Bijlage 9 - MFC het Spectrum maatwerkadvies

Energie Prestatie Advies voor utiliteitsgebouwen

Schoolstraat 12 / 9111HH Burdaard

Objectnummer:

Opdrachtgever

Bestuur MFC Het Spectrum Schoollstraat 12 9111HH Burdaard 0519 33 24 70 info@itspektrum.nl

Adviesbureau Adres

Tolsum Energie Advies Klaas de Jagerlaan 12 8802BV Franeker +31 (0)517 23 58 92 info@tolsumadvies.nl

Telefoon Email Adviseur Adviseursnummer Handtekening

D.Tolsma EPG2019-51

2/41

Samenvatting In dit rapport wordt een compleet energie-advies voor uw gebouw beschreven. Dit advies bestaat uit een beoordeling van de huidige staat van uw gebouw met een advies hoe u deze kunt verbeteren. Aan dit energie-advies ligt een uitgebreid onderzoek ten grondslag. Uw gebouw is door een vakman geïnspecteerd, eventuele bouwtekeningen en bestekken zijn bestudeerd en alle benodigde gegevens zijn in een geattesteerd computerprogramma ingebracht. Vervolgens is de energetische prestatie van de huidige situatie geanalyseerd en zijn mogelijke verbetermaatregelen doorgerekend en gerangschikt. Het gebouw met het adres Schoolstraat 12 te Burdaard heeft het energielabel A (EI = 0,81 ). Hierbij staat een A++ label voor een zeer energiezuinig gebouw en een G-label voor een zeer onzuinig gebouw. Om de huidige staat van het gebouw te verbeteren, kunt u één van onderstaande pakketten met maatregelen uitvoeren (zie Tabel 1). U kunt uw keuze afwegen op basis van investering, netto contante waarde, terugverdientijd, energielabel, energiebesparing en CO2-reductie. Tabel 1 Samenvatting energie-advies

Maatregelpakket Zwembadverwarming Triple Solar Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

Investering [€] 47.000

NCW [€] 42.574

TVT [jaar] 8,3

Label [A++ t/m G] A

Energiebesparing [€/jaar] 8.741

CO2reductie [%/jaar] 12,1

117.450

115.698

5,6

A

20.172

17,4

20.000

-9.999

80,3

A

112

-3,0

13.865 225.600 198.315 423.915

5.580 73.934 167.256 259.512

10,9 11,5 7,3 9,1

A A A A

1.525 25.807 32.100 60.027

5,7 70,8 32,7 103,4

3/41

Inhoudsopgave Samenvatting .............................................................................................................................. 3 Inhoudsopgave............................................................................................................................ 4 1 Inleiding.............................................................................................................................. 5 1.1 Opdracht en doelstelling .............................................................................................. 5 1.2 Ambitieniveau ............................................................................................................. 5 1.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden .......................................................................... 6 1.4 Werkwijze.................................................................................................................... 7 1.5 Leeswijzer .................................................................................................................... 7 2 Beschrijving van het gebouw............................................................................................... 8 2.1 Inleiding .......................................................................................................................

8 2.2 Algemene gegevens ..................................................................................................... 8 2.3 De klimaatinstallatie(s)................................................................................................. 8 2.4 De bouwkundige constructies .................................................................................... 11 2.5 De energiesector(en) ................................................................................................. 12 3 Energiegebruik huidige situatie ......................................................................................... 18 3.1 Inleiding ..................................................................................................................... 18 3.2 Het energielabel ........................................................................................................ 18 3.3 Het berekende energiegebruik ................................................................................... 18 3.4 Controle met werkelijke meterstanden ...................................................................... 22 4 Energiebesparingsadvies ................................................................................................... 24 4.1 Inleiding .....................................................................................................................

24 4.2 Reeds getroffen en onderzochte maatregelen ........................................................... 24 4.3 Overwogen maatregelen............................................................................................ 25 4.4 Onderbouwing maatregelen ...................................................................................... 26 4.5 Aanbevolen maatregelpakketten ............................................................................... 31 4.6 Praktische informatie over maatregelen .................................................................... 38 4.7 Subsidiemogelijkheden .............................................................................................. 39 5 Conclusies en aanbevelingen ............................................................................................ 40

4/41

1 Inleiding 1.1 Opdracht en doelstelling De opdracht voor het verduurzamen van MFC het Spectrum is verstrekt door het bestuur van MFC Het Spectrum te Burdaard. De uitvoering wordt gefaciliteerd door het KlimOp programma van de Provinsje Fryslân en wordt in samenwerking met Stichting Doarpswurk uitgevoerd. Het doel is om het energieverbruik te verminderen om te komen tot een gezonde exploitatie van het gebouw. De maatregelen zijn er op gericht om te komen tot een gasloze situatie met als stip op de horizon een energie neutraal pand.

1.2 Ambitieniveau Gebouweigenaren kunnen met het Klimaat ontzorgingsprogramma van provincie Fryslân aan de slag met het verduurzamen van hun gebouwen. Hiermee kunnen gebouweigenaren bijdragen aan de totale afname van CO2 en daarmee meewerken aan een leefbare toekomst. Dit initiatief geldt voor kleine gebouwen met een maatschappelijk doel zoals kleinere gemeenten, schoolbesturen in het primair en voortgezet onderwijs en zorgaanbieders met een klein aantal vestigingen, sportbedrijven, culturele instellingen en dorps- en buurthuizen. Klimaat Ontzorgingsprogramma KLIMOP is het Friese KLImaat OntzorgingsProgramma voor verduurzaming van klein maatschappelijk vastgoed. Vanaf 2021 kunnen klein maatschappelijk pandeigenaren voor het verduurzamen van hun gebouwen terecht bij het door het Rijk bekostigde ontzorgingsprogramma verduurzamen maatschappelijk vastgoed. Via dit programma kunnen zij gebruik maken van de kennis en inzet van experts bij het verduurzamen van hun gebouwen. Op deze manier krijgen ook de eigenaren van kleiner vastgoed, die vaak weinig of geen kennis, mensen en middelen in huis hebben, de mogelijkheid om hun gebouwen te verduurzamen. MFC Het Spectrum te Burdaard heeft de ambitie om het energieverbruik te verlagen om te komen tot een gezonde exploitatie.

Hierbij wordt gezocht naar een mogelijkheid naar een gasloze situatie en eigen energie opwekking met als stip op de horizon een energieneutraal pand.

5/41

1.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden De berekeningen zijn gebaseerd op de volgende gegevens: Tabel 2 Uitgangspunten en randvoorwaarden

Gegevens

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Algemene gegevens Tekeningen Detail gegevens Calculatie Triple Solar

Referentie

Bestuur MFC Burdaard Bestuur MFC Burdaard Opname ter plaatse door Tolsum Energie Advies Triple Solar BV

1.3.1 Huidige situatie Uitgangspunten: - De isolatiedikte van de constructies kon niet worden vastgesteld. Uitgangspunt is de isolatiewaarde volgens bouwbesluit van het bouwjaar

1.3.2 Verbetermaatregelen Op basis van de huidige situatie zijn verbetermaatregelen voorgesteld waarmee het energieverbruik van het object geoptimaliseerd kan worden. Voor het opstellen van verbetervoorstellen is rekening gehouden met de volgende zaken: - het gebruik en beheerbaarheid van het object; - de initiële investering van de maatregel bij het bepalen van de terugverdientijd, als ook met eventuele extra onderhoudskosten gedurende de gebruiksperiode; - een netto contante waarde methode voor het bepalen van de terugverdientijd, waarbij een rentevoet van 1.5% gehanteerd wordt; - Eventuele subsidiemogelijkheden zijn separaat inzichtelijk gemaakt en niet in de terugverdientijd; - Eventuele extra gebruikerswensen zijn niet meegenomen in de verbetermaatregelen. Daarnaast zijn voor de verbetermaatregelen de volgende uitgangspunten gehanteerd: -

-

Voor de verbetermaatregelen van de warmteopwekkingsinstallaties is, indien mogelijk, gestreefd naar de toepassing van gasloze werktuigbouwkundige installaties, aangezien vanuit de overheid steeds meer wordt gestimuleerd om gebouwen gasloos te maken; Eventuele kosten voor de verhoging van maximale capaciteit van de elektra aansluiting n.a.v. maatregelen is niet meegenomen in de investering van de maatregel(en); Eventuele kosten voor de versterking van de dakconstructie t.b.v. de luchtbehandelingskasten of PV-panelen zijn niet meegenomen in de investering van de maatregel(en). 6/41

-

Alle vermelde bedragen zijn excl. BTW.

1.3.3 Maatregelpakketten Op basis van de voorgestelde verbetermaatregelen zijn maatregelpakketten voorgesteld die een bijdrage kunnen leveren aan de beschreven beleidsuitgangspunten.

1.4 Werkwijze In grote lijnen ziet het EPA-U traject er als volgt uit: - Gegevens inventarisatie (door zowel de klant als de adviseur) en deskresearch; - Gebouwopname, overleg en intakegesprek; - Invoeren van de gegevens in de software en fitten op het werkelijke energieverbruik; - bepalen en doorrekenen mogelijke energiebesparende maatregelen; - Samenstelling van het advies. Afhankelijk van opgestelde criteria wordt een pakket aan energiebesparende maatregelen voorgesteld; - Opstellen van de rapportage; - Eindgesprek met de klant (evaluatie).

1.5 Leeswijzer In dit rapport vindt u een compleet energiebesparingsadvies voor uw gebouw. Eerst wordt in hoofdstuk 2 de huidige staat van het gebouw beschreven. In dit hoofdstuk vindt u een overzicht van de klimaatinstallaties, de bouwkundige constructies en de energiesectoren voor het energie-onderzoek. In hoofdstuk 3 komt de energieprestatie van het gebouw aanbod. Naast het energielabel dat verplicht is bij verhuur en verkoop van het gebouw, wordt ook het gas, elektrisch en warmtegebruik van het gebouw in kaart gebracht. Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 het daadwerkelijke energie-advies behandeld. Met behulp van verschillende maatregelpakketten krijgt u inzicht in de mogelijke energiebesparingen, comfortverbeteringen, kosten, baten en terugverdientijden. Tenslotte worden in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen voor energiebesparing gepresenteerd.

7/41

2 Beschrijving van het gebouw 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk worden de technische gegevens beschreven van het gebouw. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de klimaatinstallaties, de bouwkundige constructies en energiesectoren. Deze drie onderdelen bepalen samen de energetische kwaliteit van uw gebouw.

2.2 Algemene gegevens Het energie-advies heeft betrekking op het gebouw met onderstaande gegevens: Tabel 3 Algemene gegevens van het gebouw

Adres SBI-code Bouwjaar Renovatiejaar Inspectiedatum

Schoolstraat 12 9111HH Burdaard 88 2011 21 september 2021

2.3 De klimaatinstallatie(s) 2.3.1 Overzicht klimaatinstallaties Eén of meerdere klimaatinstallaties hebben als taak het gebouw behaaglijk te houden. Voor dit energie-onderzoek is het gebouw in één of meerdere energiesectoren onderverdeeld. Elke energiesector is aangesloten op een klimaatinstallatie. De kwaliteit van de klimaatinstallatie bepaalt voor een belangrijk deel uw energiegebruik. In Tabel 4 wordt een overzicht gepresenteerd van de klimaatinstallaties in het gebouw. In de volgende subparagrafen worden deze installaties nader omschreven. Tabel 4 Overzicht klimaatinstallaties in het gebouw

Klimaatinstallatie ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3 - Fitness ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Opp. [m2] 1.491,0 340,1 334,2 647,1 673,6 175,3

Vent Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans

Verw X X X X X X

Koel

Tap X X X X X X

Bev

Zon

8/41

2.3.2 Ventilatievoorzieningen Ventilatie is noodzakelijk voor een gezond gebouw. Naast aanvoer van verse lucht, kan de ventilatielucht ook worden gebruikt om het gebouw te verwarmen, koelen of bevochtigen. Ventilatie kan op natuurlijke wijze bijvoorbeeld met te openen ramen of luchtroosters plaatsen. Daarnaast kunnen ook ventilatoren worden ingezet, men spreekt dan van een mechanisch ventilatiesysteem. Wanneer sprake is van zowel mechanische toevoer als afvoer, dan is er warmteterugwinning mogelijk: de warmte uit de afvoerlucht kan worden gebruikt om de toevoerlucht voor te verwarmen. In Tabel 5 wordt het ventilatiesysteem van het gebouw samengevat. Tabel 5 Ventilatievoorzieningen in het gebouw

Klimaatinstallatie ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3 - Fitness ZONE 4 Binnensport ZONE 5 Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Systeem Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans

Voorziening in gevel Geen ventilatievoorzieningen Geen ventilatievoorzieningen Geen ventilatievoorzieningen Geen ventilatievoorzieningen Ventilatieroosters

Warmteterugwinning Warmtewiel / Intermitterende WW Warmtewiel / Intermitterende WW Warmtewiel / Intermitterende WW Geen

Ventilatieroosters

Warmtewiel / Intermitterende WW

Geen

2.3.3 Ruimteverwarming Om de ruimtes in het gebouw te verwarmen, is er een warmte-opwekker nodig. Voorts moet de warmte naar de ruimtes worden gedistribueerd, waar het doormiddel van bijvoorbeeld radiatoren, convectoren of luchtroosters wordt afgegeven. In Tabel 6 vindt u de belangrijkste gegevens van de verwarmingsinstallatie. Tabel 6 Ruimteverwarming in het gebouw

Klimaatinstallatie ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3 - Fitness ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Opwekking HR107 ketel HR107 ketel HR107 ketel HR107 ketel HR107 ketel HR107 ketel

Distributie Water Water Water Water Water en lucht Water en lucht

Pompregeling Zonder reg./anders Zonder reg./anders Zonder reg./anders Zonder reg./anders Zonder reg./anders Zonder reg./anders

2.3.4 Ruimtekoeling In veel utiliteitsgebouwen is koeling aanwezig om te voorkomen dat het gebouw in de zomer te warm wordt. Net als bij ruimteverwarming, moet voor ruimtekoeling de koude worden opgewekt en getransporteerd naar de gekoelde ruimtes (zie Tabel 7).

9/41

Tabel 7 Ruimtekoeling in het gebouw

Klimaatinstallatie ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3 - Fitness ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

2.3.5

Opwekking Geen koeling Geen koeling Geen koeling Geen koeling Geen koeling Geen koeling

Distributie

Pompregeling

Warm tapwater

Voor het bereiden van warm tapwater kunnen allerlei opwekkers worden gebruikt. Hoe verder de tappunten van deze opwekker verwijderd zijn, hoe meer energie verloren gaat in de warmwaterleidingen. In Tabel 8 wordt de warm tapwaterinstallatie beschreven. Tabel 8 Warm tapwaterbereiding in het gebouw

Klimaatinstallatie ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3 - Fitness ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Opwekking HR-ketel met cv-boiler Elektrische boiler Elektrische boiler HR-ketel met cv-boiler HR-ketel met cv-boiler HR-ketel met cv-boiler

Distributie Een of meer punten verder dan 3 meter Tappunten binnen 3 meter Tappunten binnen 3 meter Circulatieleiding Circulatieleiding Circulatieleiding

2.3.6 Bevochtiging In sommige gebouwen vindt bevochtiging van de lucht plaats. Hiervoor zijn verschillende systemen beschikbaar. In Tabel 9 worden gegevens voor de eventuele bevochtiging van het gebouw weergegeven. Tabel 9 Bevochtiging in het gebouw

Klimaatinstallatie ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3 - Fitness ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Systeem Geen bevochtiging Geen bevochtiging Geen bevochtiging Geen bevochtiging Geen bevochtiging Geen bevochtiging

Distributie

Vochtterugw.

2.3.7 Zonne-energie Het laatste onderdeel van de klimaatinstallatie is zonne-energie. Hieronder worden zonnecollectoren (thermisch) en zonnepanelen (elektrisch) beschouwd. In Tabel 10 worden de zonnesystemen van het gebouw opgesomd.

10/41

Tabel 10 Zonne-energie toegepast in het gebouw

Klimaatinstallatie -

Opp. [m2]

Systeem

Specificatie

2.4 De bouwkundige constructies Gevels, ramen, vloeren, daken en deuren zijn allemaal bouwkundige constructies. De isolatiewaarde van een constructie bepaalt voor een aanzienlijk deel hoeveel warmte uit het gebouw naar buiten kan ontsnappen. Bij een hogere isolatiewaarde is minder verwarmingsenergie benodigd, maar kan wel de koelbehoefte vergroten. In de Tabel 11 vindt u de thermische eigenschappen van de bouwkundige constructies van het gebouw. De Rc-waarde wordt gebruikt voor dichte constructies: hoe hoger de waarde, hoe hoger de isolatiegraad. Voor ramen (en soms voor dichte constructies) wordt de U-waarde gehanteerd: hoe lager de U-waarde, hoe hoger de isolatiegraad. Tenslotte staat de ZTA-waarde voor het percentage zonlicht dat door een raam naar binnen kan komen. Tabel 11 Bouwkundige constructies in het gebouw

Constructie Wand Vloer Dak (sedum) Deur Deur (iso) HR++ Paneel binnenwand

Type Wand Vloer Dak Deur Deur Raam Paneel Wand

Rc [m2K/W] 2,53 2,53 2,53 0,12 0,33

U [m2K/W]

ZTA [%]

1,80

60

2,53 0,36

Voor het bepalen van het energiecertificaat voor het gebouw, moet het ISSO beslisdiagram worden toegepast op de bouwkundige constructies. In Tabel 12 worden de beslissingen per constructie samengevat. Tabel 12 Verantwoording ISSO-beslisdiagram voor constructies

Constructie Wand Vloer Dak (sedum) Deur Deur (iso) HR++ Paneel binnenwand

Beslissingen Isolatiedikte onbekend Isolatiedikte onbekend Isolatiedikte onbekend D01 Deur D02 Geisoleerde deur Hout of kunststof Isolatiedikte onbekend Geen isolatie

Bouwperiode 1992-2013 Bouwperiode 1992-2013 Bouwperiode 1992-2013

HR++ glas Bouwperiode 1992-2013 spouw

11/41

2.5 De energiesector(en) Energiesectoren zijn groepen van ruimtes in het gebouw. Een gebouw kan worden onderverdeeld in één of meerdere sectoren. In een energiesector komt alles samen. Elke sector heeft zijn eigen gebruiksfuncties, is aangesloten op een klimaatinstallatie, heeft allerlei bouwkundige constructies, apparaten en verlichting. 2.5.1

Organisatie en gebruik

De organisatie en het gebruik van het gebouw bepaald in belangrijke mate het energiegebruik van het gebouw. Bij een hoge personele bezetting, lange gebruikstijden, en hoge temperatuurinstellingen zal het energiegebruik hoog zijn. In Tabel 13 wordt de indeling in energiesectoren met de bijbehorende netto gebruiksoppervlaktes en gebruiksfuncties gepresenteerd. Tabel 13 Overzicht energiesectoren met bijbehorende oppervlaktes en gebruiksfuncties

Energiesector ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3-1 - Fitness ZONE 3-2 - overig ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

NVO [m2] 1.491,0 340,1 127,7 206,5 647,1 673,6 175,3

Gebruiksfunctie Bijeenkomst Onderwijs Sport (anders) Overig (geen EPBD-functie) Sport (matig verwarmd) Bijeenkomst met alcohol Sport (anders)

Voorts wordt in Tabel 14 de personele bezetting per energiesector opgesomd. De bezettingsgraad staat voor het gemiddelde percentage van de personen die tijdens de gebruikstijden (zie Tabel 15) daadwerkelijk aanwezig zijn. Tabel 14 Personele bezetting van het gebouw

Energiesector ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3-1 - Fitness ZONE 3-2 - overig ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Personen [-] 20 15 2 0 15 30 30

Bezettingsgraad [%] 50 100 100 100 50 50 70

Tabel 15 Gebruikstijden van de energiesectoren

Energiesector ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3-1 - Fitness ZONE 3-2 - overig ZONE 4 - Binnensport

Weken/jaar 50 50 50 50 50

Dagen/week 6 3 5 5 5

Uren/dag 8.00 tot 22.00 uur 7.00 tot 18.00 uur 9.00 tot 21.00 uur 9.00 tot 21.00 uur 9.00 tot 18.00 uur

Onderbreking geen geen geen geen geen

12/41

ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

50 50

5 5

19.00 tot 23.00 uur 9.00 tot 22.00 uur

geen geen

Tenslotte worden in Tabel 16 de gemiddelde binnentemperaturen getoond. De gemiddelde binnentemperatuur tijdens gebruikstijd liggen veelal rondom de ingestelde temperaturen (setpoints) van de klimaatinstallatie. Voor ruimteverwarming wordt ook rekening gehouden met de temperatuur buiten gebruikstijd. Deze temperatuur kan afwijken van de ingestelde temperatuur van de klimaatinstallatie. Wanneer de nachttemperatuur op 15 °C staat ingesteld, betekent dat niet dat het ’s nacht ook altijd gemiddeld deze temperatuur is. Tabel 16 Gemiddelde binnentemperaturen van de energiesectoren

Energiesector ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3-1 - Fitness ZONE 3-2 - overig ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Tijdens gebruik verwarming [°C] 22,0 24,0 21,0 15,0 16,0 22,0 21,0

Buiten gebruik verwarming [°C] 18,0 24,0 21,0 15,0 13,0 16,0 21,0

Tijdens gebruik koeling [°C] 24,0 25,0 24,0 24,0 24,0 24,0 35,0

2.5.2 Afmetingen en constructies In Tabel 17 vindt u alle afmetingen van de bouwkundige constructies in het gebouw met de bijbehorende oriëntaties en begrenzingen. De isolerende eigenschappen van deze constructies kunt u vinden in paragraaf 2.4 (De bouwkundige constructies). Tabel 17 Afmetingen, oriëntaties en begrenzingen van de bouwkundige constructies

Energiesector ZONE 1 - MFC

Opp [m2] 230,2 9,1 15,4 362,6 26,9 99,5 8,9 7,9 9,6 187,0 1,8 37,3 2,4 8,8 25,0 2,1 504,6 709,2 924,4

Constructie Wand HR++ Deur Wand HR++ HR++ HR++ Paneel HR++ Wand Paneel HR++ Deur (iso) Wand HR++ Deur (iso) Dak (sedum) Dak (sedum) Vloer

Orientatie Oost Oost Oost Zuid Zuid Zuid Zuid Zuid Zuid Noord Noord Noord Noord West West West Oost West Horizontaal

Begrenzing Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Grond

13/41

ZONE 2 - KDV

ZONE 3-1 - Fitness

ZONE 3-2 - overig

ZONE 4 - Binnensport

ZONE 5 - Buitensport

135,0 30,0 24,9 16,5 74,7 3,1 2,3 10,9 8,3 7,9 49,1 3,0 53,6 270,2 270,2 274,9 36,0 20,7 3,3 1,2 37,8 8,9 138,1 127,7 209,1 47,9 3,1 2,3 4,1 3,0 2,8 206,5 0,0 16,4 5,9 246,5 246,5 51,9 13,1 92,4 17,4 5,9 37,3 8,9 674,1 25,2 34,4 114,5 184,2 159,1

binnenwand binnenwand binnenwand binnenwand Wand HR++ Deur (iso) HR++ HR++ HR++ Wand Paneel HR++ Dak (sedum) Dak (sedum) Vloer Wand Wand HR++ Deur (iso) Wand HR++ Dak (sedum) Vloer Dak (sedum) Wand HR++ Deur (iso) HR++ HR++ HR++ Vloer Wand HR++ Deur (iso) Dak (sedum) Dak (sedum) Wand HR++ Wand HR++ Deur (iso) Wand HR++ Vloer binnenwand binnenwand Dak (sedum) Dak (sedum) Wand

Noord Noord West Oost Zuid Zuid Zuid Zuid Zuid Zuid Noord Noord Noord Oost West Zuid-West Oost West West West Noord-West Noord-West West Horizontaal West Zuid Zuid Zuid Zuid Zuid Zuid Horizontaal West West West Oost West Zuid Zuid West West West Noord-West Noord-West Zuid-West Zuid Oost Oost West Noord

Sector: Sector: Sector: Sector: Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Grond Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Grond Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Grond Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Grond Sector: Sector: Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht

14/41

ZONE 6 - Zwembad

28,6 5,4 8,1 10,1 12,8 11,0 9,0 7,3 409,6 259,4 183,1 51,1 68,6 2,6 183,1 135,0 30,0 24,9 16,5 25,2 34,4

HR++ Deur (iso) HR++ HR++ HR++ HR++ HR++ HR++ Vloer Dak (sedum) Dak (sedum) Wand HR++ Deur (iso) Wand binnenwand binnenwand Wand Wand Wand Wand

Noord Noord Noord Noord Noord Noord Noord Noord Horizontaal Oost West Noord Noord Noord West Zuid Zuid Oost West Noord West

Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Grond Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Buitenlucht Sector: Sector: Sector: Sector: Sector: Sector:

2.5.3 Klimatisering Elke energiesector is aangesloten op een klimaatinstallatie. Tabel 18 biedt een overzicht van de energiesectoren en klimaatinstallaties. In dit overzicht wordt ook vermeld van welke installatieonderdelen de energiesector gebruikmaakt. Voor meer informatie over de klimaatinstallaties, kunt u paragraaf 2.3 (De klimaatinstallatie(s)) raadplegen. Tabel 18 Klimatisering van de energiesectoren

Energiesector ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3-1 - Fitness ZONE 3-2 - overig ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Klimaatinstallatie ZONE 1 - MFC ZONE 2 - KDV ZONE 3 - Fitness ZONE 3 - Fitness ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Verw X X X X X X X

Koel

Tap X X X X X X X

Bev

Zon

Vervolgens geeft Tabel 19 het ventilatiesysteem en de bijbehorende ventilatievouden per energiesector weer. Een ventilatievoud van bijvoorbeeld 2,0 betekent dat in een uur evenveel verse lucht wordt ingeblazen als twee keer de inhoud van de energiesector. Het getal tussen haakjes geeft het ventilatievoud buiten gebruikstijden weer.

15/41

Tabel 19 Ventilatiegegevens van de energiesectoren

Energiesector

Systeem

ZONE 1 - MFC

Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans Mechanische balans

ZONE 2 - KDV ZONE 3-1 Fitness ZONE 3-2 overig ZONE 4 Binnensport ZONE 5 Buitensport ZONE 6 Zwembad

Natuurlijke ventilatie [-/h] 0,00 (0,00)

Mechanische ventilatie [-/h] 1,53 (0,71)

Warmteterug-winning

0,00 (0,00)

1,72 (1,72)

0,00 (0,00)

1,05 (1,05)

0,00 (0,00)

0,61 (0,61)

0,00 (0,00)

1,50 (0,00)

Warmtewiel / Intermitterende WW Warmtewiel / Intermitterende WW Warmtewiel / Intermitterende WW Warmtewiel / Intermitterende WW Geen

0,00 (0,00)

1,18 (1,18)

Geen

0,00 (0,00)

10,72 (0,00)

Warmtewiel / Intermitterende WW

2.5.4 Opgestelde apparatuur Naast de klimaatinstallatie bevindt zich ook andere apparatuur in het gebouw. Voorbeelden zijn computers, kopieermachines, telefooncentrales et cetera. Deze apparaten verbruiken veelal elektriciteit, maar soms ook gas of stoom. Voorts geven deze apparaten ook warmte af in het gebouw. In Tabel 20 wordt de opgestelde apparatuur per energiesector weergegeven. Tabel 20 Overige apparatuur in de energiesectoren

Energiesector ZONE 1 - MFC

ZONE 2 - KDV ZONE 3-1 - Fitness ZONE 3-2 - overig ZONE 4 - Binnensport ZONE 5 - Buitensport ZONE 6 - Zwembad

Apparaat circulatiepompen circulatiepompen overig circulatiepompen circulatiepompen circulatiepompen circulatiepompen circulatiepompen Apparatuur circulatiepomp zwembad circulatiepomp cv

Type Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat Gasgestookt apparaat Elektrisch apparaat Elektrisch apparaat

Jaarlijks verbruik 1,0 x 4.856,0 kWh 1,0 x 10.074,0 kWh 1,0 x 20.000,0 kWh 1,0 x 4.856,0 kWh 1,0 x 4.856,0 kWh 1,0 x 4.856,0 kWh 1,0 x 4.856,0 kWh 1,0 x 4.856,0 kWh 1,0 x 15.000,0 m3 1,0 x 23.360,0 kWh 1,0 x 4.856,0 kWh

2.5.5 Verlichting Tenslotte is het gebouw voorzien van verlichting. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie typen verlichting: • Basisverlichting (zie Tabel 21), dit is de verlichting van de werkplekken, gangen, kantines en dergelijke. Deze verlichting staat aan tijdens gebruikstijden en geeft warmte af in het gebouw.

16/41

• •

Accentverlichting (zie Tabel 22), deze verlichting wordt bijvoorbeeld voor decoratieve doeleinden gebruikt, zoals spotjes in winkeletalages. Deze verlichting kan ook buiten de gebruikstijden aan staan. Overige verlichting (zie Tabel 22), deze verlichting kan net als accentverlichting afwijkende branduren hebben dan de gebruikstijden. Daarnaast bevindt overige verlichting zich niet in de verwarmde ruimtes van het gebouw. Voorbeelden zijn buitenverlichting en verlichting in parkeergarages.

Tabel 21 Basisverlichting in de energiesectoren

Energiesector

Verlichtingsgroep

ZONE 1 - MFC

centraal

ZONE 2 - KDV

ZONE 3-1 - Fitness ZONE 4 Binnensport ZONE 5 Buitensport

ZONE 6 - Zwembad

Perc. sector 100,0 %

vertrek aanw det centraal vertrek vertrek centraal aanw det centraal

100,0 % 100,0 % 100,0 % 100,0 % 100,0 % 100,0 %

aanw det centraal

100,0 % 100,0 %

aanw det

100,0 %

centraal

100,0 %

100,0 %

Vermogen

Regeling

1,0 x 3.327,0 W 1,0 x 946,0 W 1,0 x 434,0 W 1,0 x 712,0 W 1,0 x 264,0 W 1,0 x 46,0 W 1,0 x 1.028,0 W 1,0 x 4.920,0 W 1,0 x 552,0 W 1,0 x 994,0 W

Centraal aan/uit

1,0 x 2.339,0 W 1,0 x 2.264,0 W

Vertrek Vertrek; met aanw.detectie Centraal aan/uit Vertrek Vertrek; met aanw.detectie Centraal aan/uit; met aanw.detectie Centraal aan/uit Vertrek; met aanw.detectie Centraal aan/uit Vertrek; met aanw.detectie Centraal aan/uit

Tabel 22 Andere verlichting in de energiesectoren

Energiesector ZONE 3-2 overig

Verlichtingsgroep centraal aanw det

Type Overig (in onverwarmde ruimtes of buitenverlichting)

Vermogen 1,0 x 1.028,0 W

Branduren 50,0

17/41

3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiegebruik van het gebouw in de huidige situatie behandeld. Hiervoor is het geattesteerde EPA-U programma van Vabi Software BV gebruikt. Als eerste komt het energielabel in het kader van de Europese richtlijn (EPBD) aan bod. Vervolgens krijgt u een overzicht van de totale energiegebruiken per energiedrager en per deelpost. Voorts wordt het berekende energiegebruik afgezet tegen het werkelijk gemeten energiegebruik. Tenslotte krijgt u een indicatie van het thermische comfort van het gebouw.

3.2 Het energielabel De Europese richtlijn ‘Energieprestatie voor gebouwen' (EPBD 2002/91/EC) stelt dat voor elk gebouw bij verandering van huurder of eigenaar transparantie over de energetische kwaliteiten gegeven moet worden. In Nederland is hiervoor het energiecertificaat opgesteld. Het energiecertificaat geeft de energetische kwaliteit van het gebouw weer met de energie-index en het bijbehorende energielabel. Het energielabel heeft een vergelijkbare vormgeving als de labels voor witgoed en auto's. Met behulp van de geattesteerde EPA-U software van Vabi Software BV is het energielabel voor het gebouw berekend (zie Tabel 23). Hierbij is ook een lijst met standaard maatregelen opgenomen, waarmee het energielabel verbeterd zou kunnen worden. Tabel 23 Het energielabel van het gebouw

Energielabel Energie-index Standaard maatregelen

A 0,81 - Toepassen isolatie of extra isolatie bij gevels en/of panelen - Toepassen zonwering - Toepassen warmteterugwinning uit ventilatielucht - Toepassen spaarlampen en/of HF-verlichting met spiegeloptiekarmaturen - Toepassen veegschakeling, daglichtschakeling en/of aanwezigheidsdetectie voor verlichting - Toepassen warmtepompboiler - Toepassen van een zonneboiler - Toepassen kierdichting - Aanbrengen zonnepanelen

3.3 Het berekende energiegebruik Naast het energielabel is met de EPA-U software ook het energiegebruik berekent. Hierbij is het referentieklimaat TRY De Bilt gebruikt, zodat de berekende verbruiken onafhankelijk zijn van de verschillen in het weer per jaar. In Tabel 24 worden het totale gebruik per energiedrager (gas, elektriciteit en warmte) samengevat. Daaronder worden voor het gas-, elektrisch en warmteverbruik samen het totale 18/41

primaire energiegebruik en de CO2-emissie getoond. Daarbij zijn de totalen ook per vierkante meter netto gebruiksoppervlak weergegeven. Zo kunt u het energiegebruik van verschillende gebouwen met elkaar vergelijken. Tabel 24 Energiegebruik in de huidige situatie

Energiedrager Gasverbruik Elektriciteitsverbruik Warmteverbruik Primaire energie CO2-emissie

Totaal 58.147 196.820 0,0 3.861.847 214.903

Per m2 NVO 15,9 53,8 0,0 1.054,8 58,7

Eenheid m3/jaar kWh/jaar GJ/jaar MJ/jaar kg/jaar

Ter verduidelijking van de diverse energiestromen van het MFC Het Spectrum is een detailberekening van de energiebalans opgesteld. Daarbij is als basis de aangeleverde energiegegevens van het MFC genomen. Het energiegebruik van 2017 tot en met 2020 is bekeken. Hierbij zien we een daling vanaf 2019. Dit heeft deels te maken met minder gebruik van de sportfaciliteiten (verwarming en boiler) en daarnaast met betere sturing op de temperatuur in het zwembad waardoor minder verdamping van het zwembadwater optreedt.

energieverbruik MJ 3000000

2500000

2000000

1500000

1000000

500000

0 2017

2018 gas

2019

2020

elektriciteit

Van de verschillende energiegebruikers is een energiebalans gemaakt met als basis de gegevens van referentiejaar 2019

19/41

Energiebalans 2019 [MJ] verwarming gebouw verlichting

22%

ventilatoren pompen algemeen 42%

3%

circulatiepopmpen cv koeling hoofdcirculatiepomp

7%

circulatie stralingspanelen 0% 2% 1%

warm tapwater

7%

circulatiepomp zwembad 9%

6%

zwembad warmte

1%

Naast de verschillende energieverbruikers zijn ook de zones onderling met elkaar vergeleken

energieverdeling 2019 [MJ]

ZONE1 MFC ZONE2 KDV 29% 36%

ZONE3-1 Fitness ZONE3-2 leeg ZONE4 binnensport ZONE5 buitensport ZONE6 zwembad

11% 10% 9%

3% 2%

Hierbij zien we dat het MFC (hoofgedeelte) en het zwembad de grootste energiegebruikers zijn. Om inzicht te krijgen in het energiegebruik van het zwembad is voor dit gedeelte een detailberekening gemaakt. Hierbij is het waterverbruik als basis genomen. Daarnaast is een calculatie gemaakt over de verdamping van zwembadwater. Deze twee calculaties kwamen nagenoeg overeen. 20/41

Warmtevraag ZWEMBAD

637 GJ

12% 21%

transmissieverlies gebouwschil Suppletie zwembad 2019

15% 7%

verdamping ventilatieverlies douchewater

45%

Zwembadwater moet worden ververst, dit suppletiewater moet worden opgewarmd, daarnaast is er warmteverlies van circulatiewater, dit komt door verlies door de gebouwschil maar meer door verdamping. Daarnaast is warmteverlies door ventilatie en het gebruik van douchewater. Het zwembad wordt op ongeveer 30 graden gehouden. De rest van het gebouw is ongeveer 21 graden. Hierdoor treed er ook warmteverlies op van het zwembad naar de omliggende gebruiksruimten. Dit verlies is berekend en komt omgerekend op ongeveer 2063 m3 gas naar het MFC (zone1) en 653m3 naar zone 4 (binnensport) in totaal 2716 m3 berekend bij 21 graden omgevingstemperatuur. Wanneer de omgeving op 19 graden staat zal dit verlies 3355m3 zijn.

Verdere berekeningen hieronder zijn door de software gegenereerd.

In het cirkeldiagram in Figuur 1 en in Tabel 25 wordt het primaire energiegebruik per deelpost gepresenteerd. Dit geeft een goed beeld welke post het meeste energiegebruik omvat. In de tabel vindt u ook de eventuele energiebijdrage van zonnepanelen (PV) en warmtekrachtinstallaties (WKK).

21/41

Figuur 1 Energiegebruik per deelpost in de huidige situatie

Tabel 25 Energiegebruik per deelpost in de huidige situatie

Deelpost Verwarming Koeling Tapwater Bevochtiging Verlichting Apparatuur Ventilatoren Pompen PV-cellen Warmtekracht TOTAAL

Totaal 1.397.955 0 148.523 0 415.404 1.334.559 501.692 63.713 0 0 3.861.847

Per m2 NVO 381,8 0,0 40,6 0,0 113,5 364,5 137,0 17,4 0,0 0,0 1.054,8

Eenheid MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar MJ/jaar

3.4 Controle met werkelijke meterstanden Het gemeten energiegebruik voor de periode Januari 2019 t/m December 2019 is met behulp van de EPA-U software vergeleken met het berekende energiegebruik. Hierbij is in de berekening gerekend met de klimaatgegevens van het KNMI voor de genoemde periode met locatie EELDE. De resultaten zijn samengevat in het staafdiagram in Figuur 2 en in Tabel 26. 22/41

Figuur 2 Afwijking berekend ten opzichte van gemeten energiegebruik

Tabel 26 Gemeten versus berekend energiegebruik

Energiedrager Gasverbruik Elektriciteitsverbruik Warmteverbruik

Gemeten 56878 185412 0.0

Berekend 52.977 195.912 0,0

Eenheid m3 kWh GJ

Afwijking -6,9 % 5,7 % 0,0 %

23/41

4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte maatregelen voor het gebouw. Vervolgens komen de mogelijke maatregelen aan bod. Hierbij ziet u direct per maatregel de financiële en energetische consequenties. Wanneer meerdere maatregelen worden toegepast, hebben deze maatregelen veelal invloed op elkaar. Daarom wordt vooral aandacht besteed aan de aanbevolen pakketten van maatregelen. Hierbij worden de energetische, financiële en comfortgevolgen van de pakketten uitgebreid toegelicht. Tenslotte komen enkele praktische tips over het uitvoeren van maatregelen aan de orde.

4.2 Reeds getroffen en onderzochte maatregelen Tabel 27 Overzicht van reeds getroffen maatregelen

Maatregel

1. Energiemonitoring (good housekeeping) 2.

24/41

4.3 Overwogen maatregelen In Tabel 28 vindt u een overzicht van de overwogen maatregelen en de energetische en financiële gevolgen in dit energiebesparingsonderzoek. Het gaat hier om de effecten van de losse maatregelen. De effecten van pakketten maatregelen worden in de volgende paragraaf uitgebreid behandeld. Tabel 28 Overzicht van overwogen maatregelen voor energiebesparingsadvies

Maatregel warmtepomp tbv zwembad water PVT panelen tbv warmtepomp zwembad Warmtepomp verwarming ZONE1 - MFC Warmtepomp verwarming ZONE2 - KDV Warmtepomp verwarming ZONE3 - Fitness Warmtepomp verwarming ZONE4 Binnensport Warmtepomp verwarming ZONE5 Buitensport Warmtepomp verwarming ZONE6 Zwembad warmtepomp boiler tapwater Foyer/zwembad warmtepomp boiler tapwater binnensport warmtepomp boiler tapwater - buitensport warmtepomp boiler tapwater - zwembad LED verlichting toepassen ZONE 1 - MFC LED verlichting toepassen ZONE 2 - KDV LED verlichting toepassen ZONE 3 - Fitness LED verlichting toepassen ZONE 4 Binnensport LED verlichting toepassen ZONE 5 Buitensport LED verlichting toepassen ZONE 6 Zwembad plaatsen 669 PV panelen trina solar 450Wp

Investering [€] 15.000 32.000 50.325 11.475 4.275 22.725

NCW [€] 58.950 -16.377 59.747 35.342 5.927 3.418

TVT [jaar] 3,4 29,4 4,9 2,4 4,4 11,9

Label [A++ t/m G] A A A A A A

Energiebesparing [€/jaar] 7.769 972 9.820 4.751 933 1.709

CO2reductie [%/jaar] 9,4 2,7 10,6 5,1 0,1 1,3

22.725

12.098

7,8

A

2.713

0,3

5.925

-835

19,9

A

246

0,0

5.000

-7.808

999,0

A

-586

-2,6

5.000

989

12,6

A

432

-0,3

5.000 5.000 5.310 1.130 980 980

-1.448 -1.732 821 -211 31 3.650

27,7 33,4 13,1 21,3 14,6 3,5

A A A A A A

150 117 432 47 66 484

-0,1 -0,1 2,0 0,2 0,3 1,7

3.725

-1.198

30,7

A

98

0,4

1.740

2.487

6,5

A

398

1,1

225.600

73.934

11,5

A

25.807

70,8

25/41

4.4 Onderbouwing maatregelen Het gebouw is opgeleverd in 2011. De gebouwschil is goed en daarmee is de basis in orde. De installatie is geïnspecteerd, en ook hierbij is de basis goed. Het gebouw wordt goed geventileerd en daarnaast wordt het via laag temperatuur vloerverwarming verwarmd. Daar zit wel meteen een aandachtspunt. Het totale gebouw inclusief zwembad kan op laag temperatuur worden verwarmd. Toch is de hoofdaansluiting en circulatieleiding op minimaal 80 graden verwarmd. Bij de verdelers en warmtewisselaars wordt het verder afgewaardeerd naar 35-45 graden. Alleen het tapwater behoeft hoge temperaturen echter zijn daar wel andere technieken voor te bedenken. In onderstaande tekst is per overwogen maatregel een onderbouwing gegeven.

4.4.1

Bouwkundige maatregelen Geen

4.4.2

Werktuigbouwkundige maatregelen Triple Solar toepassen voor zwembad verwarming Er is berekend dat het zwembad verwarmd kan worden met ongeveer 20,5kW. Dit kan worden opgewekt door een warmtepomp van 25 kW met een bron van 20kW. De bron van de warmtepomp kan worden geleverd door 24 PVT panelen van triple solar. Het voordeel hiervan is is dat de panelen in de zomer direct het water verwarmen en in de winter zijn ze de bron van de warmtepomp en zorgt deze ervoor dat het water op het juiste temperatuurniveau komt. Daarnaast leveren de panelen elektrische energie waarmee een deel van de elektriciteit wordt gecompenseerd. Dit systeem kan heel goed naast een bestaand verwarmingssysteem bestaan. De in het overzicht genoemde gasketel kan ook stadsverwarming of een andere warmtepomp zijn. Onderhoudskosten per jaar: € 500,-.

26/41

Opmerking: het kan zijn dat de huidige warmtewisselaar voor het zwembad (105kW) tevens vervangen moet worden door een wisselaar met hoger vermogen. Warmtepomp toepassen voor gebouwverwarming. Om het verwarmingsvermogen te berekenen kan een stelregel worden aangehouden van 45W/m2. Dit komt uit op 166kW. Er kan ook worden gerekend op basis van het huidige gasverbruik en het aantal stookuren per jaar. Beter is om een transmissieberekening te laten maken. Aangezien er sinds de oplevering niets aan het pand is gewijzigd kan de originele transmissieberekening worden gebruikt. Een vermogen van 170kW kan prima met een warmtepomp worden opgewekt. Zoals gezegd zijn de afgiftesystemen allemaal geschikt voor laag temperatuur verwarming. De bron van de warmtepomp kan bestaan uit lucht, bodem of water. Lucht water warmtepompen zijn eenvoudig te installeren, het nadeel is echter een lage buitentemperatuur juist wanneer er veel warmte nodig is. Een bodembron is stabieler, echter is een bronboring vrij kostbaar. Een inschatting voor een bron voor dit systeem is een investering van € 40.000.- Het kan interessant zijn om te kijken naar het gebruik van oppervlaktewater. Er moet dan wel voldoende stroming zijn en voldoende diepgang.

27/41

Voor het dimensioneren van de juiste warmtepomp moet een transmissieberekening worden gemaakt. Hiermee wordt het benodigd vermogen per ruimte berekend. Het afgifte systeem, de warmtepomp en de bron moeten hierop worden afgestemd.

Warmtepomp boiler Het tapwater moet vanwege legionella op 60 graden gehouden worden. Een laag temperatuur basiswarmte van de eventuele warmtepompen zijn niet toereikend. Wel is het mogelijk om de lage warmte om te zetten naar een hoge warmte door middel van een boosterwarmtepomp of elektrisch doorstroomtoestel.

4.4.3

Elektrotechnische maatregelen PV-panelen toepassen Om het gebouw energieneutraal te krijgen kan de uiteindelijke energiebehoefte, na uitvoering van de betreffende energiebesparende maatregelen, duurzaam worden opgewekt. De totale energiebehoefte na uitvoering van alle maatregelen is berekend op 256000 kWh/jaar. Dit kan op het eigen dak worden opgewekt met 670 pv panelen van 450Wp per paneel.

Onderhoudskosten per jaar: € 500,-. Met het toepassen van zonnepanelen kan meer energie worden opgewekt dan het eigen verbruik. In de berekening van Vabi wordt geen rekening gehouden met deze extra opbrengst. Daarnaast wordt de opbrengst van de zonnepanelen laag berekend. In dit advies is de investering voor zonnepanelen gebaseerd op werkelijk benodigde aantallen.

LED verlichting toepassen Wanneer de huidige conventionele verlichting wordt vervangen door LED verlichting eventueel in combinatie met aanwezigheidsdetectie, kan aanzienlijk op de elektriciteit 28/41

worden bespaard. Bijbehorend voordeel is dat de lampen langer meegaan en daardoor minder vaak onderhoud nodig is. Onderhoudskosten per jaar: nihil.

Aanwezigheidsdetectie toepassen Door het toepassen van aanwezigheidsdetectie in alle ruimte van het gebouw (m.u.v. de gymzaal, wordt het onnodig branden van verlichting worden voorkomen. Onderhoudskosten per jaar: nihil. 4.4.4

Vaste voorzieningen Douche WTW (niet berekend) Het douchewater verdwijnt in het riool met een temperatuur van ca. 28 °C. Dit water kan gebruikt worden voor het voorverwarmen van warmtapwater. Door de toepassing van een douche WTW kan energie energie worden bespaard. Onderhoudskosten per jaar: € 150,-.

4.4.5 Overig (niet in berekening meegenomen) Bepaalde maatregelen kunnen niet worden ingevoerd in het EPA-U programma en/of hebben hier geen effect op, maar hebben wel degelijk een energiebesparend effect. Deze maatregelen zijn hieronder beschreven: Laag temperatuur verwarmen:

29/41

Het huidige systeem voor ruimteverwarming is gedimensioneerd als laag temperatuur afgiftesysteem. Er loopt echter een circulatieleiding op 80 graden waar diverse warmtewisselaars de temperatuur verlagen naar 35-45 graden. De CV ketels zijn veel energiezuiniger wanneer er op lage temperatuur wordt gestookt. Gaat men over op warmtepomp dan moet het sowieso op laag temperatuur worden aangestuurd. Een eenvoudige maatregel is om de cv aanvoertemperatuur te maximaliseren op 55 graden. Wel zal dan onderzocht moeten worden of de warmtewisselaar van het zwembad toereikend is, daarnaast zal het warm tapwater extra moeten worden verwarmd. Dit is mogelijk met zogenaamde booster warmtepompen of doorstroomtoestellen. Op dit moment wordt de warmte gecirculeerd in het gebouw door een kunststof leidingsysteem. De koppelingen van dit leidingsysteem gaan lekken bij lagere druk of lagere temperatuur. Dit is onwenselijk. Het is aan te bevelen te onderzoeken welke maatregelen genomen moeten worden deze lekkage te voorkomen. Het dak bestaat grotendeels uit bitumen. Op diverse plaatsen begint dit los te raken en verschuift het naar beneden. Er is zelfs een lekkage aangetroffen bij de werkplaats links van het gebouw. Het is aan te bevelen om te onderzoeken welke maatregelen hier genomen kunnen worden om verdere verzakking te voorkomen.

30/41

4.5 Aanbevolen maatregelpakketten 4.5.1 Overzicht van maatregelpakketten In deze paragraaf worden de aanbevolen pakketten met maatregelen voor het gebouw behandeld. In de verschillende subparagrafen vindt u gegevens over de samenstelling van de pakketten, de verwachte energiebesparing, de financiële gevolgen en de gevolgen voor het thermische comfort. In Tabel 29 wordt de samenstelling van de pakketten weergegeven met de bijbehorende kosten en subsidie per maatregel. Tabel 29 Overzicht van de aanbevolen pakketten met maatregelen

Maatregelpakket

Maatregelen

Zwembadverwarming Solar Warmtepomp gebouw

Triple

verwarming

(Booster)warmtepompen tapwater

Led verlichting toepassen

zonnepanelen plaatsen All electric (gasloos)

warmtepomp tbv zwembad water

Kosten [€] 15.000

Subsidie [€] 0

PVT panelen tbv warmtepomp zwembad Warmtepomp verwarming ZONE1 - MFC

32.000 50.325

0 0

Warmtepomp verwarming ZONE2 - KDV Warmtepomp verwarming ZONE3 - Fitness Warmtepomp verwarming ZONE4 Binnensport Warmtepomp verwarming ZONE5 Buitensport Warmtepomp verwarming ZONE6 Zwembad warmtepomp boiler tapwater Foyer/zwembad warmtepomp boiler tapwater binnensport warmtepomp boiler tapwater buitensport warmtepomp boiler tapwater - zwembad LED verlichting toepassen ZONE 1 - MFC LED verlichting toepassen ZONE 2 - KDV LED verlichting toepassen ZONE 3 - Fitness LED verlichting toepassen ZONE 4 Binnensport LED verlichting toepassen ZONE 5 Buitensport LED verlichting toepassen ZONE 6 Zwembad plaatsen 669 PV panelen trina solar 450Wp warmtepomp tbv zwembad water PVT panelen tbv warmtepomp zwembad Warmtepomp verwarming ZONE1 - MFC Warmtepomp verwarming ZONE2 - KDV

11.475 4.275 22.725

0 0 0

22.725

0

5.925

0

5.000

0

5.000

0

5.000

0

5.000 5.310 1.130 980 980

0 0 0 0 0

3.725

0

1.740

0

225.600 15.000 32.000 50.325 11.475

0 0 0 0 0

31/41

energie neutraal

Warmtepomp verwarming ZONE3 - Fitness Warmtepomp verwarming ZONE4 Binnensport Warmtepomp verwarming ZONE5 Buitensport Warmtepomp verwarming ZONE6 Zwembad warmtepomp boiler tapwater Foyer/zwembad warmtepomp boiler tapwater binnensport warmtepomp boiler tapwater buitensport warmtepomp boiler tapwater - zwembad LED verlichting toepassen ZONE 1 - MFC LED verlichting toepassen ZONE 2 - KDV LED verlichting toepassen ZONE 3 - Fitness LED verlichting toepassen ZONE 4 Binnensport LED verlichting toepassen ZONE 5 Buitensport LED verlichting toepassen ZONE 6 Zwembad warmtepomp tbv zwembad water PVT panelen tbv warmtepomp zwembad Warmtepomp verwarming ZONE1 - MFC Warmtepomp verwarming ZONE2 - KDV Warmtepomp verwarming ZONE3 - Fitness Warmtepomp verwarming ZONE4 Binnensport Warmtepomp verwarming ZONE5 Buitensport Warmtepomp verwarming ZONE6 Zwembad warmtepomp boiler tapwater Foyer/zwembad warmtepomp boiler tapwater binnensport warmtepomp boiler tapwater buitensport warmtepomp boiler tapwater - zwembad LED verlichting toepassen ZONE 1 - MFC LED verlichting toepassen ZONE 2 - KDV LED verlichting toepassen ZONE 3 - Fitness LED verlichting toepassen ZONE 4 Binnensport LED verlichting toepassen ZONE 5 Buitensport LED verlichting toepassen ZONE 6 Zwembad plaatsen 669 PV panelen trina solar 450Wp

4.275 22.725

0 0

22.725

0

5.925

0

5.000

0

5.000

0

5.000

0

5.000 5.310 1.130 980 980

0 0 0 0 0

3.725

0

1.740

0

15.000 32.000 50.325 11.475 4.275 22.725

0 0 0 0 0 0

22.725

0

5.925

0

5.000

0

5.000

0

5.000

0

5.000 5.310 1.130 980 980

0 0 0 0 0

3.725

0

1.740

0

225.600

0

32/41

4.5.2 Verwachte energiebesparing In Figuur 3 vindt u de primaire energiebesparing in procenten ten opzichte van de huidige situatie. Bij de energieberekeningen is uitgegaan van het referentieklimaat TRY De Bilt om de weersinvloed van verschillende jaren te voorkomen.

Figuur 3 Relatieve energiebesparing ten opzichte van de huidige situatie

Voorts wordt in Tabel 30 de energiebesparing in procenten voor gas, elektriciteit en warmte afzonderlijk gepresenteerd. Tabel 30 Relatieve energiebesparing ten opzichte van de huidige situatie

Maatregelpakket Huidige situatie Zwembadverwarming Triple Solar Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

Gas besparing 0.0 21,7 % 68,4 % 5,8 % -2,4 % 0,0 % 100,0 % 100,0 %

Elektr. besparing 0.0 3,2 % -30,0 % -11,3 % 13,2 % 136,6 % -29,9 % 106,7 %

Warmte besparing 0.0 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,0 %

33/41

Om een indicatie te geven van de besparingen, worden de berekende energiegebruiken voor zowel de huidige situatie als de maatregelpakketten in Tabel 31 weergegeven. Tabel 31 Energiegebruik van de maatregelpakketten en de huidige situatie

Maatregelpakket Huidige situatie Zwembadverwarming Triple Solar Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

Gas [m3/jaar] 58.147 45.546 18.399 54.749 59.562 58.147 0 0

Elektr. [kWh/jaar] 196.820 190.575 255.916 219.046 170.831 -71.952 255.678 -13.095

Warmte [GJ/jaar] 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0

De maatregelpakketten hebben ook invloed op het energielabel. In de staafdiagram in Figuur 4 en in Tabel 32 wordt hiervan een samenvatting gegeven.

Figuur 4 Energie-index van de maatregelpakketten

Tabel 32 Energielabel van de maatregelpakketten

Maatregelpakket Huidige situatie Zwembadverwarming Triple Solar

EI [-] 0,81 0,77

E.label A A

34/41

Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

0,71 0,82 0,74 0,00 0,60 0,00

A A A A A A

4.5.3 Verwachte kostenbesparing Met behulp van de EPA-U software zijn financiële berekeningen voor de maatregelpakketten uitgevoerd. In Figuur 5 worden de terugverdientijden per pakket weergegeven. Bij deze terugverdientijden is rekening gehouden met inflatie, stijging van energieprijzen en een rente op de investering.

Figuur 5 Terugverdientijden van de maatregelpakketten

Voorts vindt u in Figuur 6 de netto contante waarde van de pakketten met maatregelen. Een waarde boven nul euro betekent een positieve investering.

35/41

Figuur 6 Netto Contante Waarde van de maatregelpakketten

In Tabel 33 worden diverse financiële kengetallen voor de pakketten opgesomd. De eenvoudige terugverdientijd (ETVT), de terugverdientijd verdisconteerd met rente, inflatie en stijging van energieprijzen (TVT), de netto contante waarde (NCW), de interne rentabiliteit (IR) en de gemiddelde boekhoudkundige rentabiliteit (GBR). Tabel 33 Financiële kengetallen voor de maatregelpakketten

Maatregelpakket Zwembadverwarming Triple Solar Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

ETVT [jaar] 5,4 5,8 177,9 9,1 8,7 6,2 7,1

TVT [jaar] 8,3 5,6 80,3 10,9 11,5 7,3 9,1

NCW [€] 42.573,8 115.697,8 -9.999,2 5.580,4 73.934,3 167.255,9 259.511,6

IR [%] 12,0 % 23,0 % -8,0 % 6,0 % 5,0 % 15,0 % 10,0 %

GBR [%] 28,4 % 28,8 % 7,4 % 20,8 % 19,7 % 27,0 % 23,8 %

Voor de kostenbesparing per energiedrager biedt Tabel 34 een overzicht. De genoemde kostenbesparingen zijn berekend op basis van het referentieklimaat en kunnen in het werkelijke klimaat per jaar afwijken.

36/41

Tabel 34 Besparing op de energiekosten van de maatregelpakketten

Maatregelpakket Zwembadverwarming Triple Solar Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

Gas [€/jaar] 8.154 25.721 2.199 -915 0 37.627 37.627

Elektr. [€/jaar] 586 -5.549 -2.087 2.440 25.807 -5.527 22.400

Warmte [€/jaar] 0 0 0 0 0 0 0

Totaal [€/jaar] 8.741 20.172 112 1.525 25.807 32.100 60.027

Voor de financiële kengetallen is met de energieprijzen volgens Tabel 35 gerekend. Voor de economische gegevens is gerekend met de waarden volgens Tabel 36. Tabel 35 Gehanteerde energieprijzen voor de financiële berekeningen

Maatregelpakket Zwembadverwarming Triple Solar Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

Gas [€/m3] 0,21 0,21 0,21 0,21 0,21 0,21 0,21

Elektr. [€/kWh] 0,06 0,06 0,06 0,06 0,06 0,06 0,06

Warmte [€/GJ] 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00

Stijging [%/jaar] 2,0% | 2,0% | 2,0% 2,0% | 2,0% | 2,0% 2,0% | 2,0% | 2,0% 2,0% | 2,0% | 2,0% 2,0% | 2,0% | 2,0% 2,0% | 2,0% | 2,0% 2,0% | 2,0% | 2,0%

Tabel 36 Economische gegevens voor de financiële berekeningen

Maatregelpakket Zwembadverwarming Triple Solar Warmtepomp verwarming gebouw (Booster)warmtepompen tapwater Led verlichting toepassen zonnepanelen plaatsen All electric energie neutraal

Investering [€] 47.000 117.450 20.000 13.865 225.600 198.315 423.915

EIA [€] 0 0 0 0 0 0 0

Looptijd [jaar] 15 15 15 15 15 15 15

Inflatie [%/jaar] 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 %

Disconto [%/jaar] 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 % 1,5 %

Belasting [%] 50,0 % 50,0 % 50,0 % 50,0 % 50,0 % 50,0 % 50,0 %

4.5.4 Gevolgen voor het thermisch comfort Tenslotte wordt in Figuur 7 het aantal sector met een laag, matig en hoog risico op temperatuuroverschrijding getoond. Het risico op te hoge binnentemperaturen kan bij voorkeur door passieve maatregelen worden verlaagd. Voorbeelden zijn zonwering, glas met zonwerende coating, nachtventilatie en een efficiënter gebruik verlichting en apparatuur. Wanneer passieve maatregelen niet het gewenste effect hebben, kan een koelinstallatie worden ingezet.

37/41

Figuur 7 Risico op temperatuuroverschrijdingen van de maatregelpakketten

4.6 Praktische informatie over maatregelen 4.6.1 Isoleren van constructies Het isoleren van gevels, panelen, vloeren en daken bieden de volgende voordelen: • Het comfort gaat omhoog omdat de constructie aan de binnenzijde minder koud wordt en omdat de warmteverliezen door kieren en naden afnemen. • De geluidswering van de constructie zal toenemen. Houdt echter rekening met de volgende aandachtspunten: • Doordat de geïsoleerde constructie minder lucht doorlaat, moet u zorgen voor voldoende ventilatiemogelijkheden (bijvoorbeeld luchtroosters of te openen ramen). • Bij het foutief isoleren van constructies kunnen (vocht)problemen ontstaan. Raadpleeg hiervoor een isolatiespecialist.

4.6.2 Vervangen van glas Het aanbrengen van isolerend glas (HR, HR+ of HR++) biedt de volgende voordelen: • Het comfort gaat omhoog omdat er geen koude lucht of straling van het raam afkomt en er nauwelijks nog condensatie plaatsvindt op het glas. Met name wanneer ook de kozijnen vervangen worden, zal het comfort verder omhoog gaan doordat de ventilatieverliezen door kieren en naden afnemen. 38/41

•

Met name wanneer ook de kozijnen vervangen worden, zal de geluidswering verbeteren.

Houdt echter rekening met de volgende aandachtspunten: • Doordat de ramen minder lucht doorlaten, moet u zorgen voor voldoende ventilatiemogelijkheden (bijvoorbeeld luchtroosters of te openen ramen). • Wanneer u alleen het glas wilt vervangen en niet de kozijnen, dient u de staat en de dikte van de kozijnen te controleren. Informeer hiernaar bij de glaszetter.

4.7 Subsidiemogelijkheden 4.7.1 ISDE Investeringssubsidie warmteopwekkers Voor duurzame warmteopwekking heeft de overheid de Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE) in het leven geroepen. Hiermee kan een tegemoetkoming in de kosten verkregen worden voor de aanschaf van zonneboilers, warmtepompen, biomassaketels en pellet kachels. De subsidie is afhankelijk van het uiteindelijk opgestelde vermogen. Voor bijvoorbeeld een warmtepomp ligt deze tussen de € 1.000,- en € 7.000,- per pomp. In tegenstelling tot andere subsidiemogelijkheden is deze regeling ook voor decentrale overheden en stichtingen en verenigingen die geen winst maken beschikbaar.

4.7.2 EIA (energie-investeringsaftrek) als u investeert in energiezuinige technieken en duurzame energie met de Energieinvesteringsaftrek (EIA). Deze regeling levert u gemiddeld 11% voordeel op. Bovendien zorgen energiezuinige investeringen voor een lagere energierekening. Voor 2019 is er een budget van € 147 miljoen. Fiscale aftrek krijgt u voor duidelijk omschreven investeringen (specifiek) én voor maatwerkinvesteringen (generiek) die een forse energiebesparing opleveren. U kunt 45% van de investeringskosten aftrekken van de fiscale winst. Dat kan bovenop de gebruikelijke afschrijving. Deze investeringen staan omschreven als 'bedrijfsmiddelen' op de Energielijst 2019.

39/41

5 Conclusies en aanbevelingen Het gebouw met het adres Schoolstraat 12 te Burdaard heeft het energielabel A (EI = 0,81). Gasloos: De basis van het gebouw, namelijk de gebouwschil en het afgiftesysteem zijn uitermate geschikt om ook op laag temperatuur te verwarmen. De energie wordt nu geleverd door hoog temperatuur CV installatie die door middel van diverse warmtewisselaars naar een lager niveau wordt gebracht. Dit is een zeer inefficiënte manier van verwarmen. Er is echter een aantal grootverbruikers waaronder het zwembad en de douches. dit verdient een andere aandacht. Het is hierom aan te bevelen een knip te maken in de warmtevraag van het zwembad en de warmtevraag van het gebouw. Zwembad: Het zwembad wordt het hele jaar op temperatuur gehouden. De temperatuur van het zwemwater ligt ongeveer op 30 graden Celsius. Deze temperatuur kan worden geleverd door een warmtepomp. Maakt men als bron gebruik van PVT panelen dan wordt voor zowel de winter als de zomer een zeer efficiënt systeem gecreëerd. In de zomer zorgt de zonnewarmte ervoor dat het zwemwater wordt verwarmd. In koudere dagen zullen de PVT panelen de bron vormen voor een warmtepomp. Tegelijk zullen de panelen het hele jaar elektrische energie opwekken. Gebouwverwarming: Het gebouw is uitermate geschikt om door een LTV warmtepomp te worden verwarmd.

Het afgiftesysteem bestaat uit een vloerverwarming die ingesteld is op een temperatuur van 35-45 graden. Een lucht water warmtepomp is de meest voordelige keuze in aanschaf. De warmte is echter nodig in de winter en dit is minder gunstig voor het rendement van de warmtepomp. Een alternatief is een grondgebonden warmtepomp met een open of gesloten bron. Het aanbrengen van bronnen door grondboringen is relatief kostbaar, wel is de brontemperatuur erg stabiel en kan men deze ook gebruiken om te koelen. De koelvraag binnen het MFC is er eigenlijk niet. Het kan daarom interessant zijn om te kijken naar aquathermie waarbij het oppervlaktewater van de nabijgelegen Dokkumer Ee gebruikt kan worden als bron voor de warmtepomp. Er moet dan voldoende stroming en diepte aanwezig zijn. Boilers: Douchewater en warm tapwater moet op een temperatuur worden gehouden van 60 graden Celsius. De laag temperatuur verwarming levert hiervoor te weinig energie. Het is mogelijk om de lage temperatuur op te waarderen naar een bruikbare temperatuur van 60 graden via een boosterwarmtepomp of elektrische doorstroom toestellen. Energieneutraal: De laatste stap in het geheel is het opwekken van eigen energie. Met een volledig gasloos gebouw met een all-electric principe is berekend dat de totale energievraag ongeveer 256.000kWh per jaar is.