Rapport Participatiekader Noardeast-Fryslan (concept versie 1.0)

Participatiekader Datum 12 mei 2021 versie 1.0

Colofon Opdrachtgever: Opdrachtnemer:

Rapport gegevens: Rapport: Opsteller: Versie: Datum: Vastgesteld: Door Datum Paraaf :

Gemeente Noardeast-Fryslân Postbus 13 9290 AA Kollum Tel. (0519) 29 88 88 inf o@noardeast-f ryslan.nl www.noardeast-f ryslan.nl

Directie/ Henk Verbunt Dirk Willems / Marcella Jansen

Participatiekader Werkgroep Participatie en Dienstverlening Implementatie Omgevingswet (Hoof dspoor) 1.0 12 mei 2021

1

Participatiekader Noardeast-Fryslân

Inhoudsopgave 1

INLEIDING

2

2

VISIE OP PARTICIPATIE EN PARTICIPATIENIVEAU

2

3 TOEGANKELIJKHEID PARTICIPATIE BIJ BELEIDSONTWIKKELING VAN DE GEMEENTE

3

4 EIGEN ROL GEMEENTE EN ROL INWONERS, MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES, BEDRIJVEN EN ANDERE OVERHEDEN BIJ PARTICIPATIE BURGERINITIATIEVEN

4

5

REPRESENTATIVITEIT EN VERTEGENWOORDIGING

5

6

BETREKKEN VAN INWONERS MET POTENTIËLE ACHTERSTANDSPOSITIE

5

7

OMGAAN MET BURGERINITIATIEVEN

5

8 GELIJKE INFORMATIEPOSITIE VAN DE OVERHEID, INITIATIEFNEMER(S), BURGERS, MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES.

6

9

GELIJKWAARDIG SPEELVELD

6

10

SERVICENIVEAU AAN PARTICIPANTEN EN INITIATIEFNEMERS

6

11

STIMULEREN PARTICIPATIE

6

12

HOE WORDT HET PARTICIPATIEPROCES GEWOGEN?

7

13

(PROCEDURE)STAPPEN PARTICIPATIEAANPAK

7

14

FINANCIËLE KADERS EN BUDGETTEN

8

15

VERSTERKEN ROL GEMEENTELIJKE ORGANISATIE

8

16

EVALUATIE EFFECT PARTICIPATIE EN VERBETERING

8

BRONNEN

9

2

1

Participatiekader Noardeast-Fryslân

Inleiding

Participatie is een belangrijke pijler onder de Omgevingswet. De Omgevingswet wil meer ruimte geven voor ideeën van initiatief nemers en voor lokale af wegingen. Daarin wegen de belangen van betrokkenen nadrukkelijk mee. Die betrokkenen doen mee en laten van zich horen: participatie. Gemeenten zijn verplicht participatiebeleid op te stellen. Participatie wordt toegepast bij alle kerninstrumenten van de Omgevingswet.1 Daarom hebben we vanuit het programma Implementatie Omgevingswet gewerkt aan kaders voor participatie. Maar het gaat wat ons betref t om het volledige speelveld van de relatie samenleving en overheid. De reikwijdte is daarmee breder dan alleen de Omgevingswet. We willen inwoners meer betrekken bij ons beleid. De af gelopen jaren hebben we al stappen gezet en doelen gef ormuleerd om te komen tot een ander samenspel tussen inwoner en gemeente. Er komen steeds meer initiatieven vanuit de samenleving. Eenvoudige, maar ook complexe. We willen daar op een goede manier mee omgaan. Een participatiekader en een daarop gebaseerd participatiebeleid kunnen daarbij helpen. Het participatiekader is de opmaat naar het participatiebeleid. De rijksoverheid heef t als hulpmiddel voor het ontwikkelen van participatiebeleid een aantal onderwerpen en vragen aangereikt. Deze onderwerpen hebben we als uitgangspunt genomen en uitgewerkt.

Dit heef t geleid tot dit concept gemeentelijke kader voor participatie. In de zin van de Omgevingswet, maar breder toepasbaar. We hebben gebruik gemaakt van inf ormatie en documenten die de gemeenten Noardeast -Fryslân en Dantumadiel al hebben over participatie. Verder leverde de website www.aandeslagmetd e omgevingswet.nl veel inf ormatie. En documenten over participatie van andere gemeenten die online beschikbaar zijn. Bijvoorbeeld het participatieplan van de gemeente de Bilt en het Participatiehandboek Groningen. Daar waar we verder in dit document spreken over ‘we’ bedoelen we de gemeente.

2

Visie op participatie en participatieniveau

De Omgevingswet zegt over participatie: ‘het in een vroegtijdig stadium betrekken van belanghebbenden [...] bij het proces van de besluitvorming over een project of activiteit’. Met belanghebbenden bedoelt de wet burgers, vertegenwoordigers van bedrijven, prof essionals van maatschappelijke organisaties en bestuurders van overheden. Een project of activiteit kan zowel vanuit de gemeente, of vanuit de samenleving worden opgestart. Participatie omvat alle manieren om onze burgers bij gemeentelijk beleid te betrekken. Dat kan op verschillende momenten: bij de voorbereiding van nieuw beleid , bij herziening van beleid, bij wettelijke inspraak, bij uitvoering van projecten. Bij een burgerinitiatief is participatie vanuit de samenleving ook van belang.

1 Omgevingsvisie, Omgevingsplan, Programma, Algemene Rijksregels, Omgevingsvergunning

3

Participatiekader Noardeast-Fryslân

Burgerinitiatieven vragen soms andere vormen van participatie dan gemeentebeleid. Participatie kan per situatie op een andere manier worden ingericht. Participatie kan leiden tot betere plannen, meer d raagvlak voor initiatieven, een vlottere besluitvorming en mogelijk minder procedures (bezwaar en beroep).

3

Toegankelijkheid participatie bij beleidsontwikkeling van de gemeente

We zetten in op meer invloed van onze inwoners. Zij mogen (moeten) meer regie pakken over zaken die te maken hebben met de leef baarheid in de omgeving. Als gemeente blijven we verantwoordelijk om de leef baarheid op peil te houden. Er zijn verschillende niveaus van betrokkenheid en interactieniveau. Welke aan de orde is zal verschillen per situatie.

PARTICIPATIELADDER Niveau Faciliteren

Kenmerken

Rolverdeling en relevantie

Autonomie bij de exteren partners, die zijn eigenaar van inhoud en proces.

Mede beslissen

Overheid en externe partners zijn samen, gelijkwaardig eigenaar van inhoud en proces.

Co-produceren

Gezamenlijk, gelijkwaardig eigenaarschap van inhoud. Partners hebben invloed op proces. Tweerichtingsverkeer, zenden en ontvangen, overheid volledig eigenaar van proces, externen mede-eigenaar van de inhoud Tweerichtingsverkeer, zenden en ontvangen, overheid volledig eigenaar van proces, externen hebben invloed op de inhoud. Eenrichtingsverkeer, overheid volledig eigenaar van inhoud en proces.

Overheid is voorwaardenscheppend. Externe partij heef t regie. relevant bij uitvoering door externen. Overheid is partner, externen zijn mede-eigenaar relevant bij besluitvorming of agendasetting. Overheid stelt kaders, externen zijn partner. relevant bij ontwikkelen gezamenlijke strategie. Overheid luistert, externen zijn adviseur. relevant bij agendasetting, verbeteren beleidskwaliteit of versterken draagvlak. Overheid wil toetsen, externen zijn klankbord. relevant bij evaluatie of toetsen draagvlak.

Advies vragen

Raadplegen

Informeren

Overheid is leidend, externen zijn toehoorder. relevant bij verantwoorden.

Het doel van participatie bepaalt welke trede van de participatieladder geschikt is. Gaat het om bewustwording, dan is inf ormeren voldoende. Willen we draagvlak voor een initiatief , dan kiezen we een hogere trede van de participatieladder.

4

Participatiekader Noardeast-Fryslân

De gemeente zal in alle gevallen motiveren wie zij betrekken, op welke wijze, en hoe de uitkomst wordt vastgelegd.

4

Eigen rol gemeente en rol inwoners, maatschappelijke organisaties, bedrijven en andere overheden bij participatie burgerinitiatieven

Initiatief nemers stellen bij aanvang vast welke stakeholders betrokken moeten worden. Rollen kunnen verschuiven. Elke f ase van een initiatief heef t baat bij betrokkenheid vanuit bepaalde kennis en inzicht en belangen. Rollen die overheid en burger kunnen innemen bij het initiatief worden besproken. Op die manier worden realistische verwachtingen gemanaged. We onderscheiden de volgende rollen: Inwoner, bedrijf , maatschappelijke organisatie: initiatief nemer, samenwerkingspartner, meedenker/ontwikkelaar, adviseur. Gemeente: f aciliteert/ stimuleert en verstrekt inf ormatie, creëert steun uit eigen of andere bron, regisseert, brengt structuur aan, is belanghebbende, bewaakt het algemeen belang, is eindbeslisser (bepaalt of een initiatief daadwerkelijk doorgaat, hakt knopen door en maakt duidelijk hoe ze de verschillende belangen heef t af gewogen in haar besluit).

5

Participatiekader Noardeast-Fryslân

Uit: Participatiehandboek Groningen

5

Representativiteit en vertegenwoordiging

De representativiteit en vertegenwoordiging is in de praktijk af hankelijk van maatwerk. We streven ernaar naast de inwoners te staan en het gemak van participatie te f aciliteren. Hierbij kan het nodig zijn dat we op zoek gaan naar mensen die misschien anders denken. Of zich niet zo snel melden. We zetten ons ervoor in dat de belangen die niet of minder in beeld zijn ook op taf el komen.

6

Betrekken van inwoners met potentiële achterstandspositie

Alle inwoners doen ertoe. Senioren, culturele minderheden, (visueel) gehandicapten, slechthorenden en laaggeletterden, jongeren, etc. Als helder is wie bij participatie moet worden betrokken dan worden organisatie en instrumenten af gestemd op de te benaderen groepen. Specif ieke aandacht en middelen worden ingezet om ook degene te betrekken die zichzelf niet meteen in eerste instantie zelf (aan)melden.

7

Omgaan met burgerinitiatieven

Een f lexibele overheid biedt ruimte voor initiatieven en experimenten vanuit de samenleving en bedrijven en maakt participatie mogelijk. Wij zijn gesprekspartner bij initiatieven uit de samenleving . We gaan daarbij uit van de eigen kracht en zelf redzaamheid van de inwoners.

6

Participatiekader Noardeast-Fryslân

Onze uitgangspunten (waarden) zijn: openheid, gelijkwaardigheid, actief luisteren, ja mits, ruimte geven. We waken ervoor dat burgers: elkaar niet benadelen, elkaar niet uitsluiten, met elkaar in contact komen. We stimuleren dat burgers in debat / gesprek gaan over wat goed is voor de buurt en hoe hun initiatieven daaraan bijdragen. We zorgen ervoor dat inwoners hun proces kunnen inrichten door middel van de leidraad. We laten zoveel mogelijk los. We bieden de initiatief nemers een zo unif orm mogelijke aanpak. Daarbinnen is ruimte voor maatwerk per initiatief . We streven naar een gelijkwaardig speelveld.

8

Gelijke informatiepositie van de overheid, initiatiefnemer(s), burgers, maatschappelijke organisaties.

Bij het ontwikkelen van gemeentelijk beleid inf ormeren we stakeholders tijdig en volledig over een onderwerp van participatie. We zorgen ervoor dat onze inf ormatie beschikbaar, bereikbaar, toegankelijk en begrijpelijk is. Wanneer er inbreng van inwoners mogelijk of gewenst is leggen we schrif telijk vast: waar men terecht kan, de manier waarop het participatieproces vorm krijgt, de rol die van alle betrokkenen verwacht wordt, wijzigingen en omstandigheden die tot een andere besluitvorming kunnen leiden.

9

Gelijkwaardig speelveld

We hechten aan het creëren van een gelijkwaardig speelveld. We bedoelen daarmee dat we het perspectief van alle stakeholders in het oog houden. En we bieden een passend serviceniveau aan.

10 Serviceniveau aan participanten en initiatiefnemers Via allerlei kanalen staat de gemeente open voor initiatieven. Voor initiatief nemers komt er binnen de gemeentelijke organisatie één duidelijk aanspreekpunt voor het uitwerken en doorzetten van het initiatief . We streven ernaar dat de initiatief nemer zicht kan houden op de voortgang van het proces. We bieden initiatief nemers een leidraad voor het inrichten van hun participatieproces.

11 Stimuleren participatie We kunnen participatie niet in alle gevallen verplichten. We stimuleren wel dat initiatief nemers participatie organiseren. We bieden initiatief nemers een leidraad voor participatie. Participatie is iets anders dan draagvlak. Een goed participatieproces kán leiden tot draagvlak. Andersom is het niet automatisch zo dat ‘geen draagvlak’ betekent dat het participatieproces

7

Participatiekader Noardeast-Fryslân

onzorgvuldig is geweest. We streven er wel naar dat zoveel mogelijk partijen het eens zijn met het initiatief . Als meerdere partijen het niet met elkaar eens zijn proberen de partijen met een alternatief te komen. De gemeente stimuleert dit proces.

12 Hoe wordt het participatieproces gewogen? De Omgevingswet verplicht ons (gemeente) om bij de kerninstrumenten omgevingsvisie, programma of omgevingsplan participatie toe te passen en daarvoor participatiebeleid op te stellen. Bij het vaststellen van een van deze kerninstrumenten geven we aan hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn betrokken en wat de resultaten daarvan zijn. Als een initiatief nemer een omgevingsvergunning aanvraagt is participatie niet verplicht. Dat is wél het geval als het gaat om een buitenplanse omgevingsplanactiviteit én de gemeenteraad deze heef t aangewezen als ‘participatieplichtig’. In alle gevallen moet de initiatief nemer aangeven of en hoe de omgeving is betrokken bij het initiatief en wat er met de resultaten is gedaan. Is een buitenplanse omgevingsplanactiviteit aangewezen voor verplichte participatie? En heef t de initiatief nemer niet aangegeven of en hoe de omgeving is betrokken? Dan hoef t de gemeente de aanvraag niet te behandelen. De gemeente adviseert de initiatief nemer wel dit alsnog te doen. Als participatie niet verplicht is gesteld dan is het ontbreken van een participatieproces op zichzelf geen reden om een aanvraag te weigeren. Bui tenplanse a cti vi teit met pa rticipatieplicht

geen participatie gedaan

a a nvraag wordt ni et behandeld

We stimuleren participatie in alle gevallen. In f eite komt het organiseren van een participatieproces neer op het organiseren van een democratisch proces. Er komen uiteenlopende belangen en standpunten op taf el. Voor een transparant participatieproces moet de initiatief nemer meteen vanaf het begin goede af spraken maken met de belanghebbenden over: het verzamelen van belangen en af wegingen, het wegen van alle inbreng, het toetsen van het participatieproces. Samen met andere Friese overheden stellen we een leidraad op die initiatief nemers helpt om een zorgvuldig participatieproces te o rganiseren. Daarnaast zijn interne medewerkers van de gemeente bereikbaar voor hulp en advies.

13 (Procedure)stappen participatieaanpak Participatie is een onderdeel van het besluitvormingsproces over initiatieven. Er wordt een leidraad gebruikt. Op deze wijze kan in ieder specif iek geval een juiste af weging plaatsvinden.

8

Participatiekader Noardeast-Fryslân

14 Financiële kaders en budgetten Voor de uitvoering van het participatiebeleid en verbetering van de dienstverlening zijn f inanciële middelen nodig 2. Het gaat dan bijvoorbeeld om: het versterken van de rol van de gemeentelijke organisatie (denk aan trainingen, coaching), instrumentarium voor gemeente(n) en initiatief nemers (denk aan een tool box en een digitaal platf orm).

15 Versterken rol gemeentelijke organisatie De ambtelijke organisatie groeit met de Omgevingswet mee. Door middel van trainingen, cursussen, bespreekmomenten managementteam, werkoverleggen etc. wordt participatie onder de aandacht gebracht in het kader van de invoering van de Omgevingswet.

16 Evaluatie effect participatie en verbetering We willen een lerende organisatie zijn. We evalueren daarom periodiek om het participatieproces te verbeteren. We doen dat met behulp van een klanttevredenheidsonderzoek. •acteren op evaluatie

•meten en toetsen •evaluatie

2

•eerste plan •verbeterplan

Act

Plan

Check

Do •uitvoering

Hoeveel (extra) budget nodig is voor de uitvoering van participatie en dienstverlening in de omgevingswet vergt nader onderzoek. Er zal in een later stadium een raming van de kosten gemaakt moeten worden.

9

Participatiekader Noardeast-Fryslân

BRONNEN Verslagen Ferbining (dialoogproces Omgevingsvisie Noardeast -Fryslân) Groninger Participatiewerkboek, 2019 Burgerinitiatief : Waar een wil is…, Nationale Ombudsman, april 2018 Ien mei de Mienskip; bestuursakkoord Dantumadiel, 2018 Werken met netwerken; LPB Meet-up Assen, juni 2017 Af wegingskader burgerparticipatie, Prodemos, 2017 Routeplanner naar een nieuw DNA, CMO Stamm, 2017 Pionieren in Participatieland, F. van Dalf sen e.a., Berenschot, 2017 Aan het werk met de Omgevingswet, leidraad voor gemeenten, A. de Boom, J van der Velde, 2016 Tien kansen voor de energieke Ambtenaar, J. Andringa e.a., 2012 Burgerparticipatie Dantumadiel, A. Hof er en F. van den Brink, 2011 Niet bij goede bedoelingen alleen, M. Smulders en J. Westerlaken, 2008

www.aandeslagmetdeomgevingswet.nl