druk op de administratieve systemen van subsidieontvangers. 4.4
Verantwoordingsplicht
In de Asv van 2011 is er al voor gekozen om de omvang van de verantwoordingsverplichting te koppelen aan de hoogte van het subsidiebedrag. Bij de verstrekking van kleine subsidies aan bijvoorbeeld toneelverenigingen, muziekkorpsen of ouderenbonden loopt de gemeente slechts een beperkt financieel risico. Het subsidiebedrag is vaak niet zo hoog, terwijl de administratieve en bestuurlijke lasten naar verhouding vaak wel hoog zijn. Een andere wijze om de administratieve lasten te verminderen, is om subsidie voor langere tijd te verlenen; zo hoeft de aanvrager niet jaarlijks een aanvraag in te dienen. Daarnaast levert het de ambtenaar tijd en geld op, doordat hij niet iedere keer opnieuw de aanvragen moet beoordelen. In de beschikking tot verlening kan worden aangegeven aan welke tussentijdse verantwoordingseisen moet worden voldaan. Als een subsidie voor meerdere jaren wordt verstrekt ligt het voor de hand dat er tussentijds verantwoording wordt afgelegd. Het college kan bepalen welke gegevens het in een tussentijdse rapportage verlangt. Het ligt voor de hand om hier aan te sluiten bij de principes zoals die zijn opgesteld voor de eindverantwoording in het algemeen en niet meer te vragen dan strikt noodzakelijk.
ASV Noordenveld 2022
Pagina 21 van 24
In de Asv is ervoor gekozen dat de steekproefsgewijze controle zich richt op het aantonen dat de activiteiten waarvoor de subsidie is verleend zijn verricht en dat is voldaan aan de aan de subsidie verbonden verplichtingen. Hiertoe hoeft niet een gedetailleerd overzicht van inkomsten en uitgaven te worden bewaard, maar kan worden volstaan met het bewaren van een bewijs dat de activiteit heeft plaatsgevonden. Dat kan ook een foto van of een krantenartikel over bijvoorbeeld een gesubsidieerde bijeenkomst zijn. Voorgesteld wordt de per (boek)jaar verstrekte subsidies voor een periode van ten hoogste vier jaren te verstrekken. Na het verstrijken van die periode kan uiteraard opnieuw worden besloten een jaarlijkse subsidie te verstrekken. Voor de periode van vier jaar is gekozen omdat het een goede termijn lijkt om te bezien of eerder vastgestelde beleidsdoelen nog gelden en, zo ja, of die met de verstrekte subsidies worden gediend. Als deze subsidie voor langer dan drie jaar aan een instelling wordt verstrekt voor de uitvoering van dezelfde activiteit(en), ontstaat er een subsidierelatie zoals beschreven in artikel 4:51 van de Awb en dient bij weigering van de subsidie voor een nieuw tijdvak een redelijke termijn in acht te worden genomen. 5 5.1
Wijzigen of intrekken van subsidiebeschikkingen Inleiding
Afdeling 4.2.6 van de wet beschrijft de intrekking en wijziging van subsidiebeschikkingen; onder wijziging wordt hier verstaan de wijziging ten nadele van de subsidieontvanger. Indien de wettelijke regeling waarop de subsidie is gebaseerd zich daar niet tegen verzet, dan is wijziging ten voordele van de subsidieontvanger vrijwel altijd mogelijk. Deze wijziging is daarom niet verder geregeld. Een wijziging ten nadele van de ontvanger houdt in het algemeen een (gedeeltelijke) intrekking van de subsidie in. Voor het gemak wordt hierna daarom gesproken over intrekking. Het subsidierecht volgens de Awb onderscheidt twee vormen van intrekken: 1. de artikelen 4:48 en 4:49 geven de gemeente, als subsidieverstrekker, de bevoegdheid over te gaan tot intrekking van subsidiebeschikkingen met terugwerkende kracht. Dit kan dan bijvoorbeeld gaan om een sanctie op verwijtbaar gedrag van de subsidieontvanger. 2. artikel 4:50 gaat over de opzegging van de subsidie, de intrekking die is gericht op de toekomst. Meestal gaat het dan om een beleidswijziging, maar het kan ook zijn dat een subsidieontvanger niet langer voldoet aan de voorwaarden om voor subsidie in aanmerking te komen. 5.2
Intrekking van de subsidieverlening
Bij intrekking met terugwerkende kracht maken we onderscheid tussen intrekking van de subsidieverlening en intrekking van de subsidievaststelling. Bedacht moet worden dat het intrekken van een subsidiebeschikking (een gegeven begunstigende beschikking) in beginsel een inbreuk is op de rechtszekerheid van de subsidieontvanger. Intrekking van de subsidiebeschikking is daarom slechts mogelijk in de in de wet beschreven gevallen. Het gaat om het geval dat de subsidieverlening onjuist was en de subsidieontvanger dit wist of behoorde te weten, en drie gevallen die met elkaar overeenkomen dat zij in de risicosfeer van de subsidieontvanger liggen: de activiteit is niet (geheel) uitgevoerd, de subsidieverplichtingen zijn niet nagekomen of hij heeft onjuiste of onvolledige gegevens verstrekt: in deze gevallen kan de subsidieontvanger niet stellen dat zijn rechtszekerheid in het geding is. 5.3
Intrekking van de subsidievaststelling
De mogelijkheden om na subsidievaststelling tot intrekking over te gaan zijn beperkter dan van de subsidieverlening. Met de vaststelling van de subsidie wordt immers een relatie of een periode afgesloten. De vaststelling vindt in het algemeen achteraf plaats, het college heeft dan voldoende mogelijkheden gehad alles te toetsen. De rechtszekerheid verlangt dat dan de boeken worden gesloten, dat het subsidiedossier naar het archief gaat. ASV Noordenveld 2022
Pagina 22 van 24
Toch moet het in bijzondere gevallen mogelijk zijn ook na vaststelling tot intrekking over te gaan. De wet geeft drie gevallen waarin dit mogelijk is: 1. op grond van bij de vaststelling onbekende feiten of omstandigheden die aanleiding zouden zijn geweest om de subsidie lager vast te stellen; 2. indien de subsidievaststelling onjuist was en de ontvanger dit wist of behoorde te weten (een kennelijke vergissing van het bestuursorgaan); 3. wegens schending van na de vaststelling voortdurende verplichtingen. Met als aanvulling dat intrekking in ieder geval niet meer mogelijk is wanneer vijf jaren zijn verstreken sinds de bekendmaking van de vaststelling. 5.4
Intrekken dan wel beëindigen van lopende subsidiebeschikkingen
Op zich komt aan alles een eind, ook aan subsidies. Bij een subsidie voor een specifiek project gaat dat vanzelf: de subsidie wordt voor de duur van een project verstrekt en eindigt met dat project. Maar ook activiteiten die geen natuurlijk einde kennen komen voor subsidie in aanmerking. Dat betekent echter niet dat de gemeente een eenmaal verstrekte subsidie voor dergelijke activiteiten tot in het oneindige moet voortzetten: de gemeente moet haar beleid kunnen wijzigen. Dat kan betekenen dat een subsidie moet worden beëindigd of verminderd. Maar een subsidie die al jaren wordt verstrekt, kan niet van de een de op de andere dag worden verminderd of beëindigd. De rechtszekerheid verzet zich daartegen. Als vaststaat dat het college de subsidie zou kunnen weigeren als deze voor het eerst zou worden aangevraagd, komt de vraag aan de orde of de subsidie kan worden beëindigd. Dan komt de Awb om de hoek kijken en onderscheiden we twee situaties: de intrekking voor de toekomst van een lopende subsidiebeschikking (art. 4:50) en de weigering voor een nieuw subsidietijdvak (art. 4:51). Een tussentijdse intrekking van een lopende beschikking is in maar een beperkt aantal gevallen mogelijk. Dat heeft alles te maken met de rechtszekerheid. Art. 4:50 Awb noemt drie gevallen waarin tussentijdse intrekking of wijziging ten nadele van de ontvanger mogelijk is: 1.
als de subsidieverlening onjuist is; Het gaat hier om het geval dat de subsidieverlening onjuist is, maar de ontvanger dit niet kon weten. Wist hij dit wel, of behoorde hij dit weten, dan treedt het regime van artikel 4:48 in werking, dan is er immers géén gerechtvaardigd vertrouwen. 2. als veranderde omstandigheden of gewijzigde inzichten zich in overwegende mate tegen voortzetting van de subsidie verzetten; Het staat het college in beginsel vrij zijn beleid te wijzigen, maar voor het voortijdig terugkomen op een ondubbelzinnige toezegging moeten zwaarwegende redenen bestaan. 3. bij wettelijk voorschrift geregelde gevallen. Subsidieverleningen voor meer dan één begrotingsjaar komen niet veel voor, zelfs langlopende subsidies worden ieder jaar opnieuw verleend en vastgesteld. Als het college de subsidie met ingang van het volgende jaar wil beëindigen of verminderen, hoeft het dus niets in te trekken: volstaan kan worden met een afwijzing van de aanvraag voor het volgende jaar, of met de toewijzing daarvan tot een lager bedrag. Maar een subsidieontvanger die jaar na jaar subsidie ontvangt, vertrouwt op voortzetting daarvan ook al krijgt hij formeel telkens maar een aanspraak van één jaar.
De wetgever vindt dat dit vertrouwen enige bescherming verdient, een bescherming die overigens niet verder gaat dan dat de subsidiegever bij het beëindigen of verminderen van de subsidie een redelijke termijn in acht moet nemen. Wat een redelijke termijn is, is afhankelijk van de feiten en omstandigheden van elk geval; daarbij is zowel de verhouding tussen de korting en de gehele subsidie, als de verhouding tussen de korting en het totale budget van de subsidieontvanger van belang.
ASV Noordenveld 2022
Pagina 23 van 24
In het algemeen is het criterium dat de subsidieontvanger voldoende tijd moet krijgen om de maatregelen te nemen om de gevolgen van de beëindiging of vermindering op een behoorlijke wijze op te vangen. Overigens gaat de bescherming van art 4:51 niet zo ver, dat het college ook geldende wachtgeldverplichtingen moet garanderen. Op de duur en de omvang daarvan heeft de subsidiegever immers geen invloed. 5.5
Sanctiebeleid
In de Asv zijn geen bepalingen opgenomen over de werkwijze en procedures als subsidieontvangers zich niet houden aan de procedures en verplichtingen. De Awb geeft hiervoor voldoende handvatten. Bijvoorbeeld, als aanvragen niet tijdig of onvolledig worden ingediend, dient de subsidieontvanger een termijn gegund te worden waarbinnen de aanvraag kan worden aangevuld (artikel 4:5 van de Awb). Voldoet de aanvrager daar niet aan binnen de termijn, dan kan de gemeente de aanvraag buiten behandeling laten. Dat betekent dat de gemeente niet op de inhoudelijke merites van de aanvraag hoeft in te gaan. Of, als de aanvrager niet voldoet aan zijn verplichtingen kan de gemeente op grond van de artikelen 4:46 tot en met 4:50 van de Awb de subsidieverlening intrekken of wijzigen. Bij de te maken afweging zijn de ernst van de tekortkoming en de gevolgen van de verlaging voor de subsidieontvanger van belang.
ASV Noordenveld 2022
Pagina 24 van 24