Contourennota Erfgoedbeleid versie november 21

Con t ou r en Er fg o ed b el e id N oa rd e a st F ry s lân

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân

Con t ou r en Er fg o ed b el e id N oa rd e a st F ry s lân

Inhoud

Rapport

29 oktober 2021 Projectnummer 557.00.00.00.07

Inhoudsopgave 1

Vooraf

3

2

De rijkdom van Noardeast-Fryslân

4

3

Ambitie en realiteit

10

4

Vervolg

16

4.1

Haalbaarheid

16

4.2

Route naar Beleidsnota Erfgoed

16

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

1

Vooraf De gemeente Noardeast-Fryslân is één van de meest mooie gemeenten van Nederland. Qua cultuurhistorische waarden zijn de vele terpen, kerken, dorpen en boerderijen van groot belang en, zonder de dorpen tekort te doen, de stad Dokkum vormt daarbij een hoogtepunt. Cultureel erfgoed vormt een drager van de identiteit van onze leefomgeving, heeft een positief effect op het vestigings- en leefklimaat en is belangrijk voor het toerisme. De behoefte om hier aandacht aan te schenken wordt meer en meer gevoeld, veel mensen zijn hier actief bij betrokken en zien het belang van een herkenbare, betekenisvolle leefomgeving. De gemeente besteed op een aantal vlakken aandacht aan het cultureel erfgoed. Dat betreft onder meer wettelijke taken. Buiten deze aandacht is er geen formeel beleidskader en daar is, gelet op de betekenis van cultureel erfgoed, wel behoefte aan. De aanzet voor een beleidskader werd begin 2019 gegeven met het presenteren van het Startdocu1

ment Erfgoed . Dit document is positief ontvangen en vormt daardoor een goede basis om op verder te gaan. Als eerste vervolgstap is dit tussenproduct met de titel ‘contouren erfgoedbeleid NoardeastFryslân’ aan de orde.

Voorbeeld van een rijksmonument: pastorie van Waaxens

1

Het startdocument is mede gebaseerd op uitkomsten van een goed bezochte bijeenkomst met stakeholders op het

gebied van gemeentelijk erfgoed en met raadsleden. Datum 8 oktober 2018.

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

3

2

De rijkdom van Noardeast-Fryslân Noardeast-Fryslân is één van de mooiste gemeenten van Nederland. Dat is makkelijk gezegd maar kan ook worden onderbouwd. Hier wordt volstaan met een beknopte weergave van enkele feiten waaruit de cultuurhistorische waarden duidelijk worden. Landschap Noardeast-Fryslân beschikt over het UNESCO- waddengebied, het Nationaal Park Lauwersmeer en het Nationaal Landschap Friese Wouden. Hoewel deze gebieden voor een belangrijk deel vanwege hun natuur- en landschapswaarden zijn aangewezen, maakt het erfgoed daar onlosmakelijk onderdeel vanuit. Soms in de vorm van monumenten zoals boerderijen, kerken of bijvoorbeeld de sluis van Dokkumer Nieuwezijlen maar heel vaak gaat het ook om overig karakteristiek erfgoed. Wat te denken van scheepswrakken in de Waddenzee: ze zijn enorm interessant maar niet echt beschermd.

Waddengebied inspireert – hier ‘Wachten op hoog water’ (bron: site van Sense of Place)

Nationaal Landschap Friese Wouden

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

4

Beschermde stads- en dorpsgezichten Daarnaast zijn er maar liefst 12 beschermde stads- en dorpsgezichten. Het gaat om Burdaard, Dokkum, Ee, Ferwerd, Hallum, Hegebeintum, Holwerd, Jannum, Kollum, Metslawier, Moddergat en Veenklooster. Op bijgaande overzichtskaarten zijn deze locaties weergegeven.

Beschermde dorpsgezichten van Hallum, Ferwert, Hegebeintum, Burdaard en Jannum

Beschermde dorpsgezichten van Holwerd, Moddergat en Metslawier

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

5

Beschermd stadsgezicht Dokkum en de beschermde dorpsgezichten Ee, Kollum en Veenklooster

Fogelsanghstate monument en onderdeel van beschermd dorpsgezicht Veenklooster

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

6

Beschermde monumenten In Noardeast-Fryslân liggen 515 rijksmonumenten waarvan 97 archeologisch monument. Qua archeologische monumenten (vooral terpen) is de gemeente koploper in Nederland. Het hoge aantal gebouwde monumenten mag er ook zijn. Dat is echt fors. Het gaat om veel kerken, boerderijen, states, woonhuizen, pakhuizen, molens, sluiscomplexen etc etc.

Stad en land, overal staan monumenten

De terp van Hegebeintum is een belangrijk archeologisch rijksmonument.

Heel veel overig erfgoed Het meeste erfgoed kent geen formele monumentbescherming. Toch besteedt de gemeente daar wel aandacht aan bijvoorbeeld door aanwijzing van 250 karakteristieke panden zoals is gedaan voor Dokkum. Daarnaast zijn er verschillende inspanningen gedaan om ook op andere plekken in de ge-

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

7

meente gebouwen te inventariseren. Boerderijen, woonhuizen, winkels, overheidsgebouwen, civiele gebouwen etc.etc. Er is een enorme verscheidenheid aan interessante bouwwerken die zo bepalend zijn voor de identiteit van elke plek.

Stad en land, overal staan karakteristieke gebouwen

Zowel het Kleindiep (Dokkum) als de gevels van de panden aan de Turfmarkt zijn Rijksmonument.

Veel belangstelling voor erfgoed Steeds meer mensen hebben waardering voor het erfgoed. Zo zijn veel eigenaren trots op hun bijzondere bezit en zetten zich in voor behoud er van. Net als de vele vrijwilligers die bijdrage leveren aan monumentenorganisatie of actief zijn voor evenementen (zoals Open Monumentendag en Tsjerke Paed). Het erfgoed trekt steeds meer bezoekers, wat goed is voor het toerisme. De belangstelling is groot. Tegelijkertijd moet ook opgemerkt worden dat het niet altijd eenvoudig is om erfgoed in goede staat te houden en te gebruiken. De beheer- en onderhoudslasten liggen vaak hoog. Zo is het best ingewikkeld om een historische boerderij te blijven benutten voor modern agra-

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

8

risch gebruik. Of wordt het voor veel kerkelijke gemeenten steeds lastiger om de touwtjes aan elkaar te knopen; er wordt gewerkt aan een kerkenvisie om deze problemen inzichtelijk te krijgen.

Kerk Ferwerd, kostbaar bezit De belangstelling en ook de zorgen voor het erfgoed vragen om aandacht en juist daar kan de erfgoednota kaders voor bieden.

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

9

3

Ambitie en realiteit In het Startdocument Erfgoed uit 2019 zijn vijf hoofdambities bepaald met een bijbehorende opgave. De hoofdambities komen in dit hoofdstuk naar voren (zie de blauwe kaders) en vormen de basis voor nuancering naar denkbare activiteiten. De beschreven activiteiten zijn kort en krachtig. Als eerste is gekeken of de activiteit nu al uitgevoerd wordt. Staat daar ‘ja’ dan is dat nu al aan de orde (realiteit); zo niet dan is het een activiteit die kan worden overwogen en dat wordt aangegeven in de rechter kolommen. De denklijn is als volgt: 1. Kolom ‘wettelijke taak’ hoort bij wettelijk verplichte taken (NB wettelijke taken moeten worden gedaan); 2. Kolom ‘extra’ is aan de orde als ook inzet wordt gedaan om organisaties erbij te betrekken en/of te ondersteunen; 3. Kolom ‘uitgebreid’ speelt als er (eventueel in combinatie met steun aan organisaties) ook specifiek gemeentelijke inzet gewenst is. Bij de opsomming van ambities zijn verfijningen gemaakt op taakniveau. Als voorbeeld en onder verwijzing naar de eerste tabel, is de ambitie 1.2 voortkomend uit het Startdocument Erfgoedbeleid doorgenummerd naar 1.2.1 t/m 1.2.5. Vervolgens gaat het er om bij welke kolom de inzet wenselijk is om zodoende maatwerk voor Noardeast-Fryslân te bepalen. Overigens maar ook logisch, geldt: des te meer wensen, des te meer inzet.

Dus zal het doorwerken naar de financiële en formatieve ruimte die daarvoor benodigd is.

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

10

Uit het Startdocument Erfgoed 2019: AMBITIE 1: Zuinig op erfgoed 1.1.

Een samenhangend beleid op Cultureel Erfgoed is noodzakelijk.

1.2

Bescherming waar nodig en inzet voor passende ontwikkeling als integraal onderdeel uit duurzaam ruimtelijk beleid

1.3

De gemeente heeft een voorbeeldfunctie in het beheer en onderhoud van haar eigen Cultureel Erfgoed

Activiteiten die hierbij kunnen horen (NB de nummering is afgestemd op bovenstaande ambities) Onderwerp

Reali-

Wette-

Ambitie

teit

lijke

Extra

taak 1.1. beleid Cultureel Erfgoed

Uitgebreid

Ja

Ja

Het gaat hier om eigen gemeentelijk erfgoedbeleid 1.2.1 bescherming wettelijke taak (gebouwd) -

Ja

Ja

Ja, deels

Ja

vergunningverlening (ca 515 Rijksmonumenten en 12 beschermde stads- en dorpsgezichten)

-

adviescommissie (Hûs & Hiem)

-

bouwtoezicht en handhaving monumentale panden

1.2.2 bescherming wettelijke taak (archeologie) -

Noardeast-Fryslân

heeft

grootste

aantal

archeo-

monumenten (97) van NL -

heeft geen gemeentelijk archeoloog; die deskundigheid komt via steunpunt en/of RCE

1.2.3 bescherming aanvullend vanuit gemeente in de vorm van: -

Gemeentelijke monumenten

-

Gemeentelijke stads- en dorpsgezichten

1.2.4 bescherming planologisch middels karakteristieke panden

Ja

Ja, deels

Ja

(nu alleen Dokkum) 1.2.5 verankering erfgoed in beleids- en planprocessen: erf-

Ja, deels

Ja

goed in kaart brengen en meewegen bij ruimtelijke afweging 1.3.1 erfgoed beleefbaar maken en als inspiratiebron gebruiken

Ja, deels

Ja?

Ja

Ja?

bij ontwerpopgaven openbare ruimte 1.3.2 erfgoed onder de aandacht brengen zodat het inspireert voor ontwerpopgaven van anderen 1.3.3 gemeentelijke rijksmonumenten zijn overgedragen naar

Ja

Ja

Ja

stichting die hier zorg voor draagt

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

11

Uit het Startdocument Erfgoed 2019: AMBITIE 2: Meer weten is meer kunnen 2.1.

We werken naar meer onderlinge balans qua kennis en inzet.

2.2

Cultureel Erfgoed wordt adequaat beschermd zodat dit een positieve bijdrage kan (blijven) leveren aan de beleefbaarheid en aantrekkelijkheid van onze gemeente.

2.3

We werken aan een inspiratiedocument voor het hele gemeentelijke grondgebied.

Activiteiten die hierbij kunnen horen (NB de nummering is afgestemd op bovenstaande ambities) Onderwerp

Reali-

Wette-

Ambitie

teit

lijke

Extra

taak 2.1.1 werken aan kennis en inzet - taakinvulling via gemeente

Uitge breid

Ja, deels

Ja

zowel voor (onderwater) archeologie als voor zichtbaar erfgoed 2.1.2 idem - budgetruimte voor overige kennisprojecten van

Ja

Ja

-

-

derden (zoals ook vraag over bouwdepot) 2.1.3 idem - financiële bijdrage aan interieuronderzoek van

Ja

stichting (nu al in NE-F en D’diel) = gerealiseerd 2.2.1 erfgoed altijd betrekken bij ruimtelijke plannen (omge-

Ja

Ja

vingsvisie, bestemmingsplannen, omgevingsplannen) 2.2.2 adequaat beschermen met oog op aantrekkelijk houden

Ja

van gemeente door bijdrageregeling of revolving fund voor gemeentelijke monumenten 2.2.3 idem … door bijdrageregeling of revolving fund voor ge-

Ja

meentelijke karakteristieke panden 2.2.4 idem … door monument-eigenaren te ondersteunen en

Ja

legeskosten kwijt te schelden 2.2.5 idem … door monument-eigenaren vergoeding te geven

Ja

voor abonnement monumentenwacht 2.2.6 idem … door het belang van erfgoed extra nadruk te

Ja

Ja

geven bij afweging over sloop. Ervaring is dat er nu nog te veel verdwijnt (ook al is er sprake van enige mate van bescherming via karakteristiek pand of ligging in beschermd stads- of dorpsgezicht) 2.2.7 idem … uitbreiden situaties waar omgevingsvergunning

Ja

voor het slopen nodig is (nu alleen nog bij monumenten en in beschermde stads- en dorpsgezichten) 2.3.1 inspiratiedocument: de landschapsbiografie (gereed 2020)

Ja

Ja

uitbouwen met aanvullende info over erfgoed

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

12

Uit het Startdocument Erfgoed 2019: AMBITIE 3: Cultureel Erfgoed is van iedereen 3.1

Bewustwording en inbreng van cultuurhistorische kennis en waarden worden gestimuleerd.

3.2

Ondersteuning van lokaal initiatief is essentieel.

Activiteiten die hierbij kunnen horen (NB de nummering is afgestemd op bovenstaande ambities) Onderwerp

Reali-

Wette-

Ambitie

teit

lijke

Extra

taak

Uitgebreid

3.1.1 Bewustwording en kennisdeling uitdragen vanuit gemeen-

Ja

te (en ook binnen de organisatie) 3.1.2 Bewustwording en kennisdeling stimuleren via financiële

Ja

bijdrage aan anderen (soort gemeentelijk mienskipsfûns en/of opgave voor SOM en DOM) 3.2.1

Loketfunctie/aanspreekpunt

voor

monumenten-

Ja

Ja

Ja*

Ja*

Ja

Ja

eigenaren en -organisaties. Ondersteuning lokale initiatieven (monumentgericht) 3.2.2 Ondersteuning lokale monumentenorganisaties a.

St. Monumentenbehoud Dongeradeel

b.

St. Erfgoed Kollumerland & Nieuwkruisland

c.

St. Monumentenzorg Ferwerderadiel

d.

St. Molen de Zwaluw Burdaard (bezit gemeente F)

e.

St. Molen de Volharding Jislum (bezit van St. De Fryske

Ja

Mole) 3.2.3 Ondersteuning initiatieven via NE-F platform monumentenorganisaties en historische verenigingen -

bijvoorbeeld jaarlijks

* opnieuw inrichten na herindeling is reeds in behandeling

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

13

Uit het Startdocument Erfgoed 2019: AMBITIE 4: Erfgoed wordt beter bekend en benut 4.1

Iedere inwoner moet kennis kunnen maken met de historie van zijn/haar leefomgeving.

4.2

Erfgoed is van belang voor recreatie en toerisme. Stimulerende acties zoals de OMD zijn zinvol en dragen bij tot promotie en marketing.

Activiteiten die hierbij kunnen horen (NB de nummering is afgestemd op bovenstaande ambities) Onderwerp

Reali-

Wette-

Ambitie

teit

lijke

Extra

Uitge

taak 4.1 Kennis laten maken met cultureel erfgoed door informatie-

Tot

folders, publicaties en delen van onderzoeksgegevens. Ook

2019

breid Ja

digitaal 4.2.1 Erfgoed wordt meer geïntegreerd in beleidsvelden

Ja

recreatie en toerisme, economie en citymarketing 4.2.2 Open Monumentendag -

eigen inzet CE actief maken

4.2.3 Open Monumentendag -

Tot

Ja

2019 Ja

Ja

Ja

financiële ondersteuning (via stichting, werkgroep of vereniging) en meehelpen sponsoring

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

14

Uit het Startdocument Erfgoed 2019: AMBITIE 5: Toekomstgericht investeren in Cultureel Erfgoed 5.1.

We ondersteunen initiatieven ter bevordering van duurzaamheid bij Cultureel Erfgoed.

5.2

Continuering en uitbreiding van DOM/SOM initiatieven moedigen we aan.

5.3

Herbestemming en hergebruik van leegstaand erfgoed willen we actief stimuleren.

Activiteiten die hierbij kunnen horen (NB de nummering is afgestemd op bovenstaande ambities) Onderwerp

Reali-

Wette-

Ambitie

teit

lijke

Extra

taak 5.1 stimuleren duurzaamheid bij cultureel erfgoed

Uitgebreid Ja

(veel vraag naar; geen capaciteit voor) door deskundig maatwerkadvies aan te bieden voor energiebesparende maatregelen (voor monumenten en karakteristieke panden) 5.2 Meer inzet voor DOM/SOM -

beleidsinzet erfgoed actief maken (binnen reguliere uren)

-

trekker voor DOM/SOM is afdeling Mienskip

5.3.1 Herbestemmen en hergebruik leegstaand erfgoed -

Ja

Ja

Ja

project kerkenvisie (met € via rijksbijdrage = gestart)

5.3.2 idem via participatie in voorbeeldprojecten zoals idee van

Ja

raadszaal in RK-kerk 5.3.3 idem door voor monumenten en karakteristieke panden

Ja

herbestemming te bevorderen en planologische verruiming mogelijk maken 5.3.4 idem - middelen (bijvoorbeeld fonds) beschikbaar stellen

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

Ja

15

4

Vervolg 4.1

Haalbaarheid

Het gemeentelijk erfgoedbeleid kan op veel manieren worden opgevat en moeten qua haalbaarheid ook gerelateerd worden aan personele capaciteit en financiële middelen. Het is nuttig om daar bij te vermelden dat qua formatieruimte de huidige inzet voor cultureel erfgoed (tevens ten behoeve van de gemeente Dantumadiel) als volgt is: 1.

‘Dorpen&Wijken’ - Beleidsmedewerker ruimtelijke ontwikkeling: 1 fte (erfgoedbeleid)

2.

‘Vergunning, toezicht en handhaving (VTH) – Specialistische adviseur archeologie en monumenten: 1 fte

Als er wordt gekeken naar Friese gemeenten die enigszins vergelijkbaar zijn qua monumentenbestand dan ontstaat het volgende beeld: Gemeente Súdwest-Fryslân Leeuwarden Waadhoeke

Aantal rijksmonumenten 612 825 506

Fte 2,5 4,0 0,5

Opmerking Wordt als krap ervaren 379 gemeentelijke monumenten Betreft alleen beleidsmedewerker

Naast inzet op formatie kan ook via middelen bijdrage geleverd worden aan het versterken van cultureel erfgoed. Bijvoorbeeld door inhuur van capaciteit, organisaties te ondersteunen of door te investeren in activiteiten of financieel te ondersteunen bij restauratie, onderhoud of herbestemming. De huidige praktijk is dat middelen steeds per situatie worden bepaald.

4.2

Route naar Beleidsnota Erfgoed

Deze contouren van het erfgoedbeleid zijn besproken met de portefeuillehouder en op basis van de huidige ambtelijke capaciteit en beschikbare middelen is gekozen voor de volgende prioritering: 

Prioriteit 1: Uitvoering wettelijke (verplichte) taken. Dat zijn alle activiteiten weergegeven in de kolom ‘wettelijke taken’ op de bladzijden 11 t/m/ 15;



Prioriteit 2: Herijking/verbetering gemeentelijke ondersteuning van lokale monumentenorganisaties (activiteit 3.2.2);



Prioriteit 3: Bevordering herbestemming en hergebruik leegstaand erfgoed (waaronder kerken) en planologische functieverruiming (activiteiten 5.3.1 en 5.3.3).

Als het college instemt met deze prioritering zal de raad via een presentatie op de hoogte worden gesteld. Ondertussen wordt doorgewerkt naar een Ontwerp Beleidsnota Erfgoed. Daarbij zal ook het werkveld worden geconsulteerd. Uiteindelijk zal dit leiden tot een definitieve nota die ter besluitvorming wordt aangeboden.

Contouren Erfgoedbeleid Noardeast-Fryslân – 29 oktober 2021

16

Colofon Rapport BügelHajema Adviseurs i.s.m. gemeente Projectnummer 557.00.00.00.07

BügelHajema Adviseurs bv Bureau voor Ruimtelijke Ordening en Milieu BNSP Balthasar Bekkerwei 76 8914 BE Leeuwarden T 058 215 25 15 E info@bugelhajema.nl W www.bugelhajema.nl Vestigingen te Assen, Leeuwarden en Amersfoort