Raadsvoorstel Berging vliegtuigen met bemanning uit de Tweede Wereldoorlog

Raadsvoorstel Voorstel aan de raad van de gemeente Noardeast-Fryslân Jaartal + zaaknummer

: 2023 / 2022-266197

Raadsvergadering d.d.

: 1 februari 2024

Portefeuillehouder

: J.G. Kramer

Programma

: (1) Ynwenner en Bestjoer

Programmaonderdeel

: Veiligheid

Naam opsteller

: H. Feenstra (E-mail: h.feenstra@noardeast-fryslan.nl)

Onderwerp

: Berging vliegtuigen met bemanning uit de Tweede Wereldoorlog.

Begrotingswijziging

: Ja

Voorgesteld raadsbesluit 1. In te stemmen met het bergen van twee vliegtuigen met bemanning uit de Tweede Wereldoorlog. 2. Een bedrag van 2.800.000 euro beschikbaar te stellen voor de berging van de vliegtuigwrakken. 3. Het onder 2 genoemde krediet te dekken uit een bijdrage van 2.800.000 euro van het Rijk. 4. Het bedrag van bijkomende kosten van 100.000 euro te dekken uit de algemene reserve. Inleiding De dijkversterking aan de Waddenkust biedt mogelijkheden een vliegtuigwrak uit de Tweede Wereldoorlog met 5 vermisten uit het Gemenebest te bergen. Hierover is contact opgenomen met de bergingsdienst van het Ministerie van Defensie (hierna Defensie). Uit diverse gesprekken en detectieonderzoeken door het Ministerie van Defensie is gebleken dat twee wrakken in onze gemeente in aanmerking komen voor een berging. Beoogd effect Het bergen van de bemanning van twee vliegtuigen uit de Tweede Wereldoorlog. Aandacht voor het verhaal van de historie en benutten van educatieve aspecten. Argumenten 1.1 Het voorstel past in het ingezet beleid. In 2018 is een Rijksprogramma opgesteld om vliegtuigwrakken met vermiste vliegers er in te kunnen bergen. De gemeenteraad heeft hierin beslissingsbevoegdheid en de gemeente zorgt voor voorbereiding en uitvoering van de berging.

Bij een berging binnen het programma worden alle kosten die daarmee gemoeid zijn, achteraf, 100% vergoed door het Rijk (bijlage 3). Het Rijksbeleid ten aanzien van vliegtuigbergingen is vastgelegd in de Circulaire vliegtuigbergingen. In principe beschouwt het Rijk vliegtuigwrakken die zich onder de grond dan wel op de rivier- of zeebodem bevinden, conform internationale verdragen, als oorlogsgraf en daarom worden deze in beginsel onberoerd gelaten. Wel is daarbij opgenomen om in bepaalde gevallen van het oorlogsgraf beginsel af te kunnen wijken, bijvoorbeeld ten behoeve van berging. Dit is het geval bij vliegtuigwrakken waarvan de identificatie en locatie bekend is. En waar een vermoeden voor de aanwezigheid van menselijke resten voor bestaat. Dit maatwerk betreft een zorgvuldige afweging van factoren als piëteit ten aanzien van nabestaanden en openbare orde en veiligheid. Deze afweging kan verder mede worden bepaald door (een combinatie) van factoren als algemeen belang, volksgezondheid en financieringsmogelijkheden. Deze gevallen worden opgenomen in het Nationaal programma vliegtuigberging. 1.2 Opname in het Nationaal programma vliegtuigberging is bevestigd.

Om de wrakken in onze gemeente onder het Nationaal programma ‘Berging vliegtuigwrakken met nog vermiste vliegers uit de Tweede Wereldoorlog’ te laten vallen is in december 2022 een verzoek naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties verzonden. Het verzoek van de gemeente tot opname in het Nationaal programma is besproken in de werkgroep vliegtuigbergingen. Op 20 april 2023 heeft het ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijkrelaties aangegeven dat de vliegtuigen in het Nationaal programma zijn opgenomen en dat het Ministerie de berging met de gemeente verder wil voorbereiden en uitvoeren. Daarna is een diepdetectie uitgevoerd onder verantwoording van de gemeente. Dit is op beide locaties gedaan om met hulp van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en

1

Koninkrijksrelaties en externe expertise de omvang van de berging en de kosten vast te kunnen stellen. Voor beide bergingen heeft Defensie een positief bergingsadvies opgesteld. Het eerste gesprek heeft op verzoek van het Ministerie van Defensie op 13 juni 2023 plaatsgevonden. (Zie voor de correspondentie over opname in het programma bijlage 1a, 1b en 1c. 1.3 Uit eerbied voor de nabestaanden en gesneuvelden. Het college geeft graag gehoor aan de wens van de nabestaanden om de stoffelijke resten van de bemanning te bergen. Het college hecht er belang aan om de stoffelijke resten van de bemanningsleden naar hun laatste rustplaats te brengen en zo een officieel graf te geven. De bemanningsleden hebben de ultieme prijs betaald, zodat wij ook vandaag de dag nog in vrijheid kunnen leven. Tevens geeft het de nabestaanden de gelegenheid om tot een waardige afsluiting te komen. De stichting Missing Airmen Memorial Foundation uit Leeuwarden (SMAMF) zoekt de mogelijke nabestaanden van de bemanning op en legt de contacten met hen namens de gemeente om hen verder op de hoogte te stellen van het project. Zie bijlage 2 voor een beeld van de situatie. 1.4 Zichtbaar maken cultuurhistorie, militair erfgoed WOII. Door het uitvoeren van de berging kan het verhaal van de offers voor onze vrijheid verteld blijven worden.

Met Stichting Musea Noardeast-Fryslân kan via het verhaal met de overgebleven wrakresten een stukje cultuurhistorie over het militair erfgoed WOII zichtbaar worden gemaakt en het verhaal hierover worden verteld. Het tentoonstellen van de wrakdelen zorgt voor bewustwording en maakt het verhaal van luchtoorlog beleefbaar. 1.5 Publiciteit en educatie. Door de berging laat de gemeente zien haar WO-II erfgoed belangrijk te vinden, er waarde aan te hechten de herinnering aan vrijheid levend te houden. Door het erfgoed uit deze periode te beschermen, blijven ook de verhalen over oorlog en bezetting in heel Nederland levend. Verhalen die niet alleen gaan over toen, maar ook over nu: ze leren ons hoe belangrijk vrijheid is en hoe belangrijk het is om oog te hebben voor de ander. 2.1 en 3.1 Kosten. Door de opname in het Nationaal programma worden de kosten van de berging 100% vergoed. De gemeenteraad moet een krediet vaststellen ter hoogte van het bedrag van de kosten. De gemeente is verantwoordelijk voor voorbereiden en uitvoeren van de berging. Na afloop van de berging stelt de gemeenteraad de kosten vast en deze worden door het Rijk in de volgende meicirculaire vergoed. In de raming zijn ook kosten opgenomen voor educatie en extra communicatie uitingen. Aanvullend worden er door de gemeente kosten gemaakt op het gebied van ceremoniën en blijvende herinnering.

Kanttekeningen en risico’s 1.1 Is er draagvlak voor de bergingen. Aan de bergingen moeten veel partijen meewerken, het is een beladen onderwerp vanwege de slachtoffers uit het verleden. Maar diverse gesprekken met externe betrokken, andere gemeenten die met bergingen te maken gehad hebben en Defensie blijkt dat er tot heden geen gebrek aan draagvlak is voor het uitvoeren van bergingen. 1.2 Raad besluit niet tot berging over te gaan. Dit lijkt onwaarschijnlijk omdat de gemeente zelf een verzoek heeft gedaan tot opname in het Nationaal programma. Daarnaast zal het bij veel betrokkenen vragen oproepen als deze eenmalige kans niet wordt benut. 1.3 De verwachting is niet dat er nog niet gesprongen explosieven aanwezig zijn. Dit omdat het vliegtuig op de terugweg was naar Engeland na een geslaagd bombardement. Het kan echter niet uitgesloten worden dat buiten het gecontroleerde onderzoeksgebied nog mogelijke ontplofbare oorlogsresten, of delen hiervan, kunnen worden aangetroffen. Dit kan gevaarlijke situaties veroorzaken bij de berging, ook al wordt dit gecontroleerd geruimd. Door ze echter te laten liggen, zijn die risico’s er ook, maar dan in een ongecontroleerde situatie. De kosten voor het opruimen van eventuele explosieven worden ook door het Rijk vergoed. Het andere vliegtuig is een jachtvliegtuig zonder bommen.

Financiën Op basis van onderzoek, ervaringen van andere gemeenten, de diepdetectie en de leidraad van Defensie is een raming opgesteld. Op basis daarvan is de hoogte van het krediet bepaald. De kosten voor de berging worden volledig vergoed door het Rijk. Een deel van de kosten maatschappelijke zaken, voor communicatie 2

V 1.0

en educatie bijvoorbeeld komen deels voor rekening van de gemeente. De raad kan zelf na afloop van de berging de kosten vaststellen en deze indienen bij het Rijk. De directe kosten toe te rekenen aan de berging bedragen rond 2,8 miljoen euro, dit bestaat uit kosten voor voorbereiding, uitvoering, onkosten van derden en deels uit kosten voor publieksdagen en ceremoniën. De bijkomende kosten voor de gemeente zijn op basis van een opzet voor een communicatieplan geraamd op 80.000 voor de maatschappelijke zaken zoals communicatie en educatie. Aan het plan is toegevoegd om nabestaanden een Wadvogel in de vorm van een gegoten beeldje van aluminiumdelen van het vliegtuig te geven ter nagedachtenis. Hiervoor is een lokale kunstenaar benaderd, daarmee komen de kosten op 100.000 euro. Voor dit bedrag wordt voorgesteld deze uit de algemene middelen ter beschikking te stellen. De raad wordt gevraagd een krediet van 2.9 miljoen euro beschikbaar te stellen. Voor dit krediet is FCL 9000920 aangemaakt vanwege al gemaakte kosten van de diepdetectie. Van de 2,9 miljoen komt 100.000 euro ten laste van de algemene reserve. Na de berging stelt de raad de kosten vast waarna deze door het Rijk in de volgende circulaire (mei 2025) worden vergoed. De gespecificeerde raming is als geheime bijlage bijgevoegd (bijlage 4).

Deze bevat posten met informatie waarmee de te vragen aannemers mogelijk de kosten voor de berging kunnen verhogen. Daarom heeft het college op grond van artikel 5.1 lid 1 onder c (artikel 5.1 lid 2 onder f) Woo tot nader order geheimhouding op deze bijlage opgelegd. Voor de € 100.000 is geen dekking en deze voldoet ook niet aan alle 3O’s (onvoorzien, onuitstelbaar en onvermijdbaar). Vervolg en planning Na het raadbesluit volgt voorbereiding en uitvoering van de beide bergingen in 2024. Bij een positief raadsbesluit wordt er aanspraak gemaakt op het Nationaal programma berging vliegtuigwrakken, dit zal resulteren in een 100% vergoeding van de gemaakte kosten, inclusief ambtelijke kosten. De voorbereiding van de berging wordt met alle betrokkenen voortvarend opgepakt. De beide bergingen zijn door Defensie ingepland voor juli tot en met september 2024. De eerste stap, onderzoek en diepdetectie loopt sinds augustus 2022. In mei dit jaar zijn de voorbereidingen gestart en alle stakeholders betrokken. Ook met de medewerkers van eigenaren en beheerders is afgestemd. Het beschikbaar stellen van het krediet is nodig om de bergingen concreet te maken en uit te voeren. Tussentijds wordt de raad desgewenst op de hoogte gehouden.

Communicatie + Participatie Van de afdeling communicatie zijn twee personen aangehaakt aan de interne werkgroep voor de communicatie intern en extern, bij de voorbereiding, uitvoering en het nawerk van de bergingen. Uit ervaringen elders in het land blijkt dat de zogenaamde ‘maatschappelijke impact’ de juiste aandacht verdiend. Bijlagen 1a. Verzoek van gemeente; 1b. Brief van Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; 1c. Positief bergingsadvies; 2a. Overzicht presentatie; 3. Nationaal programma ‘Berging vliegtuigwrakken met nog vermiste vliegers uit de Tweede Wereldoorlog’; 4. Kostenraming (GEHEIM). Dokkum, 5 december 2023 Burgemeester en wethouders van de gemeente Noardeast-Fryslân,

de secretaris, H.J.C.M Verbunt MBA

de burgemeester, mr. J.G. Kramer

3

V 1.0

Raadsbesluit 2023 / 2022-266197

De raad van de gemeente Noardeast-Fryslân, gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 5 december 2023; gelet op het bepaalde in de Circulaire Vliegtuigbergingen en het Nationaal programma Vliegtuigbergingen;

Besluit: 1. In te stemmen met het bergen van twee vliegtuigen met bemanning uit de Tweede Wereldoorlog. 2. Een bedrag van 2.800.000 euro beschikbaar te stellen voor de berging van de vliegtuigwrakken. 3. Het onder 2 genoemde krediet te dekken uit een bijdrage van 2.800.000 euro van het Rijk. 4. Het bedrag van bijkomende kosten van 100.000 euro te dekken uit de algemene reserve. Aldus besloten door de raad van de gemeente Noardeast-Fryslân in zijn openbare vergadering d.d. 1 februari 2024. De raad voornoemd, de griffier,

de voorzitter,

{{Signer1}} 02/02/2024 08:09:25 CET

{{Signer2}} 02/02/2024 08:48:02 CET

Signed By: Dijkstra, Sytze <s.dijkstra@noardeast-fryslan.nl>

Signed By: Kramer, Johannes <j.kramer@noardeast-fryslan.nl>

ID: 1aa679e3-71c8-4876-816c-03f4687e79de

ID: 1aa679e3-71c8-4876-816c-03f4687e79de

Auth: Scribble

Auth: Scribble

mr. S.K. Dijkstra

mr. J.G. Kramer

4

V 1.0