Bijlage - Kompas Waddenkust

Kompas Waddenkust Noardeast-Fryslân 2030

1

Colofon Uitgave Kompas Waddenkust Noardeast-Fryslân is een uitgave van de gemeente Noardeast-Fryslân. © november 2025 Redactiecommissie

Redactie en productie Terwisscha & Wagenaar, Leeuwarden Beelden Vormburo, RJCreations en Wikipedia Disclaimer Bij de totstandkoming van deze uitgave is de grootst mogelijke zorgvuldigheid betracht. Desalniettemin kunnen de opdrachtgever en -nemer geen verantwoordelijkheid nemen of aansprakelijk worden gesteld voor mogelijk foutieve informatie. 2

Inhoudsopgave Voorwoord

5

1. Visie & bouwstenen

7

2. De Waddenkust – een dwarsdoorsnede

9

3. Uitdagingen en kansen

11

3.1 Opgaven

11

3.2 Kansen

11

4. Investeren in kwaliteit en (be)leefbaarheid 4.1 Thema’s  5. Selectiecriteria

13 13 15

5.1 Gemeentelijke thema’s en randvoorwaarden 

15

5.2 Investeringskader Waddengebied en Waddenfonds

15

Opgave Waddenzee

15

Opgave Vitale Kust en Afsluitdijk

15

Opgave Versterken en Vermarkten Werelderfgoed

15

6. Initiatieven Waddenkust Noardeast-Fryslân

17

3

4

Voorwoord De Waddenkust heeft te maken met een breed scala van opgaven die een waddenbrede, integrale aanpak vergen. Denk aan de klimaat­verandering, de instandhouding van de leefbaarheid en de bereikbaarheid, het herstel van biodiversiteit, het ontwikkelen van duurzaam toerisme én het beantwoorden van de uitdagingen waar economie, natuur en landbouw voor staan. Deze opgaven, die tegelijk ook kansen bieden op het gebied van (be)leefbaarheid, pakken we komende jaren op met zowel bewoners als onze natuurlijke partners: de provincie, de buurgemeenten, terreinbeheerders en Wetterskip Fryslân. We doen dat onder meer binnen het Uitvoeringsprogramma wat we in het Fries Programma Waddenkust maken. Dit gezamenlijke programma wordt komend jaar voor financiële steun ingediend bij het Investeringskader Waddengebied/Waddenfonds. Daarnaast kijken we naar andere, aanvullende financieringsbronnen. In dit Kompas Waddenkust Noardeast-Fryslân 2030 brengen we als gemeente onze visie, thema’s, ambities, opgaven, kansen én voorkeursprojecten in ons deel van het Waddengebied in kaart, zodat die meegenomen en -gewogen kunnen worden in integrale programma’s. Met als doel een Waddenkust van Noardeast-Fryslân die in alle opzichten leefbaar en toekomstbestendig is. Daarbij trappen we af met onze visie op de Waddenkust en een beknopte schets van het gebied en haar bijzondere kenmerken en kwaliteiten.

5

6

1. Visie & bouwstenen Visie De gemeente Noardeast-Fryslân hecht grote waarde aan het versterken van leefbaarheid van de dorpen aan de Waddenkust. Net zo goed als aan herstel van de bijzondere kwaliteiten van die kust. Dit in lijn met zowel de UNESCO Werelderfgoedstatus van het gebied als de ge­meentelijke Omgevingsvisie en Waddenagenda 2050. De nadruk in de plannen ligt op versterken van de leefbaarheid en het bewerkstelligen van een gezonde ba­lans tussen natuur, landschap en economie. Zo ziet de gemeente kansen voor versterking van landbouw en recreatie. Landbouwinnovatie, een bloeiende toeristisch-recreatieve sector en het benutten van nieuwe economische mogelijkheden dragen bij aan leefbaar­heid en brede welvaart. Mits passend bij de aard, schaal en kernwaar­den van het gebied.

Stakeholders Friese Waddenkust •

Rijk

•

Provincie Fryslân

•

Wetterskip Fryslân

•

Gemeenten Waadhoeke en Súdwest-Fryslân

•

Vereniging van Waddenzeegemeenten

•

Burgers, georganiseerde inwoners en ondernemers

•

Terreinbeheerders

•

Land- en tuinbouworganisaties

•

Pachtersverenigingen

•

Agrarische/gebiedscollectieven

•

Dorpsbelangen

•

Kennisinstellingen/Salta/Wetsus

•

Destinatiemanagementorganisaties (dmo’s)

Bij de totstandkoming en uitwerking van plannen wordt samengewerkt en afgestemd met de inwoners en belangrijke belanghebbenden als de provincie, Wetterskip Fryslân, ondernemers en landbouw- en natuurorganisaties Bouwstenen Belangrijke bouwstenen waarop dit Kompas kan anticiperen/ voortborduren zijn onder andere: — — — — — — — — — — — — —

Coalitieakkoord gemeente Noardeast-Fryslân, Foar de Mienskip Omgevingsvisie gemeente Noardeast-Fryslân Agenda voor het Waddengebied 2050 (+uitvoerings­ programma) UNESCO Werelderfgoedstatus Waddenzee Landschapsbiografie Noardeast-Fryslân Dorpsvisies Waddenkustgebied Toekomstbeelden dorpenclusters (2020) Gebiedsdocument Koehool – Lauwersmeer (2022) MER verkenning Waddenzeedijk Koehool – Lauwersmeer (2021) Programma Op paad lâns it Waad Toekomstagenda Lauwersmeer (2024) IKW programma’s Gastheerschap en Cultuurlandschap Waddengebied Vastgestelde Gemeentelijke Startnotitie Omgevingsprogramma Landbouw (2025)

7

Fig. 1. Prioritair aandachtsgebied Kompas NOF (donkerblauw).

8

2. De Waddenkust – een dwarsdoorsnede De Waddenkust van de gemeente Noardeast-Fryslân kent geen harde grenzen. Vanzelfsprekend behoort het gemeentelijk deel van Waddenzee Werelderfgoed, met haar buitendijkse polders en kwelders, ertoe. Een uniek en dynamisch getijdengebied, grotendeels gevormd door natuurlijke processen, met een veelvoud aan overgangshabitats. Denk aan zandplaten, getijdengeulen, mosselbanken, duinen, slikken, kwelders en zomerpolders. Het menselijk medegebruik beperkt zich tot visserij, natuurbeheer, delfstoffenwinning, recreatie én agrarisch gebruik. Zo is van het ruim 4000 hectare buitendijks gebied in de gemeente Noardeast-Fryslân, 150 hectare in particulier bezit (zomerpolders). Noard-Fryslân Bûtendyks is bovendien een van de belangrijkste Friese weidevogelgebieden. Leven met de Waddenzee: natuur en duurzaam gebruik •

Verbinden zee en land, recreatie & toerisme

•

Bevorderen beleving donkerte

•

Vis-/vogelverbindingen waar mogelijk

•

Zoet/zout verbinding in het Lauwersmeer

•

Behoud waarden Waddenzee, dynamiek, natuur, en menselijk gebruik

De waddendijk tussen Koehool en Lauwersmeer wordt komende jaren versterkt en vormt de ‘harde’ scheiding tussen twee werelden: de Waddenzee en het Waddengebied. Hard tussen aanhalingstekens, want Rijkswaterstaat en Wetterskip Fryslân streven naar versterking met een deels groene dijk en meer zachte overgangen tussen land en water, zout en zoet. Het laatste staat bijvoorbeeld op de agenda in het Lauwersmeer waar komende jaren brakke zones zullen ontstaan. Dit als een van de maatregelen van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW). Dezelfde kuststrook zal ook meer/beter begaan- en beleefbaar gemaakt worden voor zowel bewoners, recreanten als toeristen. Denk in dit verband aan initiatieven als de aanleg van It Paad lâns it Waad (IKW-project) en de landschapskunst van Sense of Place.

vervult dit deel van de Friese Waddenkust, net als de Waddenzee, een belangrijke natuur- en toeristisch-recreatieve functie. Waar de landbouw in de gemeente Noardeast-Fryslân qua grondgebruik - en als economische speler - toch al een prominente plaats inneemt, geldt dat zeker voor de Waddenkust met haar talrijke, soms monumentale, boerderijen. Veelal omzoomd met groen. De landbouw - en aanverwante bedrijvigheid in het gebied (o.a. veredelingscentrum HZPC) - draait op de teelt van (poot)aardappelen die wereldwijd aftrek vinden. Het economisch belang van deze teelt - maar ook van de groententeelt benadrukt hoe belangrijk het is dat deze regio over (voldoende) zoet water kan beschikken. Die beschikbaarheid staat onder druk door dreigende verzilting als gevolg van klimaatverandering en bodemdaling. Een bedrijfstak in opkomst, en belangrijk voor de instandhouding van de leefbaarheid en het voorzieningenniveau in de vele kleine kernen, is het (kleinschalig) toerisme. En dan met name het door gemeente, provincie en destinatiemanagementorganisaties gestimuleerde duurzaam (kwaliteits)toerisme, met als voornaamste doelgroepen de natuur- en cultuurliefhebbers. Een type bezoeker dat zich het beste verhoudt tot de aard, cultuur en kwetsbaarheid van de Waddenkust. Waddengebied: wonen en werken met de blik naar de Waddenzee •

Cultuurhistorie en landschap als basis

•

Oude structuren benutten, produceren voor eigen gebruik, fossielvrij,

•

circulair gebruik grondstoffen

•

Passend bij schaal van het gebied

•

‘Kleinschaliger’ wonen en leven, rij van terpdorpen, blauw-groene dooradering

•

Gezond en groen

•

Zoetwaterbeschikbaarheid, beleving Wad en dorpen, biodivers en klimaatbestendig, inclusief

Het binnendijks kustgebied kent geen exacte grenzen en wordt het best omschreven als het polder-, dijken- en kleilandschap met de eerstelijns kustdorpen als primair aandachtsgebied. De bewoning van de kuststreek vindt, los van de verspreid liggende boerderijen, plaats langs de Waddenzeedijk en in terpdorpen, voornamelijk gerangschikt op de lengteas van voormalige kwelderwallen. Oude slenken en waterlopen zijn vaak nog goed zichtbaar in het landschap dat tal van opvaarten kent die dorpen als Hallum, Marrum, Ferwert, Hegebeintum, Blije, Holwert, Ternaard, Wierum, Nes en Peazens-Moddergat van oudsher ontsluiten vanaf het Dokkumer Ie en -Grutdjip. Tot de Waddenkust wordt ook het lager gelegen Nationaal Park - en Dark Sky Park - Lauwersmeer gerekend. Een gebied ontstaan uit een deel van de Waddenzee dat na afsluiting van de Lauwerszee veranderde in een zoetwaterbiotoop. Vandaag de dag 9

Kunstwerk Terp fan de Takomst bij Blija

10

3. Uitdagingen en kansen De Waddenkust staat voor belangrijke en veelal complexe opgaven en uitdagingen. Vraagstukken die raken aan de sociaaleconomische en ecologische structuur van het gebied. Vanwege hun sterke samenhang vragen ze ook een integrale oplossing. Een fenomeen als de klimaatverandering beïnvloedt zowel de veiligheid, het perspectief van de landbouw als het herstel van natuurwaarden in het gebied nadelig. Wat indirect weer invloed heeft op de lokale economie en leefbaarheid in het toch al met braindrain en ontgroening bedreigde Waddengebied.

3.1 Opgaven Klimaatverandering De klimaatverandering heeft zowel gevolgen voor de waterveiligheid als voor de natuur-, landschaps- en landbouwwaarden van de Waddenkust. De zeespiegelstijging vergroot de kans op overstromingen in het buitendijks gebied en zorgt er ook voor dat het zoutgehalte in bodem en water binnendijks toeneemt. Met alle gevolgen voor de landbouw, de drinkwatervoorziening en de natuur vandien. De stijging van de watertemperatuur van de Waddenzee leidt tot veranderingen in het ecosysteem van het getijdengebied. Tot slot veroorzaken weersextremen langere perioden van hevige neerslag en droogte. Wat weer van invloed is op de landbouw en het waterbeheer in het gebied. Oplossingen worden onder meer gezocht in de dijkversterking die in gang is gezet, de aanleg van bredere – en begroeide – kwelders als natuurlijke klimaatbuffers, het vergroten van de capaciteit van zoetwaterberging en het ontwikkelen van zoutwaterbestendige teelten. Natuur en biodiversiteit Door klimaatverandering en menselijke activiteiten staat het halen van de doelen voor natuur- en biodiversiteit in het gebied onder druk. Wat er bijvoorbeeld voor zorgt dat de N2000- en werelderfgoedstatus van het Waddengebied in het geding dreigen te komen. Door veranderingen in de soortenrijkdom, dreigt ook het ecologisch evenwicht verstoord te raken.

Oplossingen worden gezocht in bijvoorbeeld de bestrijding van invasieve exoten, het stimuleren van duurzame landbouw, het versterken en verbinden van groen- en waterstructuren binnendijks en het herstel van kwelders en zeegrasvelden in de Waddenzee. Voorzieningenniveau en leefbaarheid De kuststrook kampt al langer met terugloop van de bevolking. Met name jongeren zoeken hun heil elders, waardoor ook het aandeel ouderen toeneemt. Dit heeft gevolgen voor het voorzieningen­niveau en de leefbaarheid. Scholen en

winkels hebben moeite om de deuren open te houden en ook het verenigings­leven en de bereikbaarheid staan onder druk. Oplossingen worden gezocht in het stimuleren van lokale werkgelegenheid en het voorzien in – en stimuleren van – ontmoetingsplekken en multifunctionele centra. Economie Maar bijvoorbeeld ook in de aanleg van een adequate digitale infrastructuur waarmee werken op afstand, vanuit huis, interessanter wordt. Ook investeren in toeristisch en cultureel aanbod, in woningbouw en de aantrekkelijkheid van het landschap wordt gezien als een goede manier om het voorzieningenniveau en de leefbaarheid in stand te houden.

3.2 Kansen Dit is hét moment om de opgaven en kansen te grijpen. De afgelopen jaren is er op veel fronten – en door diverse partijen – geïnvesteerd in samenwerking en voorbereiding van ingrepen die moeten leiden tot een algehele structuurversterking van de Waddenkust. Denk aan de plannen en inventarisaties die zijn uitgewerkt in het kader van de Agenda voor het Waddengebied 2050, 1DYK en de gebiedsontwikkeling Dongeradielen. Maar ook aan investeringen die mogelijk zijn gemaakt door medefinanciering vanuit de Regio Deal, het Investeringskader Waddengebied/Waddenfonds en het Visserij Ontwikkel Plan (VOP). Het feit dat de komende jaren de dijkversterking tussen Koehool en Lauwersmeer wordt aangepakt, en er middelen vrijkomen uit de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) en het Fries Programma Waddenkust (IKW-aanvraag), maakt dat er ruimte voor (co)financiering ontstaat. Waarmee noodzakelijke opgaven en langer levende wensen kunnen worden opgepakt, waarbij we vooral kijken naar structuurversterkende maatregelen. Dijkversterking Koehool - Lauwersmeer Binnenkort start Wetterskip Fryslân, in het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP), met de uitvoering van de dijkversterking tussen Koehool en het Lauwersmeer.

Deze versterking, over een lengte van 47 kilometer, is opgeknipt in drie deeltrajecten (Koehool - Zwarte Haan, Zwarte Haan - Holwerd en Ternaard Peazens-Moddergat). Onderdeel van de dijkversterking is het verzachten van de randen van het Wad (zie PAGW) en het – binnen het Uitvoeringsprogramma voor de Friese Waddenkust – meewerken aan het realiseren van een duurzaam perspectief voor de landbouw en het vergroten van de leefbaarheid in het gebied. Hiertoe is de afgelopen jaren in het kader van het samenwerkingsverband 1DYK1

1 In 1DYK werk(t)en Wetterskip Fryslân, Rijkswaterstaat, de provinsje Fryslân en de gemeenten Noardeast-Fryslân, Súdwest-Fryslân en Waadhoeke en de natuur- en landbouworganisaties samen aan het opstellen van een integraal gebiedsdocument. 11

onder meer een Gebiedsdocument opgesteld en zijn er de nodige projectinventarisaties uitgevoerd. De inbreng van de verschillende partners, waaronder de gemeente NoardeastFryslân, wordt opgenomen in het Uitvoeringsprogramma voor de Friese Waddenkust (in voorbereiding) dat een geïntegreerde aanpak voorstaat. Programmatische Aanpak Grote Wateren De PAGW beoogt richting 2050 “toekomstbestendige grote wateren te realiseren waar hoogwaardige natuur samengaat met een krachtige economie”. In deze aanpak werken Rijk en regionale partners samen aan het realiseren van een ecosysteem dat de gevolgen van klimaatverandering en duurzaam gebruik kan opvangen. Concreet wordt er aan de Friese Waddenkust bij de dijkversterking tussen Koehool en het Lauwersmeergebied circa € 37,5 miljoen ingezet voor het verzachten van de randen van het Wad. Recent werd ook duidelijk dat er in het kader van het programma Toekomstbestendig Lauwersmeergebied circa 1 miljoen euro wordt ingezet voor herstel van het ecologisch evenwicht en het creëren van brakke zones en de ontwikkeling van kwelders. Gebiedsontwikkeling Dongeradielen In de Dongeradielen daalt de bodem als gevolg van gaswinning door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM). Die daling heeft nadelige gevolgen voor de waterhuishouding en de landbouw in het gebied.

Bij de gebiedsontwikkeling Dongeradielen wordt samen met de streek gezocht naar oplossingen voor deze schade. De NAM draagt hiervan de kosten. Tot het onderzoek behoort ook of er in het gebied andere opgaven, kansen en wensen meegenomen kunnen worden. De gebiedscommissie maakt hiertoe - samen met de streek - een gebiedsplan. Herstel van schade aan gebouwen is geen onderdeel van dit plan. Hiervoor kan men terecht bij de commissie Mijnbouwschade. Het mag duidelijk zijn dat het verstandig is om ook het onderzoek dat hier plaatsvindt te benutten voor een integrale aanpak en gezamenlijke financiering. Regio Deal Noordoost-Friesland De Regio Deal is een samenwerkingsverband tussen het Rijk, de provincie en de gemeenten Noardeast-Fryslân, Achtkarspelen, Dantumadiel en Tytsjerksteradiel. De Regio Deal richt zich op het versterken van de brede welvaart in de regio. Via de regeling, die in 2025 afloopt, zijn er zo’n 175 projecten gesubsidieerd, variërend van een demonstratieplek Zilte Teelten tot een multifunctionele ruimte in Aldtsjerk. 12

Investeringskader Waddengebied (IKW) Het Investeringskader Waddengebied (IKW) stelt zich ten doel te komen tot een robuust functionerend ecologisch systeem en een duurzame economische ontwikkeling in het Waddengebied. Naast majeure opgaven, zet het IKW in op integrale gebiedsontwikkelingen langs de Waddenkust. Programma’s variërend van Waddenbaai, Harlingen en Eemszijlen tot het in de steigers staande Fries Programma Waddenkust. Binnen deze gebiedsontwikkelingen spelen (gecombineerde) thema’s als klimaatadaptatie, robuust watersysteem, het verzachten van de randen van het Wad en het stimuleren van duurzame activiteiten en noodzakelijke transities in het gebied. Daarbij streeft het IKW naar een nauwe samenwerking en afstemming tussen de belangrijkste stakeholders, ook in de zoektocht naar de noodzakelijke cofinanciering. Bij het IKW (en het Waddenfonds) kunnen tot eind 2026 subsidieaanvragen (vanaf € 500.000) worden ingediend, waarbij ook de criteria van het Waddenfonds moeten worden meegewogen. Visserij Ontwikkel Plan In het kader van het Visserij Ontwikkelplan wordt er in Peazens-Moddergat (‘t Fiskershúske en de Garnalenfabriek) en Dokkumer Nije Silen gewerkt aan de opwaardering van het zogenaamde ‘visserijerfgoed’.

Dit in de vorm van een vernieuwing en uitbreiding van nautisch museum ‘t Fiskershúske en de omvorming van de Garnalenfabriek tot een bezoekers- en informatiecentrum m.b.t. het maritieme verleden van het tweelingdorp. In Dokkumer Nije Silen krijgt een Varend Erfgoedcentrum gestaag vorm. Beide dorpen dienen verbonden te worden met interactieve wandel- en fietsroutes. In Moddergat wordt in het kader van de dijkversterking ook voorzien in een nieuwe dijktrap en een hellingbaan. Beide initiatieven hebben belang bij aanvullende investeringen in bijvoorbeeld de bereikbaarheid en parkeergelegenheid en middelen voor het realiseren van genoemde verbinding in de vorm van fiets- en wandelroutes waarin het verhaal van het visserijverleden de rode draad vormt. Verbinding wordt tevens gelegd met het WEC en het visserijmuseum in Zoutkamp dat ook VOP-gelden benut voor modernisering.

4. Investeren in kwaliteit en (be)leefbaarheid Het enige juiste antwoord op de opgaven beschreven in voorgaande paragraaf, is investeren in de kwaliteit en (be) leefbaarheid van de Waddenkust. Daartoe behoort, naast het verbeteren van de water-, landschaps- en bodemkwaliteit, ook het versterken van de bestaande economische structuur en brede welvaart. De afgelopen jaren is al het nodige in gang gezet. Denk aan de aanpak van de bodemdaling, waar in de gebiedsontwikkeling Dongeradielen werk van wordt gemaakt. Met als primaire focus het herstellen en verbeteren van het waterbeheer en het ondersteunen van de landbouwsector. In het verlengde hiervan noemen we ook de lopende en in voorbereiding zijnde projecten van Salta (Institute for Agriculture in Salinizing Delta’s) aan de Friese en Groninger Waddenkust. Daarnaast gebeurt er het nodige op het gebied van (be) leefbaarheid. Denk aan de voorgenomen aanleg van een fietsroute op en langs de Waddendijk, de upgrading van ‘t Fiskershúske en de Garnalenfabriek (Peazens-Moddergat), de ontwikkeling van een Varend Erfgoedcentrum (Dokkumer Nije Silen), de realisatie van de Terp van de Toekomst (Blije) en de activiteiten van het Gouden Gidsen Gilde.

Stuk voor stuk initiatieven die aansluiten op het beleid om het duurzaam toerisme in het Waddengebied te versterken en daarmee het voorzieningenniveau en de leefbaarheid in de dorpen in stand te houden.

4.1 Thema’s Anticiperend op genoemde opgaven, kansen en ambities kiest de gemeente Noardeast-Fryslân ervoor om het komende decennium in het kustgebied in te zetten op de thema’s ‘Leefbaarheid en vrijetijd’, ‘Landbouw, water en bodem’ en ‘Groenblauwe dooradering’. We behandelen ze onderstaand kort, voordat we in 4.2 nader ingaan op de potentiële maatregelen en initiatieven waar iedereen energie van krijgt. Leefbaarheid en vrije tijd in en rond de dorpen Een van de belangrijk(st)e opgaven voor het komende decennium is het instandhouden van de leefbaarheid en het voorzieningenniveau in de vele kleine(re) kernen aan de Waddenkust (zie hoofdstuk 3). Deze kernen staan onder druk. Denk aan het sluiten van kleinere scholen, verminderde bereikbaarheid met het openbaar vervoer, door onvoldoende economisch perspectief (werkgelegenheid) en gebrek aan woonruimte.

Het versterken van de natuurwaarden is onder meer onderdeel van projecten als Wij & Wadvogels (Peazemerlannen), maar ook een vast onderdeel van maatregelen in het kader van de Programmatische Aanpak Grote Wateren, waartoe onder meer het herstellen van een meer natuurlijke overgang tussen zoet en zout water in het Lauwersmeergebied behoort. Waar mogelijk en noodzakelijk, sluiten we aan bij deze en andere ontwikkelingen en plannen in de regio. En wel met de volgende ambities: —

—

—

— — —

Behoud en herstel van de biodiversiteit en de natuur- en landschapskwaliteit, waaronder groen- en waterstructuren Stimuleren van duurzaam toerisme als belangrijke pijler voor de regionale economie en het behoud van de leefbaarheid en het voorzieningenniveau in de kustdorpen Behoud van het landelijk karakter van de Waddenkust, met landbouw en toerisme als voornaamste economische pijlers Stimuleren van initiatieven op het gebied van klimaatadaptatie en de beschikbaarheid van zoet water Stimuleren en reguleren van natuurlijke landbouw Bieden van een duurzame toekomst aan de landbouwsector in het gebied

Wat betekent dit voor de leefbaarheid? De gemeente steunt in de komende jaren initiatieven die de leefbaarheid in stand dienen te houden. Van oudsher zijn dat in de gemeente de stuwende en stabiele landbouw/agrofood sector en de maakindustrie. In het Waddengebied ziet ze op het gebied van leefbaarheid daarnaast een belangrijke rol weggelegd voor de toeristisch-recreatieve sector en dan met name het vergroten en versterken van duurzaam aanbod. Oftewel, activiteiten die aansluiten bij de aard, schaal, kernwaarden (rust, ruimte, donkerte…) en kwetsbaarheid van het gebied. Denk daarbij aan het stimuleren van agro-, natuur- en cultuurtoerisme. En meer concreet, aan het verbinden van dorpen met de Waddenzee en het ontwikkelen van aantrekkelijke vaar, wandel- en fietsrou13

tes. Maar bijvoorbeeld ook aan het stimuleren van landschapskunst, zoals de Terp fan ‘e Takomst en Wachten op Hoog Water, die het verhaal van het landschap en de bewoners vertellen. Om te komen tot een evenwichtiger bevolkingsopbouw wil de gemeente jongeren meer betrekken bij ontwikkelingen en ook inzetten op woningbouw. Daarbij gaat het inbreiden voor het uitbreiden. Ook is de gemeente voorstander van het behoud van dorpshuizen en verenigingsgebouwen. Daarbij wordt gekeken of bredere, multifunctionele inzetbaarheid tot de mogelijkheden behoort. De gemeente ondersteunt daarnaast initiatieven op het gebied van klimaatadaptatie, waterbeschikbaarheid, biodiversiteit, fysieke en digitale bereikbaarheid en duurzame energieopwekking. Aspecten die (mede)bepalend zijn voor een duurzame toekomst van de economie en dorpen aan de Waddenkust en bijdragen aan de gezondheid en het welzijn van de inwoners. Landbouw, water en bodem Water en bodem zijn sturend in ruimtelijke opgaven. Voor het noordelijk kleigebied geldt dat de landbouw - lees akkerbouw (aardappelteelt) - de dominante sector is. Zowel qua ruimtegebruik als economisch en landschappelijk gezien. Behoud en herstel van bodemvruchtbaarheid en waterkwaliteit, en doorlopende beschikbaarheid van zoet water, zijn daarbij van groot belang.

Condities die door landgebruik (uit- en afspoeling), bodemdaling (verzilting) en klimaatverandering (droogte, wateroverlast, verzilting) niet langer vanzelfsprekend zijn. Het gebied is in bepaalde periodes ook (te) afhankelijk van IJsselmeerwater voor zowel beregening als het doorspoelen van vaarten en sloten.

Met de provincie als trekker zoekt de gemeente, samen met Salta, gemeente Waadhoeke en agrariërs, naar mogelijkheden om genoemde opgaven duurzaam het hoofd te bieden. Daarbij ligt de focus op het doorontwikkelen van bestaande programma’s en het opzetten van pilotprojecten. Denk aan ondergrondse opslag van zoet water, anti-verziltingsdrainage, het verbeteren van de bodemvruchtbaarheid en het langer vasthouden van zoet water. Het laatste als het even kan, gecombineerd met natuurherstelmaatregelen en het versterken van de waterrecreatie in het gebied. Verder biedt de gemeente agrariërs de ruimte voor experimenten, innovatieve landbouwmethoden, productie voor lokaal gebruik, nevenactiviteiten en herbestemming van vrijkomende agrarische bebouwing. In het buitendijks gebied wordt ingezet op behoud van de agrarische bestemming, versterking van de natuur- en beleefwaarde van de kwelders en experimenten met zilte teelt. Groenblauwe dooradering Met het thema groenblauwe dooradering zet de gemeente in op de kwaliteit van landschap, natuur, landbouw en recreatie aan de Waddenkust. Het biedt mogelijkheden voor een rijk en gevarieerd cultuurlandschap waarmee mensen zich verbonden voelen. Herstel van natuur, biodiversiteit en de beschikbaarheid van voldoende zoet water is daarbij een gegeven waar we samen met partners werk van moeten maken.

De verantwoordelijkheid voor voldoende zoetwaterbeschikbaarheid ligt bij Wetterskip Fryslân. Als gemeente spelen we hierin een bescheiden rol. Wel werken we graag mee aan pilots (bijv. waterberging), het (beter) bevaarbaar maken van (op)vaarten en het aanbrengen van natuurlijke oevers. Een en ander is bijvoorbeeld ook onderwerp van ons ‘Masterplan Opvaarten Noardeast Fryslân’ (2021) en het rapport Rondje Dokkum-Wierum-Ternaard (2024). Een ander voorbeeld van een integrale aanpak is het initiatief ‘Swiet Wetter Wierum-Ternaard’. Bij deze integrale gebiedsontwikkeling wordt gekeken hoe de dijkversterkingsopgave gecombineerd kan worden met brede welvaart, toerisme, natuurherstel, klimaatadaptatie en perspectief voor de landbouw. Aan de groene dooradering en versterking van het cultuurhistorisch landschap wordt aandacht besteed in het IKW-programma Cultuurlandschap Waddengebied, waar de gemeente in participeert. In dit verband moet ook gedacht worden aan het benutten en beleven van (oude) structuren in het cultuurlandschap. Denk aan de beleefbaarheid van het slenkengebied en (blijvende) aandacht voor bloemrijke wegbermen en natuurvriendelijke oevers. Dat is niet alleen belangrijk voor de natuur, maar maakt het landschap aantrekkelijker en beleefbaarder voor zowel bewoners als bezoekers.

14

5. Selectiecriteria De afgelopen jaren zijn er aan de Waddenkust in Noardeast-Fryslân de nodige initiatieven opgehaald (o.a. via participatieproces 1DYK) en in gang gezet die aanleiding (kunnen) geven om daar als gemeente op te anticiperen. Maar ook om ze mogelijk van een plus te voorzien, zoals aanvullend op de museale investeringen en dijkversterking in Moddergat.

5.1 Gemeentelijke thema’s en randvoorwaarden Om een afgewogen selectie te kunnen maken en deze ook te kunnen motiveren, dienen initiatieven aan te sluiten bij de gemeentelijke thema’s (4.1) - bij voorkeur bij een combinatie daarvan. Zo kan bijvoorbeeld het verbreden van vaarten voor extra waterberging (landbouw, water, bodem) ook bijdragen aan de recreatiedoeleinden (leefbaarheid) en natuurvriendelijke oevers (groenblauwe dooradering). De gemeente heeft verder een aantal randvoorwaarden opgesteld waaraan projecten in het gebied zouden moeten voldoen. We noemen: —

— —

— —

— —

Het project moet in het kustgebied liggen (zie hoofdstuk 2), met voorrang voor initiatieven in dorpen direct grenzend aan de kust. Het project geeft een aantoonbare economische impuls aan de leefbaarheid. Het project heeft geen negatieve/beperkende effecten op bestaande en toekomstige functies, waaronder wonen, recreatie en bedrijvigheid (waaronder landbouw). Plannen mogen niet leiden tot een versnelde verzilting van het landbouwgebied. De toeristisch-recreatieve ontwikkeling dient onderscheidend en aanvullend te zijn op het bestaande aanbod in het gebied. Het project heeft voldoende draagvlak en er is een participatietraject met inwoners en belanghebbenden doorlopen. Het hele gebied: de gemeentelijke bijdrage aan de uitvoering van alle projecten bedraagt maximaal € 4,6 miljoen.

5.2 Investeringskader Waddengebied en Waddenfonds Om mee te (kunnen) liften op de voorgenomen IKW/Waddenfonds aanvraag in het kader van het Uitvoeringsprogramma voor de Friese Waddenkust, en zo een verdubbelaar in te kunnen zetten, is het verstandig om bij de selectie van initiatieven terdege rekening te houden met de eisen die zowel het Investeringskader Waddengebied (IKW) als het Waddenfonds stellen. Hoe meer vinkjes er worden gezet, hoe groter de kans dat een project meegenomen wordt in de gezamenlijke aanvraag en de uiteindelijke honorering. Daarbij moet ook gekeken worden of bepaalde initiatieven samen met de programmapartners opgepakt kunnen worden; dat vergroot de kansen en bespaart kosten.

Investeringskader Waddengebied Willen projecten in aanmerking komen voor deelname aan het Investeringskader Waddengebied, dan moeten ze passen binnen een of meerdere van de zogenaamde majeure opgaven. In het geval van de Friese Waddenkust hebben we het dan over de opgaven ‘Waddenzee’, ‘Vitale Kust en Afsluitdijk’ en ‘Versterken en Vermarkten Werelderfgoed’. Opgave Waddenzee Binnen deze opgave richt het IKW zich op het financieren van waddenbrede projecten en programma’s die de biodiversiteit in het waddengebied verbeteren en vergroten en die bijdragen aan het herstellen van de balans tussen ecologie en economie. De focus ligt op minder externe verstoring, meer ruimte voor natuurlijke, dynamische processen en extra inzet op verduurzaming en vergroening van het economisch medegebruik. Thema’s waarop wordt ingezet zijn: — — — — — —

Een completer voedselweb en herstel van bodemleven Optimaliseren Swimway Optimaliseren Flyway Wegnemen externe bedreigingen Beantwoorden fundamentele kennisvragen over de werking van het ecologisch systeem Vergroten robuustheid Waddenzee om de ecologische kwaliteiten onder invloed van klimaatverandering en de gevolgen daarvan voor de toekomst veilig te stellen

Opgave Vitale Kust en Afsluitdijk Binnen deze opgave ligt de focus op integrale gebiedsprogramma’s en projecten die de kustzone vitaler maken. En wel met de volgende drie programmalijnen: — —

—

Ontwikkelen van een samenhangende kust, bij voorkeur binnen integrale gebiedsprogramma’s Versterking/herstel van ecologische verbindingen tussen Wad en achterland, bijvoorkeur in combinatie met opgave Waddenzee en de kustversterking Stimuleren van klimaatadaptieve, duurzame landbouw

Opgave Versterken en Vermarkten Werelderfgoed Bij deze opgave ligt de focus op het versterken van een duurzame toeristisch-recreatieve ontwikkeling van het Waddengebied. Het vermarkten ligt bij Visit Wadden en is onderdeel van het Programma Gastheerschap. Bij versterken hebben we het over het ontwikkelen van projecten en programma’s die de ecologische voetafdruk beperken en bijdragen aan de duurzame ontwikkeling van de waddeneconomie. Letterlijk: Het versterken van de culturele en landschappelijke gebiedskenmerken en het duurzaam toeristisch aanbod, waarbij de kernwaarden van het gebied worden versterkt, dan wel ontzien. 15

Naast genoemde, majeure opgaven zet het IKW ook in op een aantal omvangrijke gebiedsontwikkelingen - waaronder de programma Harlingen en Eemszijlen - en het stimuleren van de noodzakelijke transities (energie, grondstoffen, landbouw en voedsel, klimaatadaptatie en inclusiviteit). Het is verstandig deze criteria mee te laten wegen in de selectie van initiatieven. Waddenfonds Het Waddenfonds kent zowel BLI (pilots) als thematische (tot max. € 1 miljoen) aanvragen. Daarnaast draait ze als medefinancier mee in de provinciale IKW-aanvragen (> € 1 mln). We beperken ons hier tot de rol van het Waddenfonds in de IKW-aanvragen, waarbij ze gemiddeld 50% van het programma financiert (met een minimum van € 500.000). Wanneer de uitwerking van een programma door respectievelijk de opgaventeams en het dagelijks bestuur (provincies) IKW-waardig wordt bevonden, toetst het Waddenfonds de inhoud en begroting vervolgens aan haar (hoofd)doelen, bijkomende criteria en subsidievoorwaarden. Het is dus raadzaam om hiermee bij het opstellen van aanvraag en begroting direct rekening te houden.

16

Als we kijken naar de drie majeure opgaven die voor het kustgebied gelden, moet worden bepaald hoe het programma aansluit bij één of meerdere hoofddoelen en thema’s van het Uitvoeringsprogramma Waddenfonds (2024-2027). Hoe meer er worden benoemd en toegelicht hoe beter en kansrijker. Hetzelfde geldt voor de uitgangspunten (o.a. waddenspecifiek, duurzame ontwikkeling, additionaliteit, integraliteit….), zoals uitvoerig omschreven in hoofdstuk 3 van hetzelfde uitvoeringsprogramma. Met name additionaliteit is iets om goed rekening mee te houden; projecten of onderdelen daarvan die aan te merken zijn als reguliere investering of verplichting, inclusief beheer en onderhoud, komen niet in aanmerking voor subsidie. Belangrijk is er voor te zorgen dat beheer en onderhoud goed zijn geregeld, ook en vooral na de programmaperiode. Vaste onderdelen zijn ook de risico-analyse, vergunbaarheid, staatssteunverklaringen en natuurlijk de financiering (voor de eerste twee projectjaren moet die bij indiening van de aanvraag voor 80% geregeld/toegezegd zijn).

6. Initiatieven Waddenkust Noardeast-Fryslân Aan de hand van de in hoofdstuk 5 genoemde randvoorwaarden en criteria maakt de gemeenteraad een keus uit opgaven en initiatieven. Onderstaand project is een eerste voorzet en voorbeeld van hoe initiatieven uitgewerkt kunnen worden. In overleg met partners, bewoners etc. In overleg met partners, bewoners en gemeenteraad zal een uitbreiding/update plaatsvinden.

Feiten en cijfers Locatie Moddergat Doel Verbeterde bereikbaarheid, beleefbaarheid en verkeers­ veiligheid

Peazens-Moddergat Fase

Met dank aan het Visserij Ontwikkelplan en het Waddenfonds worden de Garnalenfabriek en It Fiskershûske komend jaar uitgebreid en gemoderniseerd. Daarbij zal de Garnalenfabriek als eerste ontvangst- en informatiecentrum dienstdoen voor de bezoekers aan het gebied, waaronder wadlopers.

Planfase

Aangezien ook de dijk versterkt zal worden, liggen er met het oog op de toegankelijkheid van zowel beide centra als de dijk en het achtergelegen natuurgebied, mooie koppelkansen. We hebben het dan over de aanleg van een (extra) parkeer­terrein (veertig plekken) westelijk van de Garnalenfabriek om de verkeersoverlast in het dorp te beperken. Maar ook over de aanleg van een veilig en verrijkt verbindingspad tussen de Garnalen­ fabriek en de opgang van de reddingsboot. Beide projecten worden, evenals het voorzien in passende bebording op en langs de dijk, meegenomen en gewogen in het Uitvoeringsprogramma voor de Friese Waddenkust. De gemeente zal daarbij voor de nodige cofinanciering zorg dienen te dragen.

Draagt bij aan

Koppelkansen: •

Uitbreiding en vernieuwing Fiskershúske/Garnalenfabriek

•

Dijkversterking

Economie, leefbaarheid, toeristisch-recreatieve ontwikkeling, duurzaam toerisme, bereikbaarheid Gemeente NoardeastFryslân, Thema Leefbaarheid en toeristisch-recreatieve ontwikkeling. Initiatief kan rekenen op voldoende draagvlak (participatieproces doorlopen). IKW-criteria Opgave Afsluitdijk en Vitale kust Versterken en Vermarkten Werelderfgoed Waddenfondsdoelen •

Wetterskip Fryslân zal – in het kader van de dijkversterking – voorzien in nieuwe dijktrappen ter hoogte van de Garnalenfabriek en Boerderij Zwart. Waarmee in een goede bereikbaarheid en beleefbaarheid van beide attracties, het dorp en het buitendijks natuurgebied wordt voorzien.

Werelderfgoed, cultuurhistorie en landschapsontwikkeling

•

Duurzame recreatie en toerisme

Stakeholders Stichting Museum Noardeast-Fryslân, Wetterskip Fryslân, gemeente Noardeast-Fryslân, dorpsbelangen Financiering •

Wetterskip:

•

IKW/Waddenfonds:

•

Gemeente:

17

18

19

20